1. Paccayacatukkavaṇṇanā
Avijjaṃ aṅgaṃ aggahetvā tato paraṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhāro ’’ tiādīni paccayasahitāni paccayuppannāni aṅgabhāvena vuttānīti āha ‘‘ na , tassa anaṅgattā ’’ ti .
Evañca katvā niddese ( vibha .226)‘‘ tattha katamā avijjā ’’ ti avijjaṃ visuṃ vissajjetvā ‘‘ tattha katamo avijjāpaccayā saṅkhāro ’’ tiādinā taṃtaṃpaccayavanto saṅkhārādayo vissajjitāti .
Tīsu pakāresu paṭhamapaṭhamavāro dutiyavārādīsu pavisanto paccayavisesādisabbanānattasādhāraṇattā te vāravisese gaṇhātīti ‘‘ sabbasaṅgāhako ’’ ti vutto .
Paṭhamavāro eva hi na kevalaṃ chaṭṭhāyatanameva , atha kho nāmañca phassassa paccayo , nāmaṃ vā na kevalaṃ chaṭṭhāyatanasseva , atha kho phassassāpīti paccayavisesadassanatthaṃ , yena atthavisesena mahānidānasuttadesanā pavattā , taṃdassanatthañca chaṭṭhāyatanaṅgaṃ parihāpetvā vuttoti tassa dutiyavāre ca paveso vutto , na sabbaṅgasamorodhato .
Yatthāti vāracatukke ekekavāre ca .
Aññathāti suttantabhājanīyato aññathā saṅkhāroti vuttaṃ .
Avuttan ti ‘‘ rūpaṃ saḷāyatanan ’’ ti , tesupi ca vāresu catūsupi sokādayo avuttā suttantabhājanīyesu vuttā .
Tattha ca vuttameva idha ‘‘ chaṭṭhāyatanan ’’ ti aññathā vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Sabbaṭṭhānasādhāraṇatoti
V0.132 vuttanayena sabbavārasādhāraṇato , sabbaviññāṇapavattiṭṭhānabhavasādhāraṇato vā .Vinā abhāvena viññāṇassa khandhattayampi samānaṃ phalaṃ paccayo cāti āha ‘‘ avisesenā ’’ ti .
‘‘ Tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ ti ( ma . ni .1.204; saṃ . ni .2.43) vacanato pana viññāṇaṃ phassassa visesapaccayoti tassa phasso visiṭṭhaṃ phalaṃ , satipi paccayasampayuttānaṃ āhārapaccayabhāve manosañcetanāya viññāṇāharaṇaṃ visiṭṭhaṃ kiccanti saṅkhāro cassa visiṭṭho paccayo .
Acittakkhaṇamattānīti
M0.134 cittakkhaṇappamāṇarahitāni .Tassatthoti tassa vuttassa avijjādikassa attho suttantabhājanīyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo .
Hetukādīnīti ettha yasmiṃ catukke hetuka-saddo vutto , taṃ hetuka-saddasahacaritattā ‘‘ hetukan ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .
Hetu-saddo gatisūcako avigatatā ca vigatatānivāraṇavasena gati eva hotīti hetukacatukkaṃ avigatapaccayavasena vuttanti vuttaṃ .
Tidhā catudhā pañcadhā vāti vā -saddo ‘‘ chadhā vā ’’ tipi vikappetīti daṭṭhabbo .
Samādhi hi sādhāraṇehi tīhi jhānindriyamaggapaccayehi ca paccayoti .
Upādānaṃ bhavassa maggapaccayena cāti sattadhāti kāmupādānavajjānaṃ vasena vadati .
Kāmupādānaṃ pana yathā bhavassa paccayo hoti , so pakāro taṇhāyaṃ vutto evāti na vutto .
Imasmiṃ catukke sahajātapaccayena paccayā hontīti vacanavasenāti adhippāyo .
Attho hi na katthaci attano paccayuppannassa yathāsakehi paccayo na hoti , sahajātapaccayavaseneva pana imassa catukkassa vuttattā soyevettha hotīti vadanti .
