Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā
348. Assāvesīti sāvesi .
Buddhūpasañhitāti buddhaṃ ārabbha buddhaṃ nissayaṃ katvā pavattāti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Vande te pitaraṃ bhadde , timbaruṃ sūriyavacchaseti ettha sūriyavacchasāti sūriyasamānasarīrā .
Tassā kira devadhītāya pādantato rasmi uṭṭhahitvā kesantaṃ ārohati , tasmā bālasūriyamaṇḍalasadisā khāyati , iti naṃ ‘‘ sūriyavacchasā ’’ ti sañjānanti .
Taṃ sandhāyāha –
‘‘ bhadde , sūriyavacchase , tava pitaraṃ timbaruṃ gandhabbadevarājānaṃ vandāmī ’’ ti .
Yena jātāsi kalyāṇīti yena
M2.294 kāraṇabhūtena yaṃ timbaruṃ devarājānaṃ nissāya tvaṃ jātā , kalyāṇī sabbaṅgasobhanā .Ānandajananī mamāti mayhaṃ pītisomanassavaḍḍhanī .
Vātova sedataṃ kantoti yathā sañjātasedānaṃ sedaharaṇatthaṃ vāto iṭṭho hoti kanto manāpo , evanti attho .
Pānīyaṃva pipāsatoti pātumicchantassa pipāsato pipāsābhibhūtassa .
Aṅgīrasīti aṅge rasmiyo assāti aṅgīrasī , tameva ārabbha ālapanto vadati .
Dhammo arahatāmivāti arahantānaṃ navalokuttaradhammo viya .
Jighacchatoti
V2.264 bhuñjitukāmassa khudābhibhūtassa .Jalantamiva vārināti yathā koci jalantaṃ jātavedaṃ udakakumbhena nibbāpeyya , evaṃ tava kāraṇā uppannaṃ mama kāmarāgapariḷāhaṃ nibbāpehīti vadati .
Yuttaṃ kiñjakkhareṇunāti padumakesarareṇunā yuttaṃ .
Nāgo ghammābhitatto vāti ghammābhitattahatthī viya .
Ogāhe te thanūdaran ti yathā so nāgo pokkharaṇiṃ ogāhitvā pivitvā aggasoṇḍamattaṃ paññāyamānaṃ katvā nimuggo sukhaṃ sātaṃ vindati , evaṃ kadā nu kho te thanūdaraṃ thanavemajjhaṃ
P3.702 udarañca otaritvā ahaṃ sukhaṃ sātaṃ paṭilabhissāmīti vadati .‘‘ Accaṅkusova nāgova , jitaṃ me tuttatomaraṃ ;
Kāraṇaṃ nappajānāmi , sammatto lakkhaṇūruyā ’’ ti .
–
Ettha tuttaṃ vuccati kaṇṇamūle vijjhanaayadaṇḍako .
Tomaran ti pādādīsu vijjhanadaṇḍatomaraṃ .
Aṅkusoti matthake vijjhanakuṭilakaṇṭako .
Yo ca nāgo pabhinnamatto accaṅkuso hoti , aṅkusaṃ atīto ;
aṅkusena vijjhiyamānopi vasaṃ na gacchati , so ‘‘ jitaṃ mayā tuttatomaraṃ , yo ahaṃ aṅkusassapi vasaṃ na gacchāmī ’’ ti madadappena kiñci kāraṇaṃ na bujjhati .
Yathā so accaṅkuso nāgo ‘‘ jitaṃ me tuttatomaran ’’ ti kiñci kāraṇaṃ nappajānāti , evaṃ ahampi lakkhaṇasampannaūrutāya lakkhaṇūruyā sammatto matto pamatto ummatto viya kiñci kāraṇaṃ nappajānāmīti vadati .
Atha vā accaṅkusova nāgo ahampi sammatto lakkhaṇūruyā kiñci tato
M2.295 virāgakāraṇaṃ nappajānāmi .Kasmā ?
Yasmā tena nāgena viya jitaṃ me tuttatomaraṃ , na kassaci vadato vacanaṃ ādiyāmi .
Tayi gedhitacittosmīti bhadde lakkhaṇūru tayi baddhacittosmi .
Gedhitacittoti vā gedhaṃ ajjhupetacitto .
Cittaṃ vipariṇāmitan ti pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ .
Paṭigantuṃ na sakkomīti nivattituṃ na sakkomi .
Vaṅkaghastova ambujoti baḷisaṃ gilitvā ṭhitamaccho viya .
‘‘ Ghaso ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .
Vāmūrūti vāmākārena saṇṭhitaūru , kadalikkhandhasadisaūrūti vā attho .
Sajāti āliṅga .
Mandalocaneti itthiyo na tikhiṇaṃ nijjhāyanti mandaṃ ālocenti olokenti , tasmā
V2.265 ‘‘ mandalocanā ’’ ti vuccanti .Palissajāti sabbatobhāgena āliṅga .
