7. Satipaṭṭhānavibhaṅgo

1. Suttantabhājanīyaṃ

355. CattāroM0.200P0.193V0.217 satipaṭṭhānā – idha bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati bahiddhā kāye kāyānupassī viharati ajjhattabahiddhā kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ , ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharati bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati ajjhattabahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ , ajjhattaṃ citte cittānupassī viharati bahiddhā citte cittānupassī viharati ajjhattabahiddhā citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ , ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharati bahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ .

1. Kāyānupassanāniddeso

356. KathañcaT0.258 bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati ?

Idha bhikkhu ajjhattaṃ kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati –

‘‘ atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru [ nahāru ( sī .)] aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ [ aṭṭhimiñjā ( sī .)] vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan ’’ ti .

So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti .

SoV0.218 taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā kāye cittaṃ upasaṃharati .

KathañcaP0.194 bhikkhu bahiddhā kāye kāyānupassī viharati ?

Idha bhikkhu bahiddhā kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati –

‘‘ atthissa kāye kesā lomāM0.201 nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan ’’ ti .

So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti .

So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā kāye cittaṃ upasaṃharati .

KathañcaT0.259 bhikkhu ajjhattabahiddhā kāye kāyānupassī viharati ?

Idha bhikkhu ajjhattabahiddhā kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati –

‘‘ atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttan ’’ ti .

Evaṃ bhikkhu ajjhattabahiddhā kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ .

357. Anupassīti .

Tattha katamā anupassanā ?

Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ anupassanā ’’.

Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato .

Tena vuccati ‘‘ anupassī ’’ ti .

358. Viharatīti .

Iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati .

Tena vuccati ‘‘ viharatī ’’ ti .

359. Ātāpīti .

Tattha katamo ātāpo [ katamaṃ ātāpaṃ ( sabbattha )]?

Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmoV0.219 – ayaṃ vuccati ‘‘ ātāpo ’’.

Iminā ātāpena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato .

Tena vuccati ‘‘ ātāpī ’’ ti .

360. SampajānotiT0.260M0.202 .

Tattha katamaṃ sampajaññaṃ ?

Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ sampajaññaṃ ’’.

Iminā sampajaññena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapannoP0.195 sampanno samannāgato .

Tena vuccati ‘‘ sampajāno ’’ ti .

361. Satimāti .

Tattha katamā sati ?

Yā sati anussati … pe … sammāsati – ayaṃ vuccati ‘‘ sati ’’.

Imāya satiyā upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato .

Tena vuccati ‘‘ satimā ’’ ti .

362. Vineyya loke abhijjhādomanassanti .

Tattha katamo loko ?

Sveva kāyo loko .

Pañcapi upādānakkhandhā loko .

Ayaṃ vuccati ‘‘ loko ’’.

Tattha katamā abhijjhā ?

Yo rāgo sārāgo … pe … cittassa sārāgo – ayaṃ vuccati ‘‘ abhijjhā ’’.

Tattha katamaṃ domanassaṃ ?

Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘ domanassaṃ ’’.

Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā .

Tena vuccati ‘‘ vineyya loke abhijjhādomanassan ’’ ti .

Kāyānupassanāniddeso .

2. Vedanānupassanāniddeso

363. KathañcaT0.261 bhikkhu ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharati ?

Idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃV0.220 vedayamāno ‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti , dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti , adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti , sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti , nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti , sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ sāmisaṃ dukkhaṃM0.203 vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti , nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti , sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti pajānāti , nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ tiP0.196 pajānāti .

So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti .

So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā vedanāsu cittaṃ upasaṃharati .

Kathañca bhikkhu bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati ?

Idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayatī ’’ ti pajānāti , dukkhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘ dukkhaṃ vedanaṃ vedayatī ’’ ti pajānāti , adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayatī ’’ ti pajānāti , sāmisaṃT0.262 vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘ sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayatī ’’ ti pajānāti , nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘ nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayatī ’’ ti pajānāti , sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘ sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayatī ’’ ti pajānāti , nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘ nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayatī ’’ ti pajānāti , sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘ sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayatī ’’ ti pajānāti , nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘ nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayatī ’’ ti pajānāti .

So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti .

So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā vedanāsu cittaṃ upasaṃharati .

Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati ?

Idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ ‘‘ sukhā vedanā ’’ ti pajānāti , dukkhaṃ vedanaṃ ‘‘ dukkhā vedanā ’’ ti pajānāti , adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ‘‘ adukkhamasukhā vedanā ’’ ti pajānāti , sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘ sāmisāV0.221 sukhā vedanā ’’ ti pajānāti , nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘ nirāmisā sukhā vedanā ’’ ti pajānāti , sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ ‘‘ sāmisā dukkhā vedanā ’’ ti pajānāti , nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ ‘‘ nirāmisā dukkhā vedanā ’’ ti pajānāti , sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ‘‘ sāmisā adukkhamasukhā vedanā ’’ ti pajānāti , nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃM0.204 ‘‘ nirāmisā adukkhamasukhā vedanā ’’ ti pajānāti .

Evaṃ bhikkhu ajjhattabahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ .

364. AnupassītiT0.263 … pe … viharatīti … pe … ātāpīti … pe … sampajānoti … pe …P0.197 satimāti … pe … vineyya loke abhijjhādomanassanti .

Tattha katamo loko ?

Sāyeva vedanā loko .

Pañcapi upādānakkhandhā loko .

Ayaṃ vuccati ‘‘ loko ’’.

Tattha katamā abhijjhā ?

Yo rāgo sārāgo … pe … cittassa sārāgo – ayaṃ vuccati ‘‘ abhijjhā ’’.

Tattha katamaṃ domanassaṃ ?

Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘ domanassaṃ ’’.

Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā .

Tena vuccati ‘‘ vineyya loke abhijjhādomanassan ’’ ti .

Vedanānupassanāniddeso .

3. Cittānupassanāniddeso

365. Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ citte cittānupassī viharati ?

Idha bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘ sarāgaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘ vītarāgaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , sadosaṃ vā cittaṃ ‘‘ sadosaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , vītadosaṃ vā cittaṃ ‘‘ vītadosaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , samohaṃ vā cittaṃ ‘‘ samohaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , vītamohaṃV0.222 vā cittaṃ ‘‘ vītamohaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘ saṃkhittaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘ vikkhittaṃ me cittan ’’ tiT0.264 pajānāti , mahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘ mahaggataṃ me cittan ’’ ti pajānāti , amahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘ amahaggataṃ me cittan ’’ ti pajānāti , sauttaraṃ vā cittaṃ ‘‘ sauttaraṃ me cittan ’’ ti pajānāti , anuttaraṃ vā cittaṃ ‘‘ anuttaraṃ me cittan ’’ ti pajānāti , samāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘ samāhitaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , asamāhitaṃM0.205 vā cittaṃ ‘‘ asamāhitaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , vimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘ vimuttaṃ me cittan ’’ ti pajānāti , avimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘ avimuttaṃ me cittan ’’ ti pajānāti .

So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti .

So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā citte cittaṃ upasaṃharati .

Kathañca bhikkhu bahiddhā citte cittānupassī viharati ?

Idha bhikkhu sarāgaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ sarāgamassa cittan ’’ ti pajānāti , vītarāgaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ vītarāgamassa cittan ’’ ti pajānāti , sadosaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ sadosamassa cittan ’’ tiP0.198 pajānāti , vītadosaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ vītadosamassa cittan ’’ ti pajānāti , samohaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ samohamassa cittan ’’ ti pajānāti , vītamohaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ vītamohamassa cittan ’’ ti pajānāti , saṃkhittaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ saṃkhittamassa cittan ’’ ti pajānāti , vikkhittaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ vikkhittamassa cittan ’’ ti pajānāti , mahaggataṃ vāssa cittaṃ ‘‘ mahaggatamassa cittan ’’ ti pajānāti , amahaggataṃ vāssa cittaṃ ‘‘ amahaggatamassa cittan ’’ ti pajānāti , sauttaraṃ vāssa cittaṃ ‘‘ sauttaramassa cittan ’’ ti pajānāti , anuttaraṃ vāssaT0.265 cittaṃ ‘‘ anuttaramassa cittan ’’ ti pajānāti , samāhitaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ samāhitamassa cittan ’’ ti pajānāti , asamāhitaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ asamāhitamassa cittan ’’ ti pajānāti , vimuttaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ vimuttamassa cittan ’’ ti pajānāti , avimuttaṃ vāssa cittaṃ ‘‘ avimuttamassa cittan ’’ ti pajānāti .

So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti .

So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā citte cittaṃ upasaṃharati .

Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā citte cittānupassī viharati ?

Idha bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘ sarāgaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘ vītarāgaṃ cittan ’’ ti pajānāti , sadosaṃV0.223 vā cittaṃ ‘‘ sadosaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vītadosaṃ vā cittaṃ ‘‘ vītadosaṃ cittan ’’ ti pajānāti , samohaṃ vā cittaṃ ‘‘ samohaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vītamohaṃ vā cittaṃ ‘‘ vītamohaṃ cittan ’’ ti pajānāti , saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘ saṃkhittaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘ vikkhittaṃ cittan ’’ ti pajānāti , mahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘ mahaggataṃ cittan ’’ ti pajānāti , amahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘ amahaggataṃ cittan ’’ ti pajānāti , sauttaraṃ vā cittaṃ ‘‘ sauttaraṃ cittan ’’ ti pajānāti , anuttaraṃ vā cittaṃ ‘‘ anuttaraṃ cittan ’’ ti pajānātiM0.206 , samāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘ samāhitaṃ cittan ’’ ti pajānāti , asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘ asamāhitaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘ vimuttaṃ cittan ’’ ti pajānāti , avimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘ avimuttaṃ cittan ’’ ti pajānāti .

Evaṃ bhikkhuT0.266 ajjhattabahiddhā citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ .

366. Anupassīti … pe … viharatīti … pe … ātāpīti … pe … sampajānoti … pe … satimāti … pe … vineyya loke abhijjhādomanassanti .

Tattha katamo loko ?

Taṃyeva cittaṃ loko .

Pañcapi upādānakkhandhā loko – tattha katamā abhijjhā ?

YoP0.199 rāgo sārāgo … pe … cittassa sārāgo – ayaṃ vuccati ‘‘ abhijjhā ’’.

Tattha katamaṃ domanassaṃ ?

Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘ domanassaṃ ’’.

Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā .

Tena vuccati ‘‘ vineyya loke abhijjhādomanassan ’’ ti .

Cittānupassanāniddeso .

4. Dhammānupassanāniddeso

367. Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharati ?

Idha bhikkhu santaṃ vāV0.224 ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘‘ atthi me ajjhattaṃ kāmacchando ’’ ti pajānāti , asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘‘ natthi me ajjhattaṃ kāmacchando ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannassaT0.267 kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti , yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti .

Santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ [ thīnamiddhaṃ ( sī . syā .)]… pe … santaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘‘ atthi me ajjhattaṃ vicikicchā ’’ ti pajānāti , asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘‘ natthi me ajjhattaṃ vicikicchā ’’ tiM0.207 pajānāti , yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti , yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti .

Santaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘‘ atthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , asantaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘‘ natthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti , santaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ [ viriyasambojjhaṅgaṃ ( sī . syā .)]… pe … santaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃP0.200 … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘ atthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , asantaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃT0.268 ‘‘ natthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti .

So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti .

So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā dhammesu cittaṃ upasaṃharati .

Kathañca bhikkhu bahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ?

Idha bhikkhu santaṃ vāssa kāmacchandaṃ ‘‘ atthissa kāmacchando ’’ ti pajānāti , asantaṃ vāssa kāmacchandaṃ ‘‘ natthissa kāmacchando ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānātiV0.225 , yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti , yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti .

Santaṃ vāssa byāpādaṃ … pe … santaṃ vāssa thinamiddhaṃ … pe … santaṃ vāssa uddhaccakukkuccaṃ … pe … santaṃ vāssa vicikicchaṃ ‘‘ atthissa vicikicchā ’’ ti pajānāti , asantaṃ vāssa vicikicchaṃ ‘‘ natthissa vicikicchā ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannāya vicikicchāyaM0.208 uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti , yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti .

Santaṃ vāssa satisambojjhaṅgaṃ ‘‘ atthissa satisambojjhaṅgo ’’ tiT0.269 pajānāti , asantaṃ vāssa satisambojjhaṅgaṃ ‘‘ natthissa satisambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti .

Santaṃ vāssa dhammavicayasambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vāssa vīriyasambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vāssa pītisambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vāssa passaddhisambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vāssa samādhisambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vāssa upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘ atthissa upekkhāsambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , asantaṃ vāssa upekkhāsambojjhaṅgaṃP0.201 ‘‘ natthissa upekkhāsambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti .

So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti .

So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā dhammesu cittaṃ upasaṃharati .

Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ?

Idha bhikkhu santaṃ vā kāmacchandaṃ ‘‘ atthi kāmacchando ’’ ti pajānāti , asantaṃ vā kāmacchandaṃ ‘‘ natthi kāmacchando ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānātiT0.270 , yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti .

Santaṃ vā byāpādaṃ … pe … santaṃ vā thinamiddhaṃ … pe … santaṃ vā uddhaccakukkuccaṃ … pe … santaṃ vā vicikicchaṃ ‘‘ atthi vicikicchā ’’ ti pajānāti , asantaṃ vā vicikicchaṃ ‘‘ natthi vicikicchā ’’ tiV0.226 pajānāti , yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti , yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti .

SantaṃM0.209 vā satisambojjhaṅgaṃ ‘‘ atthi satisambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , asantaṃ vā satisambojjhaṅgaṃ ‘‘ natthi satisambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti .

Santaṃ vā dhammavicayasambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vā vīriyasambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vā pītisambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vā passaddhisambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vā samādhisambojjhaṅgaṃ … pe … santaṃ vā upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘ atthi upekkhāsambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , asantaṃ vā upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘ natthi upekkhāsambojjhaṅgo ’’ ti pajānāti , yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti , yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti .

Evaṃ bhikkhu ajjhattabahiddhāT0.271 dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ .

368. Anupassīti .

Tattha katamā anupassanā ?

YāP0.202 paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati anupassanā .

Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato .

Tena vuccati ‘‘ anupassī ’’ ti .

369. Viharatīti .

Iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati .

Tena vuccati ‘‘ viharatī ’’ ti .

370. Ātāpīti .

Tattha katamo ātāpo ?

Yo cetasiko vīriyārambho … pe … sammāvāyāmo – ayaṃ vuccati ‘‘ ātāpo ’’.

Iminā ātāpena upeto hoti … pe … samannāgato .

Tena vuccati ‘‘ ātāpī ’’ ti .

371. SampajānotiV0.227 .

Tattha katamaṃ sampajaññaṃ ?

Yā paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ sampajaññaṃ ’’.

Iminā sampajaññena upeto hoti … pe … samannāgato .

Tena vuccati ‘‘ sampajāno ’’ ti .

372. SatimātiM0.210 .

Tattha katamā sati ?

Yā sati anussati … pe … sammāsati – ayaṃ vuccati ‘‘ sati ’’.

Imāya satiyā upeto hoti … pe … samannāgato .

Tena vuccati ‘‘ satimā ’’ ti .

373. VineyyaT0.272 loke abhijjhādomanassanti .

Tattha katamo loko ?

Teva dhammā loko .

Pañcapi upādānakkhandhā loko .

Ayaṃ vuccati ‘‘ loko ’’.

Tattha katamā abhijjhā ?

Yo rāgo sārāgo … pe … cittassa sārāgo – ayaṃ vuccati ‘‘ abhijjhā ’’.

Tattha katamaṃ domanassaṃ ?

Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘ domanassaṃ ’’.

Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā .

Tena vuccati ‘‘ vineyya loke abhijjhādomanassan ’’ ti .

Dhammānupassanāniddeso .

Suttantabhājanīyaṃ .

2. Abhidhammabhājanīyaṃ

374. Cattāro satipaṭṭhānā – idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati , vedanāsu vedanānupassī viharati , citte cittānupassī viharati , dhammesu dhammānupassī viharati .

375. KathañcaP0.203 bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ?

Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃV0.228 jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ kāye kāyānupassī , yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsatiT0.273 satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘ satipaṭṭhānaṃ ’’.