Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā

359. Athassa bhagavā somanassaṃpāhan ti tisso vedanā ārabhi .

Kiṃ pana bhagavatā pucchitaṃ kathitaṃ , apucchitaṃ , sānusandhikaṃ , ananusandhikanti ?

Pucchitameva kathitaṃ , no apucchitaṃ , sānusandhikameva , no ananusandhikaṃ .

Devatānañhi rūpato arūpaṃ pākaṭataraṃ , arūpepi vedanā pākaṭatarā .

Kasmā ?

Devatānañhi karajakāyaṃ sukhumaṃ , kammajaṃ balavaṃ , karajakāyassa sukhumattā , kammajassa balavattā ekāhārampi atikkamitvā na tiṭṭhanti , uṇhapāsāṇeM2.314 ṭhapitasappipiṇḍi viya vilīyantīti sabbaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ .

Tasmā bhagavā sakkassa tisso vedanā ārabhi .

Duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ – rūpakammaṭṭhānaṃ , arūpakammaṭṭhānañca .

Rūpapariggaho , arūpapariggahotipi etadevaP3.722 vuccati .

Tattha bhagavā yassa rūpaṃV2.282 pākaṭaṃ , tassa saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ vitthārento rūpakammaṭṭhānaṃ katheti .

Yassa arūpaṃ pākaṭaṃ , tassa arūpakammaṭṭhānaṃ katheti .

Kathento ca tassa vatthubhūtaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti , devānaṃ pana arūpakammaṭṭhānaṃ pākaṭanti arūpakammaṭṭhānavasena vedanā ārabhi .

Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso – phassavasena , vedanāvasena , cittavasenāti .

Kathaṃ ?

Ekaccassa hi saṅkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti .

Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti .

Ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā taṃ vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti .

Tattha yassa phasso pākaṭo hoti , sopi na kevalaṃ phassova uppajjati , tena saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati , sañjānamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi , vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti .

Yassa vedanā pākaṭā hoti , sopi na kevalaṃ vedanāva uppajjati , tāya saddhiṃ tadeva ārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati , sañjānamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi , vijānamānaṃ viññāṇampi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti .

Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti , sopi na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati , tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati , anubhavamānā vedanāpi , sañjānamānā saññāpi , cetayamānā cetanāpi uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti .

So ‘‘ ime phassapañcamakā dhammā kiṃ nissitā ’’ ti upadhārento ‘‘ vatthunissitā ’’ ti pajānāti .

Vatthu nāma karajakāyo , yaṃ sandhāya vuttaṃM2.315 –

‘‘ idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddhan ’’ ti .

So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca .

Evamettha vatthu rūpaṃ , phassapañcamakā nāmanti nāmarūpamattameva passati .

Rūpañcettha rūpakkhandho , nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti .

Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā , pañcakkhandhavinimuttaṃ vā nāmarūpaṃ natthi .

So ‘‘ ime pañcakkhandhā kiṃP3.723 hetukā ’’ ti upaparikkhanto ‘‘ avijjādihetukā ’’ ti passati .

Tato ‘‘ paccayo ceva paccayuppannañca idaṃ , añño satto vā puggalo vā natthi , suddhasaṅkhārapuñjamattamevā ’’ ti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti sammasanto vicaratiV2.283 , so ajja ajjāti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāyaṃ , puggalasappāyaṃ , bhojanasappāyaṃ , dhammasavanasappāyaṃ vā labhitvā ekapallaṅkena nisinnova vipassanaṃ matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti .

Evamimesampi tiṇṇaṃ janānaṃ yāva arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti .

Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāsīsena kathesi .

Phassavasena hi viññāṇavasena vā kathiyamānaṃ etassa na pākaṭaṃ hoti , andhakāraṃ viya khāyati .

Vedanāvasena pana pākaṭaṃ hoti .

Kasmā ?

Vedanānaṃ uppattiyā pākaṭatāya .

Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā .

Yadā sukhaṃ uppajjati , tadā sakalaṃ sarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ satadhotasappiṃ khādāpayantaṃ viya , satapākatelaṃ makkhayamānaṃ viya , ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya ,‘‘ aho sukhaṃ , aho sukhan ’’ ti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati .

Yadā dukkhaṃ uppajjati , tadā sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ tattaphālaṃ pavesentaṃ viya , vilīnatambalohena āsiñcantaṃ viya , sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāruukkākalāpaṃ khipamānaṃ viya ‘‘ aho dukkhaṃ , aho dukkhan ’’ ti vippalāpayamānameva uppajjati .

Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā hoti .

Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārena viya abhibhūtā .

Sā sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti .

Yathā kiṃ ?

Yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṃ āruhitvā palātassa migassa anupadaṃ gacchantoM2.316 migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāgepi parabhāgepi padaṃ disvā majjhe apassantopi ‘‘ ito āruḷho , ito oruḷho , majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī ’’ ti nayato jānātiP3.724 .

Evaṃ āruḷhaṭṭhāne padaṃ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti , oruḷhaṭṭhāne padaṃ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti , ito āruyha , ito oruyha , majjhe evaṃ gatoti nayato gahaṇaṃ viya sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti .

Evaṃ bhagavā paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi .

Na kevalañca idheva evaṃ dassesi , mahāsatipaṭṭhāne , majjhimanikāyamhi satipaṭṭhāne , cūḷataṇhāsaṅkhaye , mahātaṇhāsaṅkhaye , cūḷavedallasutte , mahāvedallasutte , raṭṭhapālasutte , māgaṇḍiyasutte , dhātuvibhaṅge , āneñjasappāye , sakale vedanāsaṃyutteti evaṃ anekesu suttantesu paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvāV2.284 pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi .

Yathā ca tesu tesu , evaṃ imasmimpi sakkapañhe paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesi .

Rūpakammaṭṭhānaṃ panettha vedanāya ārammaṇamattakaṃyeva saṅkhittaṃ , tasmā pāḷiyaṃ nāruḷhaṃ bhavissati .

360. Arūpakammaṭṭhāne yaṃ tassa pākaṭaṃ vedanāvasena abhinivesamukhaṃ , tameva dassetuṃ somanassaṃpāhaṃ , devānamindātiādimāha .

Tattha duvidhenāti dvividhena , dvīhi koṭṭhāsehīti attho .

Evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabban ti evarūpaṃ gehasitasomanassaṃ na sevitabbaṃ .

Gehasitasomanassaṃ nāma ‘‘ tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni ?

Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato , pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ , yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ , idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassan ’’ ti evaṃ chasu dvāresu vuttakāmaguṇanissitaṃ somanassaṃ ( ma . ni .3.306).

EvarūpaṃM2.317 somanassaṃ sevitabban ti evarūpaṃ nekkhammasitaṃ somanassaṃ sevitabbaṃ .

Nekkhammasitaṃ somanassaṃ nāma –

‘‘ tattha katamāni cha nekkhammasitāni somanassāni ?

RūpānaṃP3.725 tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā , dukkhā , vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ , yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ , idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassan ’’ ti ( ma . ni .3.308) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa ‘‘ ussukkitā me vipassanā ’’ ti somanassajātassa uppannaṃ somanassaṃ .

Sevitabban ti idaṃ nekkhammavasena , vipassanāvasena , anussativasena , paṭhamajjhānādivasena ca uppajjanakasomanassaṃ sevitabbaṃ nāma .

Tattha yaṃ ce savitakkaṃ savicāran ti tasmimpi nekkhammasite somanasse yaṃ nekkhammavasena , vipassanāvasena , anussativasena , paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ savitakkaṃ savicāraṃ somanassanti jāneyya .

Yaṃ ce avitakkaṃ avicāran ti yaṃ pana dutiyatatiyajjhānavasena uppannaṃ avitakkaṃ avicāraṃ somanassanti jāneyya .

Ye avitakke avicāre , te paṇītatareti etesupi dvīsu yaṃ avitakkaṃ avicāraṃ , taṃ paṇītataranti attho .

ImināV2.285 kiṃ kathitaṃ hoti ?

Dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ .

Kathaṃ ?

Eko kira bhikkhu savitakkasavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā ‘‘ idaṃ somanassaṃ kiṃ nissitan ’’ ti upadhārento ‘‘ vatthunissitan ’’ ti pajānātīti phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena arahatte patiṭṭhāti .

Eko avitakkaavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti .

Tattha abhiniviṭṭhasomanassesupi savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ .

Savitakkasavicārasomanassavipassanātopi avitakkaavicāravipassanā paṇītatarā .

Savitakkasavicārasomanassaphalasamāpattitopi avitakkaavicārasomanassaphalasamāpattiyeva paṇītatarā .

Tenāha bhagavā ‘‘ ye avitakke avicāre , te paṇītatare ’’ ti .

361. EvarūpaṃM2.318 domanassaṃ na sevitabban ti evarūpaṃ gehasitadomanassaṃ na sevitabbaṃ .

Gehasitadomanassaṃ nāma –

‘‘ tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni ?

Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhatoP3.726 samanupassato pubbe vā apaṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ , yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ , idaṃ vuccati gehasitadomanassan ’’ ti ( ma . ni .3.307).

Evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇaṃ nānubhaviṃ , nānubhavissāmi , nānubhavāmīti vitakkayato uppannaṃ kāmaguṇanissitaṃ domanassaṃ .

Evarūpaṃ domanassaṃ sevitabban ti evarūpaṃ nekkhammasitadomanassaṃ sevitabbaṃ .

Nekkhammasitadomanassaṃ nāma –

‘‘ tattha katamāni cha nekkhammasitāni domanassāni ?

Rūpānaṃ tveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā , dukkhā , vipariṇāmadhammāti evametaṃ yathābhūtaṃ sampappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti ‘ kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ , upasampajja viharissāmi , yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī ’ ti .

Iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ , yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ , idaṃ vuccati nekkhammasitadomanassan ’’ ti ( ma . ni .3.307) evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetumasakkontassa imampi pakkhaṃ , imampi māsaṃ , imampi saṃvaccharaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhinti anusocato uppannaṃ domanassaṃ .

Sevitabban ti idaṃ nekkhammavasena , vipassanāvasena , anussativasena , paṭhamajjhānādivasena ca uppajjanakadomanassaṃ sevitabbaṃ nāma .

TatthaV2.286 yaṃ ce savitakkasavicāran ti tasmimpi duvidhe domanasse gehasitadomanassameva savitakkasavicāradomanassaṃ nāma .

Nekkhammavasena , vipassanāvasena , anussativasena , paṭhamadutiyajjhānavasena ca uppannadomanassaṃ pana avitakkaavicāradomanassanti veditabbaṃ .

Nippariyāyena pana avitakkaavicāradomanassaṃ nāma natthi .

Domanassindriyañhi ekaṃsena akusalañceva savitakkasavicārañca , etassa pana bhikkhuno maññanavasenaP3.727 savitakkasavicāranti ca avitakkaavicāranti ca vuttaṃ .

TatrāyaṃM2.319 nayo – idha bhikkhu domanassapaccayabhūte savitakkasavicāradhamme avitakkaavicāradhamme ca domanassapaccayā eva uppanne maggaphaladhamme ca aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā ‘‘ kadā nu kho me savitakkasavicāradomanasse vipassanā paṭṭhapitā bhavissati , kadā avitakkaavicāradomanasse ’’ ti ca ‘‘ kadā nu kho me savitakkasavicāradomanassaphalasamāpatti nibbattitā bhavissati , kadā avitakkaavicāradomanassaphalasamāpattī ’’ ti cintetvā temāsikaṃ , chamāsikaṃ , navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti .

Temāsikaṃ gahetvā paṭhamamāse ekaṃ yāmaṃ jaggati , dve yāme niddāya okāsaṃ karoti , majjhime māse dve yāme jaggati , ekaṃ yāmaṃ niddāya okāsaṃ karoti , pacchimamāse caṅkamanisajjāyeva yāpeti .

Evaṃ ce arahattaṃ pāpuṇāti , iccetaṃ kusalaṃ .

No ce pāpuṇāti , visesetvā chamāsikaṃ gaṇhāti .

Tatrāpi dve dve māse vuttanayena paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkonto visesetvā navamāsikaṃ gaṇhāti .

Tatrāpi tayo tayo māse tatheva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkontassa ‘‘ na ladvaṃ vata me sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretun ’’ ti āvajjato domanassaṃ uppajjati , assudhārā pavattanti gāmantapabbhāravāsīmahāsīvattherassa viya .

Issues

Select Version

Mahāvaggaṭṭhakathā

Mahāvaggaṭṭhakathā