Issues
Select Version
Vibhaṅga-mūlaṭīkā
Vibhaṅga-mūlaṭīkā

Vibhaṅga-mūlaṭīkā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Vibhaṅga-mūlaṭīkā

1. Khandhavibhaṅgo

1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā

CatusaccadasotiM0.1V0.1 cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ , catusaccaṃ passīti catusaccadaso .
Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccadassanabhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya dasabalesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu ca pasāritabhāvena supākaṭattā bhagavāva visesena ‘‘ catusaccadaso ’’ ti thomanaṃ arahatītiV0.2 .
Nāthatīti nātho , veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti , parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti ,‘‘ sādhu , bhikkhave , bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā ’’ tiādinā ( a . ni .8.7) vā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho .
Paramena cittissariyena samannāgato , sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘ nātho ’’ ti vuccati .
‘‘ Saddhamme gāravaṃ katvā karissāmī ’’ ti sotabbabhāve kāraṇaṃ vatvā puna savane niyojento āha ‘‘ taṃ suṇātha samāhitā ’’ ti .
‘‘ Porāṇaṭṭhakathānayaṃ vigāhitvā karissāmī ’’ ti vā etena sakkaccasavane ca kāraṇaṃ vatvā tattha niyojento āha ‘‘ saddhamme gāravaṃ katvā taṃ suṇāthā ’’ ti .