Paṭhamavāroti paṭhamacatukkoti evaṃ vattabbaṃ .
Bhavādīnaṃ tathā abhāvan ti yadi sahajātapaccayavaseneva paṭhamacatukko vutto , bhavo jātiyā , jāti ca maraṇassa sahajātapaccayo na hotīti yathā avigatacatukkādīsu ‘‘ bhavapaccayā jāti bhavahetukā ’’ tiādi na vuttaṃ bhavādīnaṃ avigatādipaccayatāya abhāvato , evamidhāpi ‘‘ bhavapaccayā jātī ’’ tiādi na vattabbaṃ siyā .
Paccayavacanameva hi tesaṃ sahajātasūcakaṃ āpannaṃ avigatacatukkādīsu viya idha paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā , na ca taṃ na vuttaṃ , na ca bhavādayo sahajātapaccayā honti , tasmā na sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko vutto .
Sesapaccayānañca sambhavan ti idaṃ ‘‘ bhavādīnan ’’ ti etena
V0.133 saha ayojetvā sāmaññena avijjādīnaṃ sahajātena saha sesapaccayabhāvānañca sambhavaṃ sandhāya vuttaṃ .Ayañhettha attho – paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā sahajātato aññe paccayabhāvā avijjādīnaṃ na sambhavantīti sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko
M0.135 āraddhoti vucceyya , na ca te na sambhavanti , tasmā nāyaṃ tathā āraddhoti .‘‘ Mahānidānasuttante ekādasaṅgiko paṭiccasamuppādo vutto ’’ ti vuttaṃ , tattha pana ‘‘ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , nāmapaccayā phasso ’’ tiādinā ( dī . ni .2.97) dvikkhattuṃ āgate nāmarūpe ekadhā gahite navaṅgiko , dvidhā gahite dasaṅgiko vutto , aññattha pana vuttesu avijjāsaṅkhāresu addhattayadassanatthaṃ yojiyamānesu ekādasaṅgiko hotīti katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Mahānidānasuttantadesanāya pariggahatthan ti tattha hi cakkhāyatanādīni viya rūpe chaṭṭhāyatanañca nāme antogadhaṃ katvā phassassa niravasesarūpapaccayaṃ viya niravasesanāmapaccayañca dassetuṃ ‘‘ nāmarūpapaccayā phasso ’’ ti vuttaṃ , evamidhāpi tattha dassitavisesadassanena taṃdesanāpariggahatthaṃ ekacittakkhaṇike paṭiccasamuppāde chaṭṭhāyatanaṃ nāmantogadhaṃ katvā ‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti vuttanti attho .
Rūpappavattidesaṃ sandhāya desitattā ‘‘ imassā ’’ ti vacanaseso , na purimānanti , teneva ‘‘ ayañhī ’’ tiādimāha .
Yonivasena opapātikānan ti cettha saṃsedajayonikāpi paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttāti daṭṭhabbā .
Padhānāya vā yoniyā sabbaparipuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘‘ opapātikānan ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ saṅgahanidassanavaseneva hi dhammahadayavibhaṅge pi ( vibha .1009)‘‘ opapātikānaṃ petānan ’’ tiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ , na saṃsedajaggahaṇanti .
Ekacittakkhaṇe chahāyatanehi phassassa pavatti natthi , na cekassa akusalaphassassa chaṭṭhāyatanavajjaṃ āyatanaṃ samānakkhaṇe pavattamānaṃ paccayabhūtaṃ atthi , ārammaṇapaccayo cettha pavattako na hotīti na gayhati , tasmā ‘‘ saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti na sakkā vattunti dassanatthaṃ ‘‘ yasmā paneso ’’ tiādimāha .
Purimayonidvaye sambhavantampi kesañci saḷāyatanaṃ kalalādikāle na sambhavatīti ‘‘ sadā asambhavato ’’ ti
V0.134 āha .Pacchimayonidvaye pana yesaṃ
M0.136 sambhavati , tesaṃ sadā sambhavatīti .Itoti imasmā catukkato , nayato vā , yo viseso .
Paccayacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā .