Rājaaparihāniyadhammavaṇṇanā

134. Bhagavantaṃ bījayamānoti thero vattasīse ṭhatvā bhagavantaṃ bījati , bhagavato pana sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi .

Bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā tena saddhiṃ amantetvā therena saddhiṃ mantetukāmo kinti te , ānanda , sutan tiādimāha .

Abhiṇhaṃ sannipātāti divasassa tikkhattuṃ sannipatantāpi antarantarā sannipatantāpi abhiṇhaṃ sannipātāva .

Sannipātabahulāti hiyyopi sannipatimhā , purimadivasampi sannipatimhā , puna ajja kimatthaṃ sannipatitā homāti vosānaṃ anāpajjantā sannipātabahulā nāma honti .

Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ .

Vuddhiyeva , ānanda , vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā , no parihānīti – abhiṇhaṃ asannipatantā hi disāvidisāsu āgataṃ sāsanaṃ na suṇanti , tato –

‘‘ asukagāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā , asukaṭṭhāne corā vā pariyuṭṭhitā ’’ ti na jānanti , corāpi ‘‘ pamattā rājāno ’’ ti ñatvā gāmanigamādīni paharantā janapadaṃ nāsenti .

Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti .

Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ taṃ pavattiṃ suṇanti , tato balaṃ pesetvā amittamaddanaṃ karonti , corāpi –

‘‘ appamattā rājāno , na sakkā amhehi vaggabandhehi vicaritun ’’ ti bhijjitvā palāyanti .

Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ vuddhiyeva , ānanda , vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānī ’’ ti .

Tattha pāṭikaṅkhāti icchitabbā , avassaṃ bhavissatīti evaṃ daṭṭhabbāti attho .

Samaggātiādīsu sannipātabheriyā niggatāya –

‘‘ ajja me kiccaṃ atthi , maṅgalaṃ atthī ’’ ti vikkhepaṃP2.518 karontā na samaggā sannipatanti nāma .

Bherisaddaṃ pana sutvāva bhuñjantāpi alaṅkariyamānāpi vatthāni nivāsentāpi aḍḍhabhuttā vā aḍḍhālaṅkatā vā vatthaṃ nivāsayamānā vā sannipatantā samaggā sannipatanti nāma .

Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantāM2.108 na samaggā vuṭṭhahanti nāma .

Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti , tesaṃ evaṃ hoti –

‘‘ amhehi bāhirakathāva sutā , idāni vinicchayakathā bhavissatī ’’ ti .

Ekato vuṭṭhahantā pana samaggā vuṭṭhahanti nāma .

Apica –

‘‘ asukaṭṭhānesu gāmasīmāV2.97 vā nigamasīmā vā ākulā , corā pariyuṭṭhitā ’’ ti sutvā –

‘‘ ko gantvā imaṃ amittamaddanaṃ karissatī ’’ ti vutte –

‘‘ ahaṃ paṭhamaṃ , ahaṃ paṭhaman ’’ ti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma .

Ekassa pana kammante osīdamāne sesā rājāno puttabhātaro pesetvā tassa kammantaṃ upatthambhayamānāpi , āgantukarājānaṃ –

‘‘ asukassa gehaṃ gacchatu , asukassa gehaṃ gacchatū ’’ ti avatvā sabbe ekato saṅgaṇhantāpi , ekassa maṅgale vā roge vā aññasmiṃ vā pana tādise sukhadukkhe uppanne sabbe tattha sahāyabhāvaṃ gacchantāpi samaggā vajjikaraṇīyāni karonti nāma .

Apaññattan tiādīsu pubbe akataṃ suṅkaṃ vā baliṃ vā daṇḍaṃ vā āharāpentā apaññattaṃ paññapenti nāma .

Porāṇapaveṇiyā āgatameva pana anāharāpentā paññattaṃ samucchindanti nāma .

Coroti gahetvā dassite avicinitvāva chejjabhejjaṃ anusāsentā porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya na vattanti nāma .

Tesaṃ apaññattaṃ paññapentānaṃ abhinavasuṅkādīhi pīḷitā manussā –

‘‘ atiupaddutamha , ko imesaṃ vijite vasissatī ’’ ti paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ paharanti .

Paññattaṃ samucchindantānaṃ paveṇīāgatāni suṅkādīni agaṇhantānaṃ koso parihāyati .

Tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ alabhamānā thāmena balena parihāyanti .

Te neva yuddhakkhamā honti , na pāricariyakkhamā .

Porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya avattantānaṃ vijite manussā –

‘‘ amhākaṃ puttaṃ pitaraṃ bhātaraṃ acoraṃyeva corotiP2.519 katvā chindiṃsu bhindiṃsū ’’ ti kujjhitvā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ paharanti , evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti , paññattaṃ paññapentānaṃ pana ‘‘ paveṇīāgatameva rājāno karontī ’’ ti manussā haṭṭhatuṭṭhā kasivāṇijjādike kammante sampādenti .

Paññattaṃ asamucchindantānaṃ paveṇīāgatāni suṅkādīni gaṇhantānaṃM2.109 koso vaḍḍhati , tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ labhamānā thāmabalasampannā yuddhakkhamā ceva pāricariyakkhamā ca honti .

Porāṇaṃ vajjidhamman ti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ ayaṃ coro ’’ ti ānetvā dassite ‘‘ gaṇhatha naṃ coran ’’ ti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti .

Te vinicchinitvā sace acoro hoti , vissajjenti .

Sace coro , attanā kiñci avatvā vohārikānaṃ denti .

Tepi acoro ce , vissajjenti .

Coro ce , suttadharānaṃ denti .

Tepi vinicchinitvā acoro ce , vissajjenti .

Coro ce , aṭṭhakulikānaṃ denti .

Tepi tatheva katvā senāpatissa , senāpati uparājassa , uparājā rañño , rājā vinicchinitvā acoro ce , vissajjeti .

SaceV2.98 pana coro hoti , paveṇīpotthakaṃ vācāpeti .

Tattha –

‘‘ yena idaṃ nāma kataṃ , tassa ayaṃ nāma daṇḍo ’’ ti likhitaṃ .

Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti .

Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti ,‘‘ rājāno porāṇapaveṇiyā kammaṃ karonti , etesaṃ doso natthi , amhākaṃyeva doso ’’ ti appamattā kammante karonti .

Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ vuddhiyeva , ānanda , vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā , no parihānī ’’ ti .

Sakkarontīti yaṃkiñci tesaṃ sakkāraṃ karontā sundarameva karonti .

Garuṃ karontīti garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāva karonti .

Mānentīti manena piyāyanti .

Pūjentīti nipaccakāraṃ dassenti .

Sotabbaṃ maññantīti divasassa dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ gantvā tesaṃ kathaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññanti .

Tattha ye evaṃ mahallakānaṃ rājūnaṃ sakkārādīni na karonti , ovādatthāya ca nesaṃ upaṭṭhānaṃ na gacchanti , te tehi vissaṭṭhā anovadiyamānā kīḷāpasutā rajjato parihāyanti .

Ye pana tathā paṭipajjanti , tesaṃ mahallakarājāno –

‘‘ idaṃ kātabbaṃ , idaṃ na kātabban ’’ tiP2.520 porāṇaṃ paveṇiṃ ācikkhanti .

Saṅgāmaṃ patvāpi –

‘‘ evaṃ pavisitabbaṃ , evaṃ nikkhamitabban ’’ ti upāyaṃ dassenti .

Te tehi ovadiyamānā yathāovādaṃ paṭipajjantā sakkonti rājappaveṇiṃ sandhāretuṃ .

Tena vuttaṃ –

‘‘ vuddhiyeva , ānanda , vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā , no parihānī ’’ ti .

KulitthiyotiM2.110 kulagharaṇiyo .

Kulakumāriyoti anividdhā tāsaṃ dhītaro .

Okkassa pasayhāti ettha ‘‘ okkassā ’’ ti vā ‘‘ pasayhā ’’ ti vā pasayhākārassevetaṃ nāmaṃ .

‘‘ Ukkassā ’’ tipi paṭhanti .

Tattha okkassāti avakassitvā ākaḍḍhitvā .

Pasayhāti abhibhavitvā ajjhottharitvāti ayaṃ vacanattho .

Evañhi karontānaṃ vijite manussā –

‘‘ amhākaṃ gehe puttamātaropi , kheḷasiṅghāṇikādīni mukhena apanetvā saṃvaḍḍhitadhītaropi ime rājāno balakkārena gahetvā attano ghare vāsentī ’’ ti kupitā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ paharanti .

Evaṃ akarontānaṃ pana vijite manussā appossukkā sakāni kammāni karontā rājakosaṃ vaḍḍhenti .