EtthaM0.2 ca ‘‘ catusaccadaso ’’ ti vacanaṃ thomanameva catuppabhedāya desanāya samānagaṇanadassanaguṇena ,‘‘ aṭṭhārasahi buddhadhammehi upeto ’’ ti ca aṭṭhārasappabhedāya desanāya samānagaṇanaguṇehīti daṭṭhabbaṃ .
Yathāvuttena vā niratisayena catusaccadassanena bhagavā catudhā dhammasaṅgaṇiṃ desetuṃ samattho ahosi , aṭṭhārasabuddhadhammasamannāgamena aṭṭhārasadhā vibhaṅganti yathāvuttadesanāsamatthatāsampādakaguṇanidassanametaṃ ‘‘ catusaccadaso upeto buddhadhammehi aṭṭhārasahī ’’ ti .
Tena yathāvuttāya desanāya sabbaññubhāsitattā aviparītataṃ dassento tattha satte uggahādīsu niyojeti , niṭṭhānagamanañca attano vāyāmaṃ dassento aṭṭhakathāsavane ca ādaraṃ uppādayati , yathāvuttaguṇarahitena asabbaññunā desetuṃ asakkuṇeyyataṃ dhammasaṅgaṇīvibhaṅgappakaraṇānaṃ dassento tattha tadaṭṭhakathāya ca sātisayaṃ gāravaṃ janayati , buddhādīnañca ratanānaṃ sammāsambuddhatādiguṇe vibhāveti .
Tattha cattāri saccāni pākaṭāneva , aṭṭhārasa pana buddhadhammā evaṃ veditabbā –
‘‘ atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ , anāgataṃse … pe … paccuppannaṃse … pe … imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattaṃ , sabbaṃ vacīkammaṃ … pe .
… sabbaṃ manokammaṃ … pe … imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni , natthi dhammadesanāya , natthi vīriyassa , natthi samādhissa , natthi paññāya , natthi vimuttiyā hāni .
Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā , natthi ravā , natthi aphuṭaṃ , natthi vegāyitattaṃ , natthi abyāvaṭamano , natthi appaṭisaṅkhānupekkhā ’’ ti .
TatthaV0.3 natthi davāti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi .
Natthi ravāti sahasā kiriyā natthi .
Natthi aphuṭan ti ñāṇena aphusitaṃ natthi .
Natthi vegāyitattan ti turitakiriyā natthi .
Natthi abyāvaṭamanoti niratthako cittasamudācāro natthi .
Natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti aññāṇupekkhā natthi .
Katthaci pana ‘‘ natthi dhammadesanāya hānī ’’ ti alikhitvā ‘‘ natthi chandassa hāni , natthi vīriyassa , natthi sattiyā ’’ ti likhanti .
1. Dhammasaṅgahe dhamme kusalādike tikadukehi saṅgahetvā te eva dhamme suttante khandhādivasena vutte vibhajituṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ vuttaṃ .
TatthaM0.3 saṅkhepena vuttānaṃ khandhādīnaṃ vibhajanaṃ vibhaṅgo .
So so vibhaṅgo pakato adhikato yassā pāḷiyā , sā ‘‘ vibhaṅgappakaraṇan ’’ ti vuccati .
Adhikatoti ca vattabbabhāvena pariggahitoti attho .
Tattha vibhaṅgappakaraṇassa ādibhūte khandhavibhaṅge ‘‘ pañcakkhandhā rūpakkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti idaṃ suttantabhājanīyaṃ nāma .
Nanu na ettakameva suttantabhājanīyanti ?
Saccaṃ , iti -saddena pana ādi-saddatthajotakena pakāratthajotakena vā sabbaṃ suttantabhājanīyaṃ saṅgahetvā viññāṇakkhandhoti evamādi evaṃpakāraṃ vā idaṃ suttantabhājanīyan ti veditabbaṃ .
Atha vā ekadesena samudāyaṃ nidasseti pabbatasamuddādinidassako viya .
Tattha nibbānavajjānaṃ sabbadhammānaṃ saṅgāhakattā sabbasaṅgāhakehi ca āyatanādīhi appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto .
Na tato heṭṭhāti rūpādīnaṃ vedayitādisabhāvattābhāvā yasmiṃ sabhāve atītādayo rāsī katvā vattabbā , tassa ruppanādito aññassābhāvā ca heṭṭhā gaṇanesu saṅkhatadhammānaṃ aniṭṭhānaṃ sāvasesabhāvaṃ , na heṭṭhā gaṇanamattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .
Chaṭṭhassa pana khandhassa abhāvā ‘‘ na uddhan ’’ ti āha .
Na hi savibhāgadhammehi nissaṭassa atītādibhāvarahitassa ekassa nibbānassa rāsaṭṭho atthīti .
‘‘ Rāsimhī ’’ ti saddatthasahitaṃ khandha-saddassa visayaṃ dasseti .
‘‘ Guṇe paṇṇattiyaṃ ruḷhiyan ’’ ti visayameva khandha-saddassa dasseti , na saddatthaṃ .
Lokiyalokuttarabhedañhi sīlādiguṇaṃ nippadesena gahetvā pavattamāno khandha-saddo sīlādiguṇavisiṭṭhaṃ rāsaṭṭhaṃ dīpetīti .
Keci pana ‘‘ guṇaṭṭho ettha khandhaṭṭho ’’ ti vadanti .
Dārukkhandhoti ettha pana na khandha -saddo paññatti-saddassa atthe vattati , tādise pana puthulāyate dārumhi dārukkhandhoti paññatti hotīti paññattiyaṃ nipatatīti vuttaṃ .
Tathā ekasmimpi viññāṇeV0.4 pavatto viññāṇakkhandhoti khandha-saddo na ruḷhī-saddassa atthaṃ vadati , samudāye pana niruḷho khandha-saddo tadekadese pavattamāno tāya eva ruḷhiyā pavattatīti khandha-saddo ruḷhiyaṃ nipatatīti vuttaṃ .
Rāsito guṇatoti sabbattha nissakkavacanaṃ visayasseva khandha-saddappavattiyā kāraṇabhāvaṃ sandhāya katanti veditabbaṃ .
‘‘ Rāsito ’’ ti imamatthaṃ saddatthavasenapiM0.4 niyametvā dassetuṃ ‘‘ ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho ’’ tiādimāha .
Koṭṭhāsaṭṭhe khandhaṭṭhe chaṭṭhenapi khandhena bhavitabbaṃ .
Nibbānampi hi chaṭṭho koṭṭhāsoti .
Tasmā ‘‘ khandhaṭṭho nāma rāsaṭṭho ’’ ti yuttaṃ .
Yesaṃ vā atītādivasena bhedo atthi , tesaṃ ruppanādilakkhaṇavasena taṃtaṃkoṭṭhāsatā vuccatīti bhedarahitassa nibbānassa koṭṭhāsaṭṭhena ca khandhabhāvo na vuttoti veditabbo .
Ettāvatāti uddesamattenāti attho .
Cattāro ca mahābhūtā … pe … rūpan ti evaṃ vibhatto .
Katthāti ce ?
Ekādasasu okāsesu .
Iti-saddena nidassanatthena sabbo vibhajananayo dassito .
Idañca vibhajanaṃ oḷārikādīsu cakkhāyatanantiādivibhajanañca yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu yojetabbaṃ , evaṃ vedanākkhandhādīsupi .
Viññāṇakkhandho pana ekādasokāsesu purime okāsapañcake ‘‘ cakkhuviññāṇaṃ … pe … manoviññāṇan ’’ ti chaviññāṇakāyavisesena vibhatto , na tattha manodhātu manoviññāṇadhātūti vibhajanaṃ atthi .
Taṃ pana dvayaṃ manoviññāṇanti vuttanti imamatthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ manodhātu manoviññāṇadhātū ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ pāḷinayena pañcasu khandhesu dhammaparicchedaṃ dassetvā puna aññena pakārena dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Etthāti etasmiṃ khandhaniddese .