ပတ္ထန္ဓေန ကာယေနာတိ၊ ကား။
ပေါတ္ထကူပသဒိသေန၊ ယမင်းရုပ်နှင့် တူသော။
နိစ္စလေန၊ တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိသော။
ကာယေန၊ ကိုယ်ဖြင့်။
("အဋ္ဌာသိ၊ တည်ပြီ" ဟု ပါဠိတော် ၌စပ်)။
ပကာသနီယကံ။ ။ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သဘောကို ထင်ရှားပြကြောင်းဖြစ်သော (လူတို့အား ထင်ရှားအောင် ပြောပြကြောင်းဖြစ်သော ) ကံကို "ပကာသနီယကံ" ဟု ခေါ်၏၊ ဤအရှင်ဒေဝဒတ်ကို ကံပြုရာ၌ "ပုဗ္ဗေ ဒေဝဒတ္ထဿ အညာ ပကတိ အဟောသိ၊ ဣဒါနိ အညာ ပကတိ- ရှေးတုန်းက ရှင်ဒေဝဒတ်၏ သဘောသည် ယခုသဘောမှ တစ်မျိုးတစ်ခြား ဖြစ်ခဲ့၏။ ယခု ရှင်ဒေဝဒတ်၏ သဘောသည် ရှေးတုန်းကသဘောမှ တစ်မျိုးတစ်ခြား ဖြစ်နေ၏"။
"ယံ ဒေဝနတ္တော ကရေယျ ကာယေန ဝါစာယ၊ န တေန ဗုဒ္ဓေါဝါ ဓမ္မောဝါ သံဃောဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ ဒေဝဒတ္တော တေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော- ကိုယ်အားဖြင့်ဖြစ်စေ၊ နှုတ်အားဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ရှင်ဒေဝဒတ်ပြုလေသမျှသည် ဘုရားတရားသံဃာနှင့် မဆိုင်၊ ရှင်ဒေဝဒတ်နှင့်သာ ဆိုင်သည်" ဟူလို။ ဤစကားစုသည် ပကာသနီယကံ၏ ဆိုလိုရင်းစကားစုတည်း၊ ဤသို့ ပကာသနီယကံ ပြုပြီး နောက်လူတို့အားလည်း ကမ္မဝါစာ၌ပါသော အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို ထင်ရှားပြောပြရသေးသည်။ ထင်ရှားပြောပြဖို့ရန်အတွက် ရဟန်းတစ်ပါးအား သမ္မုတိပေးရသေးသည်၊ (ပါဠိတော်ကြည်ပါ)။
ခေဠှာသကဿ။ ။ ခေဠ+အသကဿ၊ မိစ္ဆာဇီဝကြောင့် ရအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါးတို့သည် အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ မစားသုံးထိုက်သောကြောင့် ထွေးအန်အပ်သောတံထွေးနှင့်တူကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ခေဠာဝိယာတိ ခေဠာ" ဟု ဥပမာတဒ္ဓိတ်ပြု၍, တစ်နည်း- သဒိသူပစာအားဖြင့် ပစ္စည်း ၄ ပါးကို "ခေဠ" ဟု ခေါ်သည်။ "အသိတိဘက္ခတီတိ အသကော၊ အသဓာတ် ဏွုပစ္စည်း၊ ခေဠေ အသကော ခေဠသကော" ဟု ပြု၊ အရိယာတို့ ထွေးအန် အပ်သော တံထွေးနှင့်တူစွာ မအပ်မရာ ပစ္စည်းတို့ကို စားသုံးနေသူ။ "ခေဠာပကဿ" ဟု စာအုပ်တို့၌ ရှိသည်ကား အဖွင့်နှင့် မညီ။