Etaṃ me abhipatthitan ti etaṃ mayā abhiṇhaṃ patthitaṃ .
Appako vata me santoti pakatiyāva mando samāno .
Vellitakesiyāti kesā muñcitvā piṭṭhiyaṃ vissaṭṭhakāle sappo
P3.703 viya vellantā gacchantā assāti vellitakesī , tassā vellitakesiyā .Anekabhāvo samuppādīti anekavidho jāto .
Anekabhāgoti vā pāṭho .
Arahanteva dakkhiṇāti arahantamhi dinnadānaṃ viya nānappakārato pabhinno .
Yaṃ me atthi kataṃ puññan ti yaṃ mayā kataṃ puññamatthi .
Arahantesu tādisūti tādilakkhaṇappattesu arahantesu .
Tayā saddhiṃ vipaccatan ti sabbaṃ tayā saddhimeva vipākaṃ detu .
Ekodīti ekībhāvaṃ gato .
Nipako satoti nepakkaṃ vuccati paññā , tāya samannāgatoti nipako .
Satiyā samannāgatattā sato .
Amataṃ muni jigīsānoti yathā so buddhamuni amataṃ nibbānaṃ jigīsati pariyesati , evaṃ taṃ ahaṃ sūriyavacchase jigīsāmi pariyesāmi .
Yathā vā so amataṃ jigīsāno esanto gavesanto vicarati , evāhaṃ taṃ esanto gavesanto vicarāmītipi attho .
Yathāpi muni nandeyya , patvā sambodhimuttaman ti yathā buddhamuni bodhipallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṃ patvā nandeyya toseyya .
Evaṃ nandeyyan ti
M2.296 evameva ahampi tayā missībhāvaṃ gato nandeyyaṃ , pītisomanassajāto bhaveyyanti vadati .Tāhaṃ bhadde vareyyāheti aheti āmantanaṃ , ahe bhadde sūriyavacchase , sakkena devānamindena ‘‘ kiṃ dvīsu devalokesu devarajjaṃ gaṇhasi , suriyavacchasan ’’ ti , evaṃ vare dinne devarajjaṃ pahāya ‘‘ sūriyavacchasaṃ gaṇhāmī ’’ ti evaṃ taṃ ahaṃ vareyyaṃ iccheyyaṃ gaṇheyyanti attho .
Sālaṃva na ciraṃ phullan ti tava pitu nagaradvāre naciraṃ pupphito sālo atthi .
So ativiya manoharo .
Taṃ naciraṃ phullasālaṃ viya .
Pitaraṃ te sumedhaseti atisassirīkaṃ tava pitaraṃ vandamāno namassāmi namo karomi .
Yassāsetādisī pajāti yassa āsi etādisī dhītā .
349. Saṃsandatīti
V2.266 kasmā gītasaddassa ceva vīṇāsaddassaP3.704 ca vaṇṇaṃ kathesi ?Kiṃ tattha bhagavato sārāgo atthīti ?
Natthi .
Chaḷaṅgupekkhāya upekkhako bhagavā etādisesu ṭhānesu , kevalaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ jānāti , na tattha rajjati .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ saṃvijjati kho , āvuso , bhagavato cakkhu , passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ , chandarāgo bhagavato natthi , suvimuttacitto bhagavā .
Saṃvijjati kho , āvuso , bhagavato sotan ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.232).
Sace pana vaṇṇaṃ na katheyya , pañcasikho ‘‘ okāso me kato ’’ ti na jāneyya .
Atha sakko ‘‘ bhagavatā pañcasikhassa okāso na kato ’’ ti devatā gahetvā tatova paṭinivatteyya , tato mahājāniyo bhaveyya .
Vaṇṇe pana kathite ‘‘ kato bhagavatā pañcasikhassa okāso ’’ ti devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatīti ñatvā vaṇṇaṃ kathesi .
Tattha kadā saṃyūḷhāti kadā ganthitā piṇḍitā .
Tena kho panāhaṃ , bhante , samayenāti tena samayena tasmiṃ tumhākaṃ sambodhippattito paṭṭhāya aṭṭhame sattāhe .
Bhaddā nāma sūriyavacchasāti nāmato bhaddā sarīrasampattiyā sūriyavacchasā .
Bhaginīti vohāravacanametaṃ , devadhītāti attho .
Parakāminīti paraṃ kāmeti abhikaṅkhati .
Upanaccantiyāti
M2.297 naccamānāya .Sā kira ekasmiṃ samaye cātumahārājikadevehi saddhiṃ sakkassa devarājassa naccaṃ dassanatthāya gatā , tasmiñca khaṇe sakko tathāgatassa aṭṭha yathābhucce guṇe payirudāhāsi .
Evaṃ tasmiṃ divase gantvā naccantī assosi .