1. Suttantabhājanīyaṃ

Uddesavāravaṇṇanā

355. TayoM0.144V0.142 satipaṭṭhānāti satipaṭṭhāna-saddassa atthuddhāraṃ karoti , na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassanaṃ .

Ādīsu hi satigocaroti ādi -saddena ‘‘ phassasamudayā vedanānaṃ samudayo , nāmarūpasamudayā cittassa samudayo , manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo ’’ ti ( saṃ . ni .5.408) satipaṭṭhānanti vuttānaṃ satigocarānaṃ dīpake suttappadese saṅgaṇhāti .

Evaṃ paṭisambhidāpāḷiyampi avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo .

Dānādīnipi karontassa rūpādīni kasiṇādīni ca satiyā ṭhānaṃ hotīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘ padhānaṃ ṭhānan ’’ ti .

Pa -saddo hi padhānatthadīpakoti adhippāyo .

Ariyoti ariyaṃ seṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha .

Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutteti attho .

Suttekadesena hi suttaṃ dasseti .

Tattha hi –

‘‘ Tayo satipaṭṭhānā yadariyo … pe … arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ , kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?

Idha , bhikkhave , satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘ idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā ’ ti .

Tassa sāvakā na sussūsanti , na sotaṃ odahanti , na aññā cittaṃ upaṭṭhāpenti , vokkamma ca satthusāsanā vattanti .

Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃV0.143 paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno .

Idaṃ , bhikkhave , paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ .

Yadariyo … pe … arahati .

‘‘ Puna caparaṃ bhikkhave satthā … pe … idaṃ vo sukhāyāti .

Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti … pe … vattanti .

Ekacce sāvakā sussūsantiM0.145 … pe … na ca vokkamma satthusāsanā vattanti .

Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva attamano hoti , na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti .

Na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti .

Attamanatañca anattamanatañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako ca viharati sato sampajāno .

Idaṃ , bhikkhave , dutiyaṃ … pe ….

‘‘ Puna caparaṃ … pe … sukhāyāti .

Tassa sāvakā sussūsanti … pe … vattanti .

Tatra , bhikkhave , tathāgato attamano ceva hoti , attamanatañca paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno .

Idaṃ , bhikkhave , tatiyan ’’ ti ( ma . ni .3.311)–

Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā , niccaṃ upaṭṭhitasatitā , tadubhayavītivattatā satipaṭṭhānanti vuttā .

Buddhānameva kira niccaṃ upaṭṭhitasatitā hoti , na paccekabuddhādīnanti .

Pa -saddo ārambhaṃ joteti , ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘ pavattayitabbatoti attho ’’ ti .

Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhāpetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ .

Ana-saddañhi bahulaṃ-vacanena kammatthaṃ icchanti saddavidū , tatheva kattuatthampi icchantīti puna tatiyanaye ‘‘ patiṭṭhātīti paṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .

Tattha pa -saddo bhusatthaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘ okkantitvā pakkhanditvā vattatīti attho ’’ ti āha .

Puna bhāvatthe sati-saddaṃ paṭṭhāna-saddañca vaṇṇento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .

Tena purimatthe sati-saddo paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati .

Visesena kāyo ca vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesaṃ taṇhāvatthūnaṃ oḷārikasukhumānaṃ asubhadukkhatādassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ visuddhimaggoti vuttāni , evaṃ diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni nātipabhedātipabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānītiV0.144 tesaṃ tāni visuddhimaggoti .

Tikkho samathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti āha ‘‘ oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato ’’ ti .

VipassanāyānikassaM0.146 sukhume citte dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti tadanupassanānaṃ taṃvisuddhimaggatā vuttā .

Tesaṃ tatthāti ettha tattha -saddassa pahānatthanti etena yojanā .

Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu , bhave sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā , santatighanaggahaṇavasena citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ , dhammavinibbhogassa dhammānaṃ dhammamattatāya ca duppaṭivijjhattā sammoho hotīti avijjoghassa dhammā , tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā , dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetīti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu , citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhītiādiparāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ , nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā … pe … sukhavedanāssādavasena paralokanirapekkho ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādiparāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā .

Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ , dhammasabhāvānavabodhena bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā … pe … avuttānaṃ vuttanayena vatthubhāvo yojetabbo .

‘‘ Āhārasamudayā kāyasamudayo , phassasamudayā vedanāsamudayo ( saṃ . ni .5.408), saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1; udā .1) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkārāhāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘ catubbidhāhārapariññatthan ’’ ti .

Pakaraṇanayoti tambapaṇṇibhāsāya vaṇṇanānayo .

Nettipeṭakappakaraṇe dhammakathikānaṃ yojanānayotipi vadanti .

Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ kusalādidhammānañca dhāraṇatāvasena .

Saranti gacchanti etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇaṃ .

Etadeva hi dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .

Ekanibbānappavesahetubhūto vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvoM0.147V0.145 ekattaṃ , tattha samosaraṇaṃ taṃsabhāgatā ekattasamosaraṇaṃ .

Ekanibbānappavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha .

Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saha satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni , purimasmiṃ visuṃ .

Saraṇavasenāti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ , pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni .

Cuddasavidhenāti idaṃ mahāsatipaṭṭhānasutte ( dī . ni .2.372 ādayo ; ma . ni .1.105 ādayo ) vuttānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena .

Tathā pañcavidhena dhammānupassanan ti etthāpi daṭṭhabbaṃ .

Ettha ca uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā taṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā .

Bhikkhugocarā hi ete .

Vuttañhi ‘‘ gocare , bhikkhave , caratha sake pettike visaye ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.372; dī . ni .3.80).

Kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hotīti bhikkhuṃ ‘‘ kāyānupassī viharatī ’’ tiādinā dasseti bhikkhumhi taṃniyamato .

Tenāha ‘‘ paṭipattiyā vā bhikkhubhāvadassanato ’’ ti .

Samaṃ careyyāti kāyādivisamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya .

Rāgādivūpasamena santo , indriyadamanena danto , catumagganiyamena niyato , seṭṭhacāritāya brahmacārī .

Kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ .

So evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi brāhmaṇā disamañño veditabbo .

Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā

Asammissatoti vedanādayopi ettha sitā , ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tadamissatoti attho .

Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi , tāni ca kesādīhi , kesādike ca bhūtupādāyarūpehiV0.146 vinibbhujjantoM0.148 ‘‘ tathā na kāye ’’ tiādimāha .

Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti .

Nagaraṃ nāma koci attho atthīti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ .

Yaṃ passati itthiṃ vā purisaṃ vā , nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti ?

Saccaṃ natthi ,‘‘ itthiṃ passāmi , purisaṃ passāmī ’’ ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘ yaṃ passatī ’’ ti vuttaṃ .

Micchādassane vā diṭṭhiyā yaṃ passati , na taṃ diṭṭhaṃ , taṃ rūpāyatanaṃ na hoti , rūpāyatanaṃ vā taṃ na hotīti attho .

Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti , diṭṭhaṃ vā yathāvuttaṃ na hotīti attho .

Yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ , kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ vā diṭṭhaṃ , taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho .

Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī , asubhādito aññākārānupassī na hotīti vuttaṃ hoti .

Pathavīkāyan ti kesādipathaviṃ dhammasamūhattā kāyoti vadati , lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedasakalasarīragataṃ pubbāpariyabhāvena pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā kāyoti vadati , evaṃ aññatthāpi .

Ajjhattabahiddhāti ajjhattabahiddhādhammānaṃ ghaṭitārammaṇaṃ ekato ārammaṇabhāvo natthīti attho , ajjhattabahiddhā dhammā vā ghaṭitārammaṇaṃ idaṃ natthīti attho .

Tīsu bhavesu kilesānan ti bhavattayavisayānaṃ kilesānanti attho .

Sabbatthikan ti sabbattha bhavaṃ .

Sabbasmiṃ līne uddhaṭe ca citte icchitabbattā , sabbe vā līne uddhaṭe ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā .

Antosaṅkhepoti antoolīyanā kosajjanti attho .

Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttappahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘ visesenā ’’ ti āha ,‘‘ vineyya nīvaraṇānī ’’ ti avatvā abhijjhādomanassavinayassa vā payojanaṃ dassento ‘‘ visesenā ’’ tiādimāha .

Kāyānupassanābhāvanāya ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃV0.147 pahānadassanañhi etassa payojananti .

KāyabhāvanāyātiM0.149 kāyānupassanābhāvanā adhippetā .

Tenāti anurodhādippahānavacanena .

Sabbatthikakammaṭṭhānaṃ buddhānussati mettā maraṇassati asubhabhāvanā ca .

Satisampajaññena etena yoginā parihariyamānaṃ taṃ sabbatthikakammaṭṭhānaṃ vuttaṃ satisampajaññabalena avicchinnassa tassa pariharitabbattā , satiyā vā samatho vutto samādhikkhandhasaṅgahitattā .

Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā

Kevalaṃ panidhātiādinā idha ettakaṃ veditabbanti veditabbaṃ paricchedaṃ dasseti .

Addamadakkhīti dvepi ekatthā .

Sammaddasoti sammā passako .

Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya , vipariṇāmaṭṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho .

Rūpādiārammaṇachandādiadhipatiñāṇādisahajātakāmāvacarādibhūminānattabhedānaṃ kusalākusalatabbipākakiriyānānattabhedassa ca ādi -saddena sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavatthukāvatthukādinānattabhedānañca vasenāti yojetabbaṃ .

Suññatādhammassāti ‘‘ dhammā honti , khandhā hontī ’’ tiādinā ( dha . sa .121) suññatāvāre āgatasuññatāsabhāvassa vasena .

Kāmañcetthātiādinā pubbe pahīnattā puna pahānaṃ na vattabbanti codanaṃ dasseti , maggacittakkhaṇe vā ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnaṃ hotīti visuṃ visuṃ na vattabbanti .

Tattha purimacodanāya nānāpuggalaparihāro , pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro .

Lokiyabhāvanāya hi kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ hoti .

Yadipi na pavatteyya , na paṭipakkhabhāvanāyaV0.148 tattha sā abhijjhādomanassassa appavatti hotīti puna tappahānaṃ vattabbamevāti .

Ubhayattha vā ubhayaṃ sambhavato yojetabbaṃ .

Ekattha pahīnaṃM0.150 sesesupi pahīnaṃ hotīti maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ , lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Pañcapi khandhā loko ’’ ti hi catūsupi vuttanti .

Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .

Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā

356. Sabbappakāravacanena uddese dassitā ajjhattādianupassanā pakārā ca gahitā .

Tattha antogadhā cuddasa pakārā , kāyagatāsatisutte vuttā kesādivaṇṇakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā , lokiyādippakārā cāti tepi gahitā eva .

Niddese hi ekappakāraniddesena nidassanamattaṃ katanti , sabbappakāraggahaṇañca bāhiresupi ekadesasambhavato katanti daṭṭhabbaṃ .

Tiriyaṃ tacaparicchinnan ti ettha nanu kesalomanakhānaṃ atacaparicchinnatā tacassa ca atthīti ?

Yadipi atthi , tacaparicchinnabahulatāya pana tacaparicchinnatā na na hoti kāyassāti evaṃ vuttaṃ .

Taco pariyanto assāti tacapariyantoti vuttoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva .

Tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyantoti vuttoti veditabbo .

‘‘ Pūraṃ nānappakārassā ’’ ti vuttaṃ , ke pana te pakārā ?

Yehi nānappakāraṃ asuci vuttanti kesā lomātiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha ‘‘ ete kesādayo ākārā ’’ ti .

Ākārā pakārāti hi eko attho .

NisinnassaV0.149 yāva aparipphandanisajjāmūlakaṃ dukkhaṃ uppajjati , yāvatā uṭṭhāti vā , tāva eko nisajjavāro .

Yena vidhinā uggahe kusalo hoti , so sattavidho vidhi ‘‘ uggahakosallan ’’ ti vuccati , taṃnibbattaṃ vā ñāṇaṃ .

Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha .

Ettha pana maṃsaṃ … pe … vakkaṃ … pe … kesāti evaṃ vakkapañcakādīsuM0.151 anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto .

Svāyaṃ ye parato visuṃ tipañcāhaṃ , purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyā vakkhamānā , tesu ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo .

Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimoti .

Sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ .

Hatthasaṅkhalikā aṅgulipanti .

Lakkhaṇapaṭivedhassāti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa , dhātulakkhaṇapaṭivedhassa vā .

Attano bhāgo sabhāgo , sabhāgena paricchedo sabhāgaparicchedo , heṭṭhuparitiriyantehi sakakoṭṭhāsikakesantarādīhi ca paricchedoti attho .

Dhātuvibhaṅgo ( ma . ni .3.342 ādayo ) pukkusātisuttaṃ .

Sādhāraṇavasenāti ettakeneva siddhe sabba -ggahaṇaṃ vaṇṇakasiṇavasena catukkajjhānikasamathasādhāraṇattassa ca dassanatthaṃ .

Okkamanavissajjanan ti paṭipajjitabbavajjetabbe maggeti attho .

Bahiddhā puthuttārammaṇeti ettha kāyānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi bahiddhā puthuttārammaṇānevāti veditabbā .

Ukkuṭṭhukkaṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvāti pubbe viya ekattha katāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃ āditālañca agantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho .

Adhicittan ti samathavipassanācittaṃ .