ပတ္ထဒ္ဓေန ၊ပေ၊ ကာယေန။ ။ ပတ္ထဒ္ဓေနာတိ ဧတ္ထ ဘုသော ထဒ္ဓေါ ပတ္ထဒ္ဓေါ၊ ဗာဠထဒ္ဓေါတိ အတ္ထော၊ တေန ဝုတ္တံ နိစ္စလေနာတိ၊ ပေါတ်ထကရူပသဒိသေနာတိ ဧတ္ထ ပေါတ္ထက ရူပံနာမ ဝတ္ထဒန္တာဒိမယံ၊ (အဝတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အရုပ်,ဆင်စွယ်ဖြင့်ပြုအပ်သော အရုပ်, အာဒိဖြင့် မြေညက်, သစ်သား, ကြေး, သံတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော အရုပ်, ပန်းချီ ဆေးရေးရုပ်များကို ယူ)။ ယောဇနာ၊ ထိုအရုပ်များကိုပင် "ယမင်းရုပ်" ဟုလည်းကောင်း, "ညမင်းရုပ်" ဟုလည်း ကောင်း ရှေးကအနက်ပေးကြသည်။ ပေါတ္ထကရူပ၏ အဓိပ္ပာယ်အကျယ်ကို ပါရာဇိကဏ်ဘာသာဋီကာ သိက္ခာချအခန်း၌ပြခဲ့ပြီ။
နာဂဟတဿာတိ၊ ကား။
ဗုဒ္ဓနာဂံ၊ ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကို။
ဃာတကဿ၊ သတ်ဖြတ်သော သူ၏။
("သုဂတိ န ဟောတိ" ဟု ပါဠိတော်၌ စပ်။)
ရာဇညာတကာနာမ။ ။ ဉာယန္တေိ ဉာတကာ၊ ရညော- မင်းသည်၊ ဉာတာ- ငါ့ဆရာဟု အသိအမှတ် ပြုအပ်သူတို့တည်း၊ ရာဇညာတာ- သူတို့၊ ရာဇညာတာယေဝ ရာဇညာတကာ၊ [ရာဇညာတကာနာမာတိ ဧတ္ထ ရညာ ဇာနိယာတိ အမှာကံ ဂရူတိ ရာဇညာတာ၊ တေယေဝ ရာဇညာတကာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ တဒတ္ထံ အဓိပ္ပာယေန ဒဿန္တော အာဟ ရာဇာ အမှေ ဇာနာတီတိ အာဒိ၊ ယောဇနာ။ ]
ပဟဋ္ဌကဏ္ဏဝါလော။ ။ ကဏ္ဏောစ- နားရွက်လည်း, ဝါလာနိစ- မြီးဆံတို့လည်း၊ ကဏ္ဏဝါလံ- နားရွက်မြီးဆံ၊ ပဟဋ္ဌံ+ ကဏ္ဏဝါလံ ယဿာတိ ပဟဋ္ဌကဏ္ဏဝါလော- ရွှင်သော နားရွက်မြီးဆံရှိသည်။ (ဟုတွာ- ၍) ဟု သဒ္ဒတ္ထဖြစ်၏၊ ဗဒ္ဓနီစ္ဏလေ ကတွာကား အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်တည်း၊ အမွေးတွေထောင်၍ ထရာ၌ "လောမဟံသ- အမွေးတို့၏ ရွှင်ခြင်း" ဟု ခေါ်သကဲ့သို့နားရွက် မြီးဆံများ မလှုပ်ရှားဘဲ ထောင်နေသည်ကို" ပဟဋ္ဌကဏ္ဏဝါလ- ရွှင်လန်းသော နားရွက် မြီးဆံ" ဟု ခေါ်သည်၊ စာအုပ်တို့၌ "ဗန္ဓနေ နိစ္စလေ ကတွာ" ဟု ရှိ၏၊ ယောဇနာ၌ "ဗဒ္ဓနိစ္စ လေ ကတွာ" ဟု ရှိ၏၊ ယောဇနာ စာရှိအတိုင်း ကောင်းသည်။ [ဗဒ္ဓနိစ္စလေတိ ရဇ္ဇုဝလ္လီတိ ဗဒ္ဓဝိယ နိစ္စလေ၊ ပဟဋ္ဌကဏ္ဏဝါလေတိ သမ္ဗန္ဓော၊ ကတွာတိ ဣမိနာ အဘိဓာဝီတိ ပဒေ ကြိယာဝိသေသနဘာဝံ ဒဿေတိ၊ ယောဇနာ။]
န ပဿိတဗ္ဗော၊ မကြည့်ရှုထိုက်။
ဣတိ အတ္ထော၊ နက်။
(ကြည့်စရာ မကောင်း ဟူလို)။
ပဋိကုဋိယောဝ။ ။ မြတ်စွာဘုရားသို့ ရှေးရှုသည်ကို ပဋိဟု ဆိုသည်။ ကုဋကား ကောက်ကွေးခြင်း နက်ဟောတည်း၊ ဤနေရာ၌ ဒူးပဆစ်တုပ်ခြင်းကို ယူပါ။ ကုဋော+ယဿ+ အတ္ထီတိ ကုဋိယော၊ အချို့စာအုပ်တို့၌ ဣတပစ္စည်းဖြင့်" ကုဋိတော" ဟု လည်းရှိ၏၊ အနက်တူပင် ၊ ပဋိမုခံ- မြတ်စွာဘုရားသို့ ရှေးရှ၊ ကုဋိယော - ကောက်ကွေးခြင်း ရှိသူတည်း၊ ဝါ- တုပ်ဝယ်ခြင်းရှိသူတည်း၊ ပဋိကုဋိယော- သူ။
ပိဋ္ဌိမေဟိ ပါဒေဟိ။ ။ ဒူးတုပ်ထားသော ခြေတို့၌ ခြေဖဝါးတို့သည် အပေါ်က နေ၍ ခြေဖမိုးမာ မြေ၌ ထိနေ၏၊ နောက်ဆုပ် နောက်ဆုတ်ဖြင့် ဒူးတုပ်ကို မဖျက်ဘဲ သွားလျှင် ခြေဖဝါးဖြင့် မြေမထိဘဲ ခြေဖမိုးဖြင့်သာထို၏၊ ထို့ကြောင့် "ပိဋ္ဌိမေဟိ ပါဒေဟိ- ခြေဖမိုးတို့ဖြင့် နောက်ဆုတ်သွားမည်" ဟု ဆိုသည်။
ဩသက္ကိ။ ။ ဩသက္ကိ၌ သက္ကဓာတ်သည် သွားခြင်းအနက်ကို ဟော၏၊ အဝ ဥပသာရကြောင့် နောက်ဆုတ်သွားခြင်း အနက်ကိ ဟောသည်ဟု မှတ်ပါ၊ ဆိုလိုရင်းကား- "မြတ်စွာဘုရားဘက်သို့ ဦးလှည့်၍ ဒူးပဆင်တုပ်လျက် နောက်ဆုတ်သွားသည်" ဟူလို ထို့ကြောင့် "တထာ ဂတာဘိမုခေါယေဝ ပိဋ္ဌိမေဝ ပါဒေဟိ အဝသက္ကိ" ဟု ဖွင့်သည်၊ တထာဂတာဘိမုခေါယေဝ သည် ပဋိ၏ အနက်အဖွင့်တည်း၊ ခြေဖဝါးဖြင့်နင်း၍ မသွားဘဲ ဒူးကို ကောက်ကွေး၍ (ပဆစ်တုပ်) သွားသောကြောင့် ပိဋ္ဌိမေဟိ ပါဒဟေိကား ကုဋိယ၏ အနက်ဖွင့်တည်း။
အလက္ခိကော။ ။ စုရာဒိလက္ခဓာတ်သည် ဒဿနအနက်, အင်္ကနအနက် ၂ မျိုးကို ဟောသော်လည်း ဤနေရာ၌ "အင်္ကန" အနက်ကို ဟောသည်ဟု သိစေလို၍" န ဇာနာတီတိ အတ္ထော" ဟု မိန့်သည်။ [ယောဇနာ၌ကား" န ဇာနာတိဖြင့် ဒဿန အနက်ကို ပြသည် ဟု ဆို၏။]"လက္ခေတီတိ လက္ခိကော၊ လက္ခကော အလက္ခကော" ဟု ပြု၊ ဤအလို ဏျပစ္စည်း ကို ကတ္တားဟောဟု ကြံပါ။ "န လက္ခိတဗ္ဗောတိ ဝါ အလက္ခိကော" ဟု ကြံလျှင် ကံဟောပင် တည်း။ [န လက္ခိတဗ္ဗောတိ အညေဟိ သပ္ပုရိသေဟိ န လက္ခိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော၊ ဧတ္ထ ဏျ ပစ္စယော ကတ္တုကမ္မေသု ဟောတိ၊ ယကာရဿ ကကာရံကတွာ အလက္ခိကောတိ ဝုတ္တံ၊ ယောဇနာ။ ]
သဂ္ဂံ ကပ္ပမှီတိ၊ ကား။
အာယုကပ္ပမေဝ၊ (နတ်ပြည်၏)။
အာယုကပ်ပတ်လုံးပင်လျှင်၊ ("မောဒတိ၊ ဝမ်းမြောက်ရ၏" ဟု ပါဠိတော်၌စပ်။)
[အာယုကပ်ချင်းတူသောကြောင့် ဧဝထည့်သည်။]
တိကဘောဇနံ။ ။ တိဏ္ဏံ+ သမူဟော တိကံ- ရဟန်းသုံးပါးအပေါင်း၊ တိကေန+ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ+ ဘောဇနံ တိကဘောဇနံ- ရဟန်းသုံးပါးအပေါင်းသည် စားထိုက်သော ဘောဇဉ်၊ ထိုဘောဇဉ်သည် ဂဏဘောဇဉ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တည်း၊ ဂဏဘောဇဉ်ကိုကား လေးပါးဂိုဏ်းသည် မစားကောင်း၊ လေးပါးပြည့်လျှင်လည်း သံဃာသင်းခွဲ နိုင်အောင် သံဃာပြည့်နေ၏။ ထို့ကြောင့် ဂဏဘောဇဉ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တိကဘောဇဉ်ကိုသာ "အကပ္ပိယနိမန္တနဖြင့် ပင့်ဖိတ်သောအခါ စားကောင်း၏" ဟု ခွင့်ပြုတော်မူခြင်းကိုပင် "ပညပေဿာမိ" ဟု ဆိုလိုသည်၊ ဤသို့ တိကဘောဇဉ်ကို ခွင့်ပြုလုကိခြင်းအားဖြင့် ဂဏဘောဇဉ်ကို ထပ်၍ လေးနက်စေသည်။
မှတ်ချက်။ ။ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဘာဇနံ၏ နောက်၌ "တံ ပညပေဿာမီတိ" ဟု သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗအဖြစ်ဖြင့် တွေ့ရ၏၊ ရှေးနိဿယ၌ မပါ၊ ပါဠိတော်၌လည်း တံသဒ္ဒါ မပါသောကြောင့်"တံ ပညပေဿာမီ" တိဟု ဣတိ မပါခြင်းက ကောင်းသည်၊ အနုဇာနိဿာမိဖြင့် "ပညပေဿာမိ" အရ" တားမြစ်ကြောင်းပညတ်တော်မဟုတ်" ဟု ပြသည်။ [တိကဘောဇနန္တိ တီဟိ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ ဘောဇနံ၊ တတော အဓိကေဟိ ဧကတော ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇိတုံ နဝဋ္ဋနကံ ဂဏဘောဇန ပဋိပက္ခံ ဘောဇနန္တိ အတ္ထော၊ ဝိမတိ။]
ကပ္ပံ။ ။ အာယုကပ္ပန္တိ ဧကံ မဟာကပ္ပံ အသီတိဘာဂံ ကတွာ တတော ဧက ဘာဂမတ္တံ ကာလံ အန္တရကပ္ပသညိတံ ကာလံ၊ သာရတ္ထ၊ ကပ္ပန္တိ မဟာနိရယေ အာယုကပ္ပံ၊ တံ" အန္တရကပ္ပ" န္တိ ကေစိ၊ ကေစိ ပန "အသင်္ချေယျကပ္ပ" န္တိ ၊ ဝိမတိ။