Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā
127. Idāni yo –
‘‘ na paññapetī ’’ ti vutto , so yasmā gacchanto gacchanto ubhatobhāgavimutto nāma hoti .
Yo ca –
‘‘ na samanupassatī ’’ ti vutto , so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hoti .
Tasmā tesaṃ heṭṭhā vuttānaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ nigamanañca nāmañca dassetuṃ satta kho imānanda viññāṇaṭṭhitiyotiādimāha .
Tattha sattāti paṭisandhivasena vuttā , ārammaṇavasena saṅgītisutte ( dī . ni .3.311) vuttā catasso āgamissanti .
Viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti
P2.509 viññāṇaṭṭhiti , viññāṇapatiṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ .Dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānāni .
Nivāsaṭṭhānañhi idhāyatananti adhippetaṃ .
Teneva vakkhati –
‘‘ asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyan ’’ ti .
Kasmā panetaṃ sabbaṃ gahitanti ?
Vaṭṭapariyādānatthaṃ .
Vaṭṭañhi na suddhaviññāṇaṭṭhitivasena suddhāyatanavasena vā pariyādānaṃ gacchati , bhavayonigatisattāvāsavasena pana gacchati , tasmā sabbametaṃ gahitaṃ .
Idāni
V2.89 anukkamena tamatthaṃ vibhajanto katamā sattātiādimāha .Tattha seyyathāpīti nidassanatthe nipāto , yathā manussāti attho .
Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi .
Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā ekasadisā honti , tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭhānādīhi viseso hotiyeva .
Tasmā
M2.100 nānattakāyāti vuttā .Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi honti , tasmā nānattasaññinoti vuttā .
Ekacce ca devāti cha kāmāvacaradevā .
Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti , kesañci pītakādivaṇṇo .
Saññā pana nesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi honti , ahetukā natthi .
Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttā uttaramātā yakkhinī , piyaṅkaramātā , phussamittā , dhammaguttāti evamādikā aññe ca vemānikā petā .
Etesañhi pītaodātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti , manussānaṃ viya dvihetukatihetukaahetukavasena saññāpi .
Te pana devā viya na mahesakkhā , kapaṇamanussā viya appesakkhā , dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti .
Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti , tasmā sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā .
Ye panettha tihetukā tesaṃ dhammābhisamayopi hoti , piyaṅkaramātā hi yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –
‘‘ Mā
P2.510 saddamakari piyaṅkara , bhikkhu dhammapadāni bhāsati ;Api dhammapadaṃ vijāniya , paṭipajjema hitāya no siyā ;
Pāṇesu ca saṃyamāmase , sampajānamusā na bhaṇāmase ;
Sikkhema susīlyamattano , api muccema pisācayoniyā ’’ ti .( saṃ . ni .2.40);
Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā .
Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā .
Brahmakāyikāti brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno .
Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamena jhānena abhinibbattā .
Tesu brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā , tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ .
Brahmapurohitā majjhimena , tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ , kāyo
V2.90 ca tesaṃ vipphārikataro hoti .Mahābrahmāno paṇītena , tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ , kāyo pana tesaṃ ativipphāriko hoti .
Iti te kāyassa nānattā , paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti veditabbā .
Yathā
M2.101 ca te , evaṃ catūsu apāyesu sattā .Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ , kesañci aḍḍhayojanaṃ , kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti , devadattassa pana yojanasatiko jāto .
Tiracchānesupi keci khuddakā , keci mahantā .
Pettivisayepi keci saṭṭhihatthā , keci sattatihatthā , keci asītihatthā honti , keci suvaṇṇā , keci dubbaṇṇā honti .
Tathā kālakañjikā asurā .
Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti .
Saññā pana sabbesampi akusalavipākaahetukāva honti .
Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhyaṃ gacchanti .
Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati vissaratīti ābhassarā .
Tesu pañcakanayena dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti , tesaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ .
Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti , tesaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ .
Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā
P2.511 nāma honti , tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ .Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbepi te gahitā .
Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti , saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkaavicārā vāti nānā .
Subhakiṇhāti subhena okiṇṇā vikiṇṇā , subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho .
Etesañhi ābhassarānaṃ viya na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati .
Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa vasena soḷasadvattiṃsacatusaṭṭhikappāyukā parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti .
Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya ekattasaññino cāti veditabbā .
Vehapphalāpi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti .
Asaññasattā viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti , sattāvāsesu gacchanti .
Suddhāvāsā vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā , kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke nuppajjanti .
Soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti , dhammacakkappavattassa bhagavato khandhavāraṭṭhānasadisā honti .
Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ na sattāvāsaṃ
V2.91 bhajanti .Mahāsīvatthero pana –
‘‘ na kho pana so sāriputta sattāvāso sulabharūpo
M2.102 yo mayā anivutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī ’’ ti ( ma . ni .1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsaṃyeva bhajantīti vadati , taṃ appaṭibāhiyattā suttassa anuññātaṃ .Sabbaso rūpasaññānan tiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto .
Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana yatheva saññāya , evaṃ viññāṇassapi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ .
Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu avatvā āyatanesu vuttaṃ .
128. Tatrāti tāsu viññāṇaṭṭhitīsu .
Tañca pajānātīti tañca viññāṇaṭṭhitiṃ pajānāti .
Tassā ca samudayan ti ‘‘ avijjāsamudayā rūpasamudayo ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.49) nayena tassā samudayañca pajānāti .
Tassā ca atthaṅgaman ti –
‘‘ avijjānirodhā
P2.512 rūpanirodho ’’ tiādinā nayena tassā atthaṅgamañca pajānāti .Assādan ti yaṃ rūpaṃ paṭicca … pe … yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ viññāṇassa assādoti , evaṃ tassā assādañca pajānāti .
Ādīnavan ti yaṃ rūpaṃ … pe … yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ , ayaṃ viññāṇassa ādīnavoti , evaṃ tassā ādīnavañca pajānāti .
Nissaraṇan ti yo rūpasmiṃ … pe … yo viññāṇe chandarāgavinayo , chandarāgappahānaṃ , idaṃ viññāṇassa nissaraṇanti ( saṃ . ni .2.26) evaṃ tassā nissaraṇañca pajānāti .
Kallaṃ nu tenāti yuttaṃ nu tena bhikkhunā taṃ viññāṇaṭṭhitiṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ vasena ahanti vā mamanti vā abhinanditunti .
Etenupāyena sabbattha veditabbo .
Yattha pana rūpaṃ natthi , tattha catunnaṃ khandhānaṃ vasena , yattha viññāṇaṃ natthi , tattha ekassa khandhassa vasena samudayo yojetabbo .
Āhārasamudayā āhāranirodhāti idañcettha padaṃ yojetabbaṃ .
Yato kho , ānanda , bhikkhūti yadā kho ānanda , bhikkhu .
Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi aggahetvā vimutto .
Paññāvimuttoti paññāya vimutto .
Aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābaleneva nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca appavattiṃ katvā vimuttoti attho .
So sukkhavipassako ca paṭhamajjhānādīsu aññatarasmiṃ ṭhatvā arahattaṃ patto
M2.103 cāti pañcavidho .Vuttampi cetaṃ –
‘‘ katamo ca puggalo paññāvimutto ?
Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti , ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto ’’ ti ( pu . pa .15).