4. Catukkaniddeso
793.(1. Ka ) tattha
M0.341 katamaṃ kammassakatañāṇaṃ ?‘‘ Atthi dinnaṃ , atthi yiṭṭhaṃ , atthi hutaṃ , atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko , atthi ayaṃ loko , atthi paro loko , atthi mātā , atthi pitā , atthi sattā opapātikā , atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī ’’ ti – yā evarūpā paññā pajānanā … pe … amoho
T0.444 dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ kammassakatañāṇaṃ ’’.Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇaṃ , sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakatañāṇaṃ .
( Kha ) tattha katamaṃ saccānulomikaṃ ñāṇaṃ ?
‘‘ Rūpaṃ aniccan ’’ ti vā vedanā … pe … saññā … saṅkhārā …‘‘ viññāṇaṃ aniccan ’’ ti vā yā evarūpī anulomikā khanti diṭṭhi ruci mudi pekkhā dhammanijjhānakkhanti – idaṃ vuccati ‘‘ saccānulomikaṃ ñāṇaṃ ’’.
( Ga ) catūsu maggesu paññā maggasamaṅgissa ñāṇaṃ .
( Gha ) catūsu phalesu paññā phalasamaṅgissa ñāṇaṃ .
794.(2) Maggasamaṅgissa
V0.376 ñāṇaṃ dukkhepetaṃ ñāṇaṃ , dukkhasamudayepetaṃ ñāṇaṃ , dukkhanirodhepetaṃ ñāṇaṃ , dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṃ ñāṇaṃ .( Ka ) tattha katamaṃ dukkhe ñāṇaṃ ?
Dukkhaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ dukkhe ñāṇaṃ ’’.
( Kha-gha ) dukkhasamudayaṃ ārabbha … pe … dukkhanirodhaṃ ārabbha … pe … dukkhanirodhagāminiṃ
P0.329 paṭipadaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ ’’. 795.(3) Kāmāvacarakusalābyākate paññā kāmāvacarā paññā , rūpāvacarakusalābyākate paññā rūpāvacarā paññā , arūpāvacarakusalābyākate paññā arūpāvacarā paññā , catūsu maggesu catūsu phalesu paññā apariyāpannā paññā .
796.(4. Ka ) tattha
T0.445 katamaṃ dhamme ñāṇaṃ ?Catūsu maggesu catūsu phalesu paññā dhamme ñāṇaṃ .
( Kha ) so iminā dhammena ñātena diṭṭhena pattena viditena pariyogāḷhena atītānāgatena nayaṃ neti .
‘‘ Ye hi keci atītamaddhānaṃ samaṇā vā
M0.342 brāhmaṇā vā dukkhaṃ abbhaññaṃsu [ abbhaññiṃsu ( syā .) evamuparipi ], dukkhasamudayaṃ abbhaññaṃsu , dukkhanirodhaṃ abbhaññaṃsu , dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññaṃsu , imaññeva te dukkhaṃ abbhaññaṃsu , imaññeva te dukkhasamudayaṃ abbhaññaṃsu , imaññeva te dukkhanirodhaṃ abbhaññaṃsu , imaññeva te dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññaṃsu .Ye hi keci anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā dukkhaṃ abhijānissanti , dukkhasamudayaṃ abhijānissanti , dukkhanirodhaṃ abhijānissanti , dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhijānissanti , imaññeva te dukkhaṃ abhijānissanti , imaññeva te dukkhasamudayaṃ abhijānissanti , imaññeva te dukkhanirodhaṃ abhijānissanti , imaññeva te dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhijānissantī ’’ ti – yā tattha paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ anvaye ñāṇaṃ ’’.
( Ga ) tattha
V0.377 katamaṃ pariye ñāṇaṃ ?Idha bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti .
Sarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘ sarāgaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘ vītarāgaṃ cittan ’’ ti pajānāti , sadosaṃ vā cittaṃ ‘‘ sadosaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vītadosaṃ vā cittaṃ ‘‘ vītadosaṃ cittan ’’ ti pajānāti , samohaṃ vā cittaṃ ‘‘ samohaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vītamohaṃ vā cittaṃ ‘‘ vītamohaṃ cittan ’’ ti pajānāti
T0.446 , saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘ saṃkhittaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘ vikkhittaṃ cittan ’’ ti pajānāti , mahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘ mahaggataṃ cittan ’’ ti pajānāti , amahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘ amahaggataṃ cittan ’’ ti pajānāti , sauttaraṃ vā cittaṃ ‘‘ sauttaraṃ cittan ’’ ti pajānāti , anuttaraṃ vā cittaṃ ‘‘ anuttaraṃ cittan ’’ ti pajānāti , samāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘ samāhitaṃ cittan ’’ ti pajānāti , asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘ asamāhitaṃ cittan ’’ ti pajānāti , vimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘ vimuttaṃ cittan ’’ ti pajānāti , avimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘ avimuttaṃ cittan ’’ ti pajānātīti – yā tattha paññāP0.330 pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ pariye ñāṇaṃ ’’.( Gha ) ṭhapetvā dhamme ñāṇaṃ anvaye ñāṇaṃ pariye ñāṇaṃ , avasesā paññā sammutiñāṇaṃ .
797.(5. Ka ) tattha katamā paññā ācayāya no apacayāya ?
Kāmāvacarakusale paññā ācayāya no apacayāya .
( Kha ) catūsu maggesu paññā apacayāya
M0.343 no ācayāya .( Ga ) rūpāvacarārūpāvacarakusale paññā ācayāya ceva apacayāya ca .
( Gha ) avasesā paññā neva ācayāya no apacayāya .
798.(6. Ka ) tattha katamā paññā nibbidāya no paṭivedhāya ?
Yāya paññāya kāmesu vītarāgo hoti , na ca abhiññāyo paṭivijjhati na ca saccāni – ayaṃ vuccati ‘‘ paññā nibbidāya no paṭivedhāya ’’.
( Kha ) sveva
V0.378 paññāya kāmesu vītarāgo samāno abhiññāyo paṭivijjhati na ca saccāni – ayaṃ vuccati ‘‘ paññā paṭivedhāya no nibbidāya ’’.( Ga ) catūsu
T0.447 maggesu paññā nibbidāya ceva paṭivedhāya ca .( Gha ) avasesā paññā neva nibbidāya no paṭivedhāya .
799.(7. Ka ) tattha katamā hānabhāginī paññā ?
Paṭhamassa jhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā .
( Kha ) tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā .
( Ga ) avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā .
( Gha ) nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā .
Dutiyassa jhānassa lābhiṃ vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā .
Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā .
Upekkhāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā .
Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā .
Tatiyassa jhānassa lābhiṃ pītisukhasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā .
Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā .
Adukkhamasukhasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī
P0.331 paññā .Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā .
Catutthassa jhānassa lābhiṃ upekkhāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā .
Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā .
Ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā
V0.379 samudācaranti visesabhāginī paññā .Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī
T0.448 paññā .Ākāsānañcāyatanassa lābhiṃ rūpasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā .
Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī
M0.344 paññā .Viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā .
Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā .
Viññāṇañcāyatanassa lābhiṃ ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā .
Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā .
Ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā .
Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā .
Ākiñcaññāyatanassa lābhiṃ viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā .
Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā .
Nevasaññānāsaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā .
Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā .
800.(8) Tattha katamā catasso paṭisambhidā ?
Atthapaṭisambhidā , dhammapaṭisambhidā , niruttipaṭisambhidā , paṭibhānapaṭisambhidā .
Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā , dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā , tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā , ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā
T0.449 .Imā catasso paṭisambhidā .
801.(9) Tattha katamā catasso paṭipadā ?
Dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā , dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā , sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā , sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā .
( Ka ) tattha katamā dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā ?
Kicchena
P0.332 kasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṇṭhānaṃ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā ’’.( Kha ) tattha katamā dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā ?
Kicchena kasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṇṭhānaṃ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā ’’.
( Ga ) tattha
M0.345V0.380 katamā sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā ?Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṇṭhānaṃ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā ’’.
( Gha ) tattha katamā sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā ?
Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṇṭhānaṃ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā ’’.
Imā catasso paṭipadā .
802.(10) Tattha
T0.450 katamāni cattāri ārammaṇāni ?Parittā parittārammaṇā paññā , parittā appamāṇārammaṇā paññā , appamāṇā parittārammaṇā paññā , appamāṇā appamāṇārammaṇā paññā .
( Ka ) tattha katamā parittā parittārammaṇā paññā ?
Samādhissa na nikāmalābhissa ārammaṇaṃ thokaṃ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ parittā parittārammaṇā paññā ’’.
( Kha ) tattha katamā parittā appamāṇārammaṇā paññā ?
Samādhissa na nikāmalābhissa ārammaṇaṃ vipulaṃ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ parittā appamāṇārammaṇā paññā ’’.
( Ga ) tattha katamā appamāṇā parittārammaṇā paññā ?
Samādhissa nikāmalābhissa ārammaṇaṃ thokaṃ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ appamāṇā parittārammaṇā paññā ’’.
( Gha ) tattha katamā appamāṇā appamāṇārammaṇā paññā ?
Samādhissa nikāmalābhissa ārammaṇaṃ vipulaṃ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo
P0.333 sammādiṭṭhiV0.381 – ayaṃ vuccati ‘‘ appamāṇā appamāṇārammaṇā paññā ’’.Imāni cattāri ārammaṇāni .
(11) Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ jarāmaraṇepetaṃ ñāṇaṃ , jarāmaraṇasamudayepetaṃ ñāṇaṃ , jarāmaraṇanirodhepetaṃ ñāṇaṃ , jarāmaraṇanirodhagāminiyā
T0.451 paṭipadāyapetaṃ ñāṇaṃ .( Ka ) tattha
M0.346 katamaṃ jarāmaraṇe ñāṇaṃ ?Jarāmaraṇaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ jarāmaraṇe ñāṇaṃ ’’.
( Kha-gha ) jarāmaraṇasamudayaṃ ārabbha … pe … jarāmaraṇanirodhaṃ ārabbha … pe … jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ ’’.
803.(12-21) Dhammasamaṅgissa ñāṇaṃ jātiyāpetaṃ ñāṇaṃ … pe … bhavepetaṃ ñāṇaṃ … pe … upādānepetaṃ ñāṇaṃ … pe … taṇhāyapetaṃ ñāṇaṃ … pe … vedanāyapetaṃ ñāṇaṃ … pe … phassepetaṃ ñāṇaṃ … pe … saḷāyatanepetaṃ ñāṇaṃ … pe … nāmarūpepetaṃ ñāṇaṃ … pe … viññāṇepetaṃ ñāṇaṃ … pe … saṅkhāresupetaṃ ñāṇaṃ , saṅkhārasamudayepetaṃ ñāṇaṃ , saṅkhāranirodhepetaṃ ñāṇaṃ , saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṃ ñāṇaṃ .
Tattha katamaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ ?
Saṅkhāre ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ saṅkhāresu ñāṇaṃ ’’.
Saṅkhārasamudayaṃ ārabbha … pe … saṅkhāranirodhaṃ ārabbha … pe … saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘ saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ .
Evaṃ catubbidhena ñāṇavatthu .
Catukkaṃ .