Anuyuttenāti yuttapayuttena , bhāventenāti attho .

Samādhinimittaṃ upalakkhaṇākāro samādhiyeva .

Manasi kātabban ti citte kātabbaṃ , uppādetabbanti attho .

Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ āvajjitabbanti attho .

Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso , taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya , etassa saṃvattanassa kāraṇaṃ atthītiV0.150 attho .

Taṃ vā manasikaraṇaṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyyāti etassa ṭhānaṃ kāraṇanti attho .

Na ca pabhaṅgūti kammaniyabhāvūpagamanena ca pabhijjanasabhāvanti attho .

Ālimpetīti ādīpeti jāleti .

Tañcāti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ .

Assāti suvaṇṇakārassa anubhoti sambhoti sādhetiM0.152 .

Assa vā suvaṇṇassa taṃ atthaṃ suvaṇṇakāro anubhoti pāpuṇāti .

Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa abhiññāsacchikaraṇīyassa .

Paccakkhaṃ yassa atthi , so sakkhi , sakkhino bhabbatā sakkhibhabbatā , sakkhibhavanatāti vuttaṃ hoti .

Sakkhi ca so bhabbo cāti vā sakkhibhabbo .

Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo , tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo , tassa bhāvo sakkhibhabbatā , taṃ pāpuṇāti .

Āyataneti pubbahetādike kāraṇe sati .

Sītibhāvan ti nibbānaṃ , kilesadarathavūpasamaṃ vā .

Sampahaṃsetīti samapavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyā paññāya toseti uttejeti .

Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati , tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti .

Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā , kathaṃ ?

Dve kesā ekato natthīti .

Āsayoti nissayo , paccayoti attho .

Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnāti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ .

Tameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ dve nakhā ekato natthī ’’ ti āhāti .

Sukhumampīti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ antomukhacammādi .

Koṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ , taṃ ‘‘ sukhuman ’’ ti vuttaṃ .

Tañhi vuttanayena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hotīti .

TālaguḷapaṭalaṃV0.151 nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikāya limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ .

Evaṃ timattānīti evaṃ-matta-saddehi gopphakaṭṭhikādīni avuttānipi dassetīti veditabbaṃ .

Kīḷāgoḷakāni suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni .

Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhānan ti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo .

Tena aṭṭhinā patiṭṭhitaṭṭhānaṃ yaṃ kaṭiṭṭhino , taṃ aggachinnamahāpunnāgaphalasadisaṃ .

Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ veṭhetvā ṭhapitasīsamayaṃ paṭṭakaṃ .

SuttakantanasalākāviddhāM0.153 goḷakā vaṭṭanāti vuccanti , vaṭṭanānaṃ āvali vaṭṭanāvali .

Avalekhanasatthakaṃ ucchutacāvalekhanasatthakaṃ .

Vakkabhāgena paricchinnan ti vakkapariyantabhāgena paricchinnaṃ .

Sakkharasudhāvaṇṇan ti marumpehi katasudhāvaṇṇaṃ .

‘‘ Setasakkharasudhāvaṇṇan ’’ ti ca pāṭhaṃ vadanti , setasakkharāvaṇṇaṃ sudhāvaṇṇañcāti attho .

Yattha annapānaṃ nipatitvā tiṭṭhatīti sambandho .

Visamacchinnakalāpo visamaṃ udakaṃ paggharati , evameva sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari heṭṭhā tiriyañca visamaṃ paggharatīti dassetuṃ visamacchinna -ggahaṇaṃ karoti .

Atikaṭukaaccuṇhādiko visabhāgāhāro uṇhakāle pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā .

Ekattārammaṇabaleneva vāti vikkhambhitanīvaraṇena susamāhitacittena upaṭṭhitassa nānārammaṇavipphandanavirahena ekasabhāvassa ārammaṇassa vasena .

Tañhi ekattārammaṇaṃ upaṭṭhahamānameva attani abhiratiṃ , sātisayaṃ pharaṇapītiṃ , iṭṭhākārānubhavanañca somanassaṃ uppādeti .

Na hi abhiratisomanassehi vinā anatikkantapītisukhassa ekattupaṭṭhānaṃ atthīti .

AvisesatoV0.152 pana sādhāraṇavasenāti paṭikūladhātuvaṇṇavisesaṃ akatvā samathavipassanāsādhāraṇavasenāti attho .

Tividhenāti anulomādinā vakkhamānena .

Cha māseti addhamāse ūnepi māsaparicchedena paricchijjamāne sajjhāye cha māsā paricchedakā hontīti katvā vuttanti veditabbaṃ .

Paricchijjamānassa māsantaragamananivāraṇañhi chamāsaggahaṇaṃ , na sakalachamāse parivattadassanatthaṃ .

Ācariyāti aṭṭhakathācariyā .

Lakkhaṇan ti dhātupaṭikūlalakkhaṇaṃ .

Janaṃ na arahantīti ajaññā , jane pavesetuṃ ayuttā jigucchanīyāti vuttaṃ hoti .

Paṭipāṭiyā aṭṭhīnīti paṭipāṭiyā aṭṭhīni koṭiyā ṭhitāni .

Na ettha koci attā nāma atthi , aṭṭhīni eva aṭṭhipuñjamatto evāyaṃ saṅghāṭoti dassetiM0.154 .

Anekasandhiyamitoti anekehi sandhīhi yamito sambaddho so aṭṭhipuñjoti dasseti .

Na kehicīti yamentaṃ attānaṃ paṭisedheti .

Codito jarāya maraṇābhimukhagamanena codito .

Mahābhūtaṃ upādārūpena paricchinnaṃ ‘‘ nīlaṃ pītaṃ sugandhaṃ duggandhan ’’ tiādinā .

Upādārūpaṃ mahābhūtena tannissitassa tassa tato bahi abhāvā .

Chāyātapānaṃ ātapapaccayachāyuppādakabhāvo aññamaññaparicchedakatā .

Rūpakkhandhassa pariggahitattā tadantogadhānaṃ cakkhādiāyatanadvārānaṃ vasena taṃtaṃdvārikā arūpino khandhā pākaṭā honti , āyatanāni ca dvārāni ca āyatanadvārānīti vā attho .

Tena rūpāyatanādīnañca vasenāti vuttaṃ hoti .

Sappaccayāti sappaccayabhāvā , paccayāyattaṃ hutvā nibbattanti vuttaṃ hoti .

Samāno vā sadiso yutto paccayo sappaccayo , tasmā sappaccayā .

Ettakoti yathāvuttena ākārena paguṇo koṭṭhāso .

Uggahova uggahasandhi .

Vaṇṇādimukhena hi upaṭṭhānaṃ ettha sandhīyati sambajjhatīti ‘‘ sandhī ’’ ti vuccati .

Upaṭṭhātīti vaṇṇādivasena upaṭṭhātīti attho .

Pañcaṅgasamannāgateti nātidūranāccāsannagamanāgamanasampannanti ekaṅgaṃ , divā abbokiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ , appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassantiV0.153 ekaṃ , tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjati cīvara … pe … parikkhāroti ekaṃ , tasmiṃ pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutāti ekaṃ ( a . ni .10.11).

Pañcaṅgasamannāgatenāti appābādhāsāṭheyyasaddhāpaññāvīriyehi padhāniyaṅgehi samannāgatena .

Uṭṭhānakadāyan ti tehi khettehi uṭṭhānakaṃ , tehi dātabbadhaññanti attho .

Ettha ca aṭṭhakumbhadāyakakhettaṃ viya mukhadhovanakiccaṃ , soḷasakumbhadāyakaṃ viya khādanabhuñjanakiccaṃ daṭṭhabbaṃ lahukagarukabhāvato .

Tato pana yaṃ dukkhaṃ nibbattati , taṃ aññañca dvattiṃsākāramanasikārena ca nivattatīti āha ‘‘ ettheva kammaṃ kātabban ’’ ti .

Ettāvatāti ekadivasaṃ tiṃsa vāre manasikāraṭṭhapanena .

SahassuddhāraṃM0.155 sādhetvāti sahassavaḍḍhitaṃ iṇaṃ yojetvā .

Uddharitabboti uddhāroti hi vaḍḍhi vuccatīti .

Suddhacittenāti vikkhepādikilesavirahitacittena .

Kesādīsu tace rajjantā succhavicammaṃ tacoti gahetvā ‘‘ suvaṇṇādivaṇṇo me taco ’’ tiādinā rajjanti .

Tesu dve ekamaggaṃ paṭipajjamānā nāma na hontīti yathā tathā vā palāyantīti attho .

Tattha rāgādivatthubhāvena dvattiṃsākārānaṃ corasadisatā anatthāvahatā daṭṭhabbā .

Kammameva visesādhigamassa ṭhānanti kammaṭṭhānaṃ bhāvanā vuccati .

Tenāha ‘‘ manasikarontassa appanaṃ pāpuṇātī ’’ ti .

Kammassa vā bhāvanāya ṭhānaṃ ārammaṇaṃ appanārammaṇabhāvūpagamanena appanaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ .

Mānajātikoti etena laṅghanasamatthatāyogena upasamarahitataṃ dasseti .

Cittampi hi tathā nānārammaṇesu vaḍḍhitaṃ upasamarahitanti dassetabbanti .

Hatthe gahitapañhavatthu pākatikamevāti visuddhimagge vuttataṃ sandhāyāha .

Tattha hi vuttaṃ –

‘‘ Mālakatthero kira dīghabhāṇakaabhayattheraṃ hatthe gahetvā ‘ āvuso abhaya , imaṃ tāvaV0.154 pañhaṃ uggaṇhāhī ’ ti vatvā āha ‘ mālakatthero dvattiṃsakoṭṭhāsesu dvattiṃsapaṭhamajjhānalābhī , sace rattiṃ ekaṃ , divā ekaṃ samāpajjati , atirekaḍḍhamāsena puna sampajjati .

Sace pana devasikaṃ ekameva samāpajjati , atirekamāsena puna sampajjatī ’’’ ti .

Idaṃ pana ekaṃ manasikarontassa ekaṃ pāṭiyekkaṃ manasikarontassa dvattiṃsāti etassa sādhanatthaṃ nidassanavasena ānītanti daṭṭhabbaṃ .

Anupādinnakapakkhe ṭhitānīti etena cetiyapabbatavāsī mahātissatthero viya , saṅgharakkhitattherupaṭṭhākasāmaṇero viya ca anupādinnakapakkhe ṭhapetvā gahetuṃ sakkontassa dasavidhāsubhavasena jīvamānakasarīrepi upaṭṭhite upacārappatti dassitā hotīti veditabbā .

‘‘ Atthissa kāye ’’ ti pana sattavasena kesādīsu gayhamānesu yathā ‘‘ imasmiṃM0.156 kāye ’’ ti satta-ggahaṇarahite ahaṃkāravatthumhi viddhastāhaṃkāre sadā sannihite pākaṭe ca attano kāye upaṭṭhānaṃ hoti , na tathā tatthāti appanaṃ appattā ādīnavānupassanāva tattha hotīti adhippāyenāha ‘‘ asubhānupassanāsaṅkhātā pana vipassanābhāvanā hotīti veditabbā ’’ ti .

357. Ādimhi sevanā āsevanā , vaḍḍhanaṃ bhāvanā , punappunaṃ karaṇaṃ bahulīkamman ti ayametesaṃ viseso .

362. Vatthupariññāyāti abhijjhādomanassānaṃ vatthubhūtassa kāyassa parijānanena .

Appitāti gamitā , sā ca vināsitatāti āha ‘‘ vināsitā ’’ ti .

Appavattiyaṃ ṭhapitātipi appitāti ayamattho niruttisiddhiyā vuttoti daṭṭhabbo .

Vigatantā katāti idāni kātabbo anto etesaṃ natthīti vigatantā , evaṃbhūtā katāti attho .

Kammameva visesādhigamassa ṭhānaṃ kammaṭṭhānaṃ , kamme vā ṭhānaṃ bhāvanārambho kammaṭṭhānaṃ , tañca anupassanāti āha ‘‘ anupassanāya kammaṭṭhānan ’’ ti , anupassanāya vuttanti adhippāyo .

Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā

363. SampajānassaV0.155 vediyanaṃ sampajānavediyanaṃ .

Vatthun ti sukhādīnaṃ ārammaṇamāha , tena vatthu ārammaṇaṃ etissāti vatthuārammaṇāti samāso daṭṭhabbo .

Vohāramattaṃ hotīti etena ‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti idaṃ vohāramattena vuttanti dasseti .

Vīriyasamādhiṃ yojetvāti adhivāsanavīriyassa adhimattatāya tassa samatāya ubhayaṃ saha yojetvā .

Saha paṭisambhidāhīti lokuttarapaṭisambhidāhi saha .

Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāya ‘‘ saha paṭisambhidāhī ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Samasīsīti vārasamasīsī hutvā paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyītiM0.157 attho .

Saṅkhepamanasikāravasena mahāsatipaṭṭhāne , vitthāramanasikāravasena rāhulovādadhātuvibhaṅgādīsu .

Phassapañcamakeyevāti eva -saddena vuttesu tīsupi mukhesu pariggahassa samānataṃ dasseti .

Nāmarūpavavatthānassa adhippetattā niravasesarūpapariggahassa dassanatthaṃ ‘‘ vatthu nāma karajakāyo ’’ ti āha , na cakkhādīni chavatthūnīti .

Karajakāyassa pana vatthubhāvasādhanatthaṃ ‘‘ idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ , ettha paṭibaddhan ’’ ti ( dī . ni .1.235; ma . ni .2.252) suttaṃ ābhataṃ .

Phassaviññāṇānaṃ pākaṭatā kesañci hotīti yesaṃ na hoti , te sandhāyāha ‘‘ phassavasena vā hi … pe … na pākaṭaṃ hotī ’’ ti .

Tesaṃ pana aññesañca sabbesaṃ veneyyānaṃ vedanā pākaṭāti āha ‘‘ vedanāvasena pana pākaṭaṃ hotī ’’ ti .

Satadhotasappi nāma satavāraṃ vilāpetvā vilāpetvā udake pakkhipitvā uddharitvā gahitasappi .

Vinivattetvāti catukkhandhasamudāyato visuṃ uddharitvā .

Mahāsatipaṭṭhānasuttādīsu katthaci paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ vatvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena vinivattetvā dassitaṃ .

Katthaci arūpakammaṭṭhānaṃ eva vedanāvasena arūparāsito , ñātapariññāya pariññātato vā rūpārūparāsito vā vinivattetvā dassitaṃ .

Tatthāpi yesu paṭhamaṃ ñātapariññā vuttā , tesu tadantogadhaṃV0.156 .

Yesu na vuttā , tesu ca vedanāya ārammaṇamattaṃ saṃkhittaṃ pāḷianāruḷhaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ sandhāya rūpakammaṭṭhānassa paṭhamaṃ kathitatā vuttāti veditabbā .

‘‘ Manoviññeyyānaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānan ’’ tiādinā ( ma . ni .3.306) nayena vuttaṃ chagehassitasomanassaṃ pañcakāmaguṇesu assādānupassino eva hotīti āha ‘‘ pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehassitasomanassavedanā ’’ ti .

Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Cittānupassanāniddesavaṇṇanā

365. KilesasampayuttānaṃM0.158 dhammānaṃ kehici kilesehi vippayogepi sati yehi sampayuttā , tehi saṃkilesabhāvena sadisehi saṃkiliṭṭhattā itarehipi na visuddhatā hotīti āha ‘‘ na pacchimapadaṃ bhajantī ’’ ti .

Duvidhan ti visuṃ vacanaṃ sarāgasadosehi visiṭṭhaggahaṇatthaṃ .

Avipassanupagattā ‘‘ idha okāsova natthī ’’ ti vuttaṃ .

Cittānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Dhammānupassanāniddeso

Ka .
nīvaraṇapabbavaṇṇanā

367. Kaṇhasukkānaṃ yuganaddhatā natthīti pajānanakāle abhāvā ‘‘ abhiṇhasamudācāravasenā ’’ ti āha .

SubhampītiV0.157 kāmacchandopi .

So hi attano gahaṇākārena ‘‘ subhan ’’ ti vuccati , tenākārena pavattamānakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘ nimittan ’’ ti cāti .

Ākaṅkhitassa hitasukhassa anupāyabhūto manasikāro anupāyamanasikāro .

Tatthāti nipphādetabbe ārammaṇabhūte ca duvidhepi subhanimitte .

Asubhampīti asubhajjhānampi .

Taṃ pana dasasu asubhesu kesādīsu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ .

Kesādīsu hi saññā asubhasaññāti girimānandasutte vuttāti .

Ettha catubbidhassapi ayonisomanasikārassa yonisomanasikārassa ca dassanaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti veditabbaṃ .

Tesu pana asubhe subhanti asubhanti ca manasikāro idhādhippeto , tadanukulattā vā itarepīti .

Bhojane mattaññuno thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmarāgo pahīyatīti vadanti .

Bhojananissitaṃ pana āhārepaṭikūlasaññaṃ , tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa asubhatādidassanaṃ , kāyassa ca āhāraṭṭhitikatādidassanaṃ soM0.159 uppādetīti tassa kāmacchando pahīyateva , abhidhammapariyāyena sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha ‘‘ arahattamaggenā ’’ ti .

Odissakānodissakadisāpharaṇānan ti attagaruatippiyasahāyamajjhattavasena odissakatā , sīmābhede kate anodissakatā , ekadisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā .

Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ , vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ vā dvidhā uggahaṃ sandhāya ‘‘ odissakānodissakadisāpharaṇānan ’’ ti vuttaṃ .

Uggaho ca yāva upacārā daṭṭhabbo , uggahitāya āsevanā bhāvanā .

Tattha ‘‘ sabbe sattā pāṇā bhūtā puggalā attabhāvapariyāpannā ’’ ti etesaṃ vasena pañcavidhā , ekekasmiṃ ‘‘ averā hontu , abyāpajjā , anīghā , sukhī attānaṃ pariharantū ’’ ti catudhā pavattito vīsatividhā vā anodhisopharaṇā mettā ,‘‘ sabbā itthiyo purisā ariyā anariyā devā manussā vinipātikā ’’ ti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā , aṭṭhavīsatividhā vā odhisopharaṇā mettā , dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā ca disāpharaṇā mettā , ekekāya vā disāya sattādiitthiādiaverādiyogena asītādhikacatusatappabhedā anodhisoodhisopharaṇā veditabbā .

KāyavināmanātiV0.158 kāyassa vividhena ākārena nāmanā .

Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho ,‘‘ ettake bhutte thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti , ettake na hotī ’’ ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāhoti attho .

Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā āha ‘‘ dhutaṅganissitasappāyakathāyapī ’’ ti .

Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ uddhaccena samānalakkhaṇaṃ avūpasamasabhāvamevāti cetaso avūpasamo ‘‘ uddhaccakukkuccamevā ’’ ti vutto .

Bahussutassa ganthato ca atthato ca atthādīni vicinantassa cetaso vikkhepo na hoti yathāvidhipaṭipattiyā yathānurūpapatikārappavattiyā katākatānusocanañcāti ‘‘ bāhusaccenapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī ’’ ti āha .

Vuḍḍhasevitā ca vuḍḍhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakāritāM0.160 vuttā .

Vuḍḍhataṃ pana anapekkhitvā vinayadharā kukkuccavinodakā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā .

Tiṭṭhati etthāti ṭhānīyā , vicikicchāya ṭhānīyā vicikicchāṭhānīyā .

Ṭhātabbāti vā ṭhānīyā , vicikicchā ṭhānīyā etesūti vicikicchāṭhānīyā .

Kāmaṃ bahussutatāparipucchakatāhi aṭṭhavatthukāpi vicikicchā pahīyati , tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha ‘‘ tīṇi ratanāni ārabbhā ’’ ti .

Vinaye pakataññutā ‘‘ sikkhāya kaṅkhatī ’’ ti ( dha . sa .1008; vibha .915) vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha ‘‘ vinaye ciṇṇavasībhāvassapī ’’ ti .

Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa .

Adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ .

Saddhāya vā ninnatā adhimutti .

Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

Kha .
bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

KhandhādipāḷiyāV0.159 attho khandhādīnaṃ atthoti katvā āha ‘‘ khandha … pe … vipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā ’’ ti .

Tena pāḷimuttakapucchā na tathā paññāsaṃvattanikā , yathā atthapaṭipucchāti dasseti .

Mandattā aggijālādīsu āpodhātuādīnaṃ viya vīriyādīnaṃ sakicce asamatthatā vuttā .

Pattaṃ nīharantova taṃ sutvāti ettha pañcābhiññattā dibbasotena assosīti vadanti .

Pasādasinehābhāvenāti pasādasaṅkhātassa sinehassa abhāvena .

Gadrabhapiṭṭhe lūkharajo lūkhataro hutvā dissatīti atilūkhatāya taṃsadise .

Saṃvejanapasādanehi tejanaṃ tosanañca sampahaṃsanāti .

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

SamathavipassanāsuddhavipassanāvasenaM0.161 paṭhamassa itaresañca kathitattāti attho .

Maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāmāti āgamanavasena vuttaṃ .

Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhatīti kāyānupassīādīnaṃ āgamanavasena visesetvā vuttā satipaṭṭhānadesanā puggale tiṭṭhatīti attho .

Na hi sakkā ekassa anekasamaṅgitā vattuṃ ekakkhaṇe anekasatisambhavāvabodhapasaṅgā , puggalaṃ pana āmasitvā sakiccaparicchinne dhamme vuccamāne kiccabhedena ekissāpi satiyā anekanāmatā hotīti dassento ‘‘ kāye panā ’’ tiādimāha .

Yathā hi puggalakiccaṃ dhammā evāti dhammabhedena kāyānupassīādipuggalabhedova hoti , na evaṃ dhammassa dhammo kiccanti na dhammabhedena tassa bhedo , tasmā ekāva sati catuvipallāsappahānabhūtā magge samiddhā anatthantarena tappahānakiccabhedena cattāri nāmāni labhatīti ayamettha adhippāyo .

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Vibhaṅga-mūlaṭīkā

Vibhaṅga-mūlaṭīkā