Evamettha vuddhihāniyo veditabbā .

Vajjīnaṃ vajjicetiyānīti vajjirājūnaṃ vajjiraṭṭhe cittīkataṭṭhena cetiyānīti laddhanāmāni yakkhaṭṭhānāni .

Abbhantarānīti antonagare ṭhitāni .

Bāhirānīti bahinagare ṭhitāniV2.99 .

Dinnapubban ti pubbe dinnaṃ .

Katapubban ti pubbe kataṃ .

No parihāpessantīti aparihāpetvā yathāpavattameva karissanti dhammikaṃ baliṃ parihāpentānañhi devatā ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ na karonti , anuppannaṃ dukkhaṃ janetuṃ asakkontāpi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ vaḍḍhenti , saṅgāme patte sahāyā na honti .

Aparihāpentānaṃ pana ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karonti , anuppannaṃ sukhaṃ uppādetuṃ asakkontāpi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ hananti , saṅgāmasīse sahāyā hontīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā .

Dhammikā rakkhāvaraṇaguttīti ettha rakkhā eva yathā anicchitaṃ na gacchati , evaṃ āvaraṇato āvaraṇaṃ .

Yathā icchitaṃ na vinassati , evaṃ gopāyanato gutti .

Tattha balakāyena parivāretvā rakkhaṇaṃ pabbajitānaṃ dhammikā rakkhāvaraṇaguttiP2.521 nāma na hoti .

Yathā pana vihārassa upavane rukkhe na chindanti , vājikā vajjhaṃ na karonti , pokkharaṇīsu macche na gaṇhanti , evaṃ karaṇaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma .

Kinti anāgatā cāti iminā pana nesaṃ evaṃ paccupaṭṭhitacittasantānoti cittappavattiṃ pucchati .

TatthaM2.111 ye anāgatānaṃ arahantānaṃ āgamanaṃ na icchanti , te assaddhā honti appasannā .

Pabbajite ca sampatte paccuggamanaṃ na karonti , gantvā na passanti , paṭisanthāraṃ na karonti , pañhaṃ na pucchanti , dhammaṃ na suṇanti , dānaṃ na denti , anumodanaṃ na suṇanti , nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahanti .

Atha nesaṃ avaṇṇo abbhuggacchati –

‘‘ asuko nāma rājā assaddho appasanno , pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karoti … pe … nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahatī ’’ ti .

Taṃ sutvā pabbajitā tassa nagaradvārena na gacchanti , gacchantāpi nagaraṃ na pavisanti .

Evaṃ anāgatānaṃ arahantānaṃ anāgamanameva hoti .

Āgatānampi phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā , te –

‘‘ vasissāmāti tāva cintetvā āgatamhā , imesaṃ pana rājūnaṃ iminā nīhārena ko vasissatī ’’ ti nikkhamitvā gacchanti .

Evaṃ anāgatesu anāgacchantesu , āgatesu dukkhaṃ viharantesu so deso pabbajitānaṃ anāvāso hoti .

Tato devatārakkhā na hoti , devatārakkhāya asati amanussā okāsaṃ labhanti .

Amanussā ussannā anuppannaṃ byādhiṃ uppādenti , sīlavantānaṃ dassanapañhāpucchanādivatthukassa puññassa anāgamo hoti .

Vipariyāyena pana yathāvuttakaṇhapakkhaviparītassa sukkapakkhassa sambhavo hotīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā .

135. Ekamidāhan ti idaṃ bhagavā pubbe vajjīnaṃ imassa vajjisattakassa desitabhāvappakāsanatthamāhaV2.100 .

Tattha sārandade cetiyeti evaṃnāmake vihāre .

Anuppanne kira buddhe tattha sārandadassa yakkhassa nivāsanaṭṭhānaṃ cetiyaṃ ahosi .

Athettha bhagavato vihāraṃ kārāpesuṃ , so sārandade cetiye katattā sārandadacetiyantveva saṅkhyaṃ gato .

Akaraṇīyāti akātabbā , aggahetabbāti attho .

Yadidan tiP2.522 nipātamattaṃ .

Yuddhassāti karaṇatthe sāmivacanaṃ , abhimukhayuddhena gahetuṃ na sakkāti attho .

Aññatra upalāpanāyāti ṭhapetvā upalāpanaṃ .

Upalāpanā nāma –

