2. Abhidhammabhājanīyaṃ
155. Dvādasāyatanāni
V0.78 – cakkhāyatanaṃ , sotāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , manāyatanaṃ , rūpāyatanaṃ , saddāyatanaṃ , gandhāyatanaṃ , rasāyatanaṃ , phoṭṭhabbāyatanaṃ , dhammāyatanaṃ . 156. Tattha katamaṃ cakkhāyatanaṃ ?
Yaṃ cakkhu [ cakkhuṃ ( sī . syā . ka .) dha . sa .596-599] catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho , yena cakkhunā
P0.71 anidassanena sappaṭighena rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ passi vā passati vā passissati vā passe vā , cakkhumpetaṃ cakkhāyatanampetaṃ cakkhudhātupesā cakkhundriyampetaṃ lokopeso dvārāpesā samuddopeso paṇḍarampetaṃ khettampetaṃ vatthumpetaṃ nettampetaṃ nayanampetaṃ orimaṃ tīrampetaṃ suñño gāmopeso .Idaṃ vuccati ‘‘ cakkhāyatanaṃ ’’
T0.86 . 157. Tattha
M0.70 katamaṃ sotāyatanaṃ ?Yaṃ sotaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho , yena sotena anidassanena sappaṭighena saddaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ suṇi vā suṇāti vā suṇissati vā suṇe vā , sotampetaṃ sotāyatanampetaṃ sotadhātupesā sotindriyampetaṃ lokopeso dvārāpesā samuddopeso paṇḍarampetaṃ khettampetaṃ vatthumpetaṃ orimaṃ tīrampetaṃ suñño gāmopeso .
Idaṃ vuccati ‘‘ sotāyatanaṃ ’’.
158. Tattha katamaṃ ghānāyatanaṃ ?
Yaṃ ghānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho , yena ghānena anidassanena sappaṭighena gandhaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ ghāyi vā ghāyati vā ghāyissati vā ghāye vā , ghānampetaṃ ghānāyatanampetaṃ ghānadhātupesā ghānindriyampetaṃ lokopeso dvārāpesā samuddopeso paṇḍarampetaṃ khettampetaṃ vatthumpetaṃ orimaṃ tīrampetaṃ suñño gāmopeso .
Idaṃ vuccati ‘‘ ghānāyatanaṃ ’’.
159. Tattha katamaṃ jivhāyatanaṃ ?
Yā jivhā catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho , yāya jivhāya anidassanāya sappaṭighāya rasaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ sāyi vā sāyati vā sāyissati vā sāye vā , jivhāpesā jivhāyatanampetaṃ
V0.79 jivhādhātupesā jīvhindriyampetaṃ lokopeso dvārāpesā samuddopeso paṇḍarampetaṃ khettampetaṃ vatthumpetaṃ orimaṃ tīrampetaṃ suñño gāmopeso .Idaṃ vuccati ‘‘ jivhāyatanaṃ ’’.
160. Tattha katamaṃ kāyāyatanaṃ ?
Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho , yena kāyena anidassanena sappaṭighena phoṭṭhabbaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ phusi vā phusati vā phusissati vā phuse vā , kāyopeso kāyāyatanampetaṃ kāyadhātupesā kāyindriyampetaṃ lokopeso dvārāpesā samuddopeso paṇḍarampetaṃ khettampetaṃ vatthumpetaṃ orimaṃ tīrampetaṃ suñño gāmopeso .
Idaṃ vuccati ‘‘ kāyāyatanaṃ ’’.
161. Tattha
M0.71 katamaṃ manāyatanaṃ ?Ekavidhena manāyatanaṃ – phassasampayuttaṃ .
Duvidhena manāyatanaṃ – atthi sahetukaṃ , atthi ahetukaṃ .
Tividhena manāyatanaṃ – atthi kusalaṃ , atthi akusalaṃ , atthi abyākataṃ .
Catubbidhena manāyatanaṃ – atthi kāmāvacaraṃ , atthi rūpāvacaraṃ , atthi arūpāvacaraṃ , atthi apariyāpannaṃ .
Pañcavidhena manāyatanaṃ – atthi sukhindriyasampayuttaṃ , atthi dukkhindriyasampayuttaṃ , atthi somanassindriyasampayuttaṃ , atthi domanassindriyasampayuttaṃ , atthi upekkhindriyasampayuttaṃ .
Chabbidhena manāyatanaṃ – cakkhuviññāṇaṃ , sotaviññāṇaṃ , ghānaviññāṇaṃ , jivhāviññāṇaṃ , kāyaviññāṇaṃ , manoviññāṇaṃ .
Evaṃ chabbidhena manāyatanaṃ .
Sattavidhena manāyatanaṃ – cakkhuviññāṇaṃ , sotaviññāṇaṃ , ghānaviññāṇaṃ , jivhāviññāṇaṃ , kāyaviññāṇaṃ , manodhātu , manoviññāṇadhātu .
Evaṃ sattavidhena manāyatanaṃ .
Aṭṭhavidhena manāyatanaṃ – cakkhuviññāṇaṃ , sotaviññāṇaṃ , ghānaviññāṇaṃ , jivhāviññāṇaṃ , kāyaviññāṇaṃ
V0.80 atthi sukhasahagataṃ , atthi dukkhasahagataṃ , manodhātu , manoviññāṇadhātu .Evaṃ aṭṭhavidhena manāyatanaṃ .
Navavidhena manāyatanaṃ – cakkhuviññāṇaṃ , sotaviññāṇaṃ , ghānaviññāṇaṃ , jivhāviññāṇaṃ , kāyaviññāṇaṃ , manodhātu , manoviññāṇadhātu atthi kusalaṃ , atthi akusalaṃ , atthi abyākataṃ .
Evaṃ navavidhena manāyatanaṃ .
Dasavidhena manāyatanaṃ – cakkhuviññāṇaṃ , sotaviññāṇaṃ , ghānaviññāṇaṃ , jivhāviññāṇaṃ , kāyaviññāṇaṃ atthi sukhasahagataṃ , atthi dukkhasahagataṃ , manodhātu , manoviññāṇadhātu atthi kusalaṃ , atthi akusalaṃ , atthi abyākataṃ .
Evaṃ dasavidhena manāyatanaṃ .
Ekavidhena manāyatanaṃ – phassasampayuttaṃ .
Duvidhena manāyatanaṃ – atthi sahetukaṃ , atthi ahetukaṃ .
Tividhena
M0.72 manāyatanaṃ – atthi sukhāya vedanāya sampayuttaṃ , atthi dukkhāya vedanāya sampayuttaṃ , atthi adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṃ … pe ….Evaṃ bahuvidhena manāyatanaṃ .
Idaṃ vuccati ‘‘ manāyatanaṃ ’’.
162. Tattha
P0.72 katamaṃ rūpāyatanaṃ ?Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ [ pītaṃ lohitaṃ ( sī .)] odātaṃ kāḷakaṃ mañjiṭṭhakaṃ [ mañjeṭṭhakaṃ ( sī . syā .)] hari harivaṇṇaṃ ambaṅkuravaṇṇaṃ dīghaṃ rassaṃ aṇuṃ thūlaṃ vaṭṭaṃ parimaṇḍalaṃ caturassaṃ chaḷaṃsaṃ aṭṭhaṃsaṃ soḷasaṃsaṃ ninnaṃ thalaṃ chāyā ātapo āloko andhakāro abbhā mahikā dhūmo rajo candamaṇḍalassa vaṇṇanibhā sūriyamaṇḍalassa [ suriyamaṇḍalassa ( sī . syā . kaṃ .)] vaṇṇanibhā tārakarūpānaṃ vaṇṇanibhā ādāsamaṇḍalassa vaṇṇanibhā maṇisaṅkhamuttaveḷuriyassa vaṇṇanibhā jātarūparajatassa vaṇṇanibhā , yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ , yaṃ rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ cakkhunā anidassanena sappaṭighena passi vā passati vā passissati vā passe vā , rūpampetaṃ rūpāyatanampetaṃ rūpadhātupesā .
Idaṃ vuccati ‘‘ rūpāyatanaṃ ’’.
163. Tattha
V0.81 katamaṃ saddāyatanaṃ ?Yo saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho bherisaddo mudiṅgasaddo [ mutiṅgasaddho ( sī .)] saṅkhasaddo paṇavasaddo gītasaddo vāditasaddo sammasaddo pāṇisaddo sattānaṃ nigghosasaddo dhātūnaṃ sannighātasaddo vātasaddo udakasaddo manussasaddo amanussasaddo , yo vā panaññopi atthi saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho , yaṃ saddaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ sotena anidassanena sappaṭighena suṇi vā suṇāti vā suṇissati vā suṇe vā , saddopeso saddāyatanampetaṃ saddadhātupesā .
Idaṃ vuccati ‘‘ saddāyatanaṃ ’’.
164. Tattha katamaṃ gandhāyatanaṃ ?
Yo gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlagandho sāragandho tacagandho pattagandho pupphagandho phalagandho āmagandho vissagandho sugandho duggandho , yo vā panaññopi atthi gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho
M0.73 , yaṃ gandhaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ ghānena anidassanena sappaṭighena ghāyi vā ghāyati vā ghāyissati vā ghāye vā , gandhopeso gandhāyatanampetaṃ gandhadhātupesā .Idaṃ vuccati ‘‘ gandhāyatanaṃ ’’.
165. Tattha katamaṃ rasāyatanaṃ ?
Yo raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ [ lapilakaṃ ( sī .), lampikaṃ ( ka . sī .)] khārikaṃ lambikaṃ kasāvo sādu asādu , yo vā panaññopi atthi raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho , yaṃ rasaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ jivhāya anidassanāya sappaṭighāya sāyi vā sāyati vā sāyissati vā sāye vā , rasopeso rasāyatanampetaṃ rasadhātupesā .
Idaṃ vuccati ‘‘ rasāyatanaṃ ’’.
166. Tattha katamaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ?
Pathavīdhātu tejodhātu vāyodhātu kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ sukhasamphassaṃ dukkhasamphassaṃ garukaṃ lahukaṃ , yaṃ phoṭṭhabbaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ kāyena anidassanena sappaṭighena phusi vā phusati vā phusissati vā phuse vā , phoṭṭhabbopeso phoṭṭhabbāyatanampetaṃ phoṭṭhabbadhātupesā .
Idaṃ vuccati ‘‘ phoṭṭhabbāyatanaṃ ’’.
167. Tattha
V0.82 katamaṃ dhammāyatanaṃ ?Vedanākkhandho , saññākkhandho , saṅkhārakkhandho , yañca rūpaṃ anidassanaappaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ , asaṅkhatā ca dhātu .
Tattha katamo vedanākkhandho ?
Ekavidhena vedanākkhandho – phassasampayutto .
Duvidhena vedanākkhandho – atthi sahetuko , atthi ahetuko .
Tividhena vedanākkhandho – atthi kusalo , atthi akusalo , atthi abyākato … pe … evaṃ dasavidhena vedanākkhandho … pe … evaṃ bahuvidhena vedanākkhandho .
Ayaṃ vuccati ‘‘ vedanākkhandho ’’.
Tattha katamo saññākkhandho ?
Ekavidhena saññākkhandho – phassasampayutto .
Duvidhena saññākkhandho – atthi sahetuko , atthi ahetuko .
Tividhena saññākkhandho – atthi kusalo , atthi akusalo , atthi
M0.74 abyākato … pe … evaṃ dasavidhena saññākkhandho … pe … evaṃ bahuvidhena saññākkhandho .Ayaṃ vuccati ‘‘ saññākkhandho ’’.
Tattha katamo saṅkhārakkhandho ?
Ekavidhena saṅkhārakkhandho – cittasampayutto .
Duvidhena saṅkhārakkhandho – atthi hetu , atthi na hetu .
Tividhena saṅkhārakkhandho – atthi kusalo , atthi akusalo , atthi abyākato … pe … evaṃ dasavidhena saṅkhārakkhandho … pe … evaṃ bahuvidhena saṅkhārakkhandho .
Ayaṃ vuccati ‘‘ saṅkhārakkhandho ’’.
Tattha katamaṃ
T0.87 rūpaṃ anidassanaappaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ ?Itthindriyaṃ purisindriyaṃ … pe … kabaḷīkāro āhāro .
Idaṃ vuccati rūpaṃ ‘‘ anidassanaappaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ ’’.
Tattha katamā asaṅkhatā dhātu ?
Rāgakkhayo
P0.73 , dosakkhayo , mohakkhayo – ayaṃ vuccati ‘‘ asaṅkhatā dhātu ’’.Idaṃ vuccati dhammāyatanaṃ .
Abhidhammabhājanīyaṃ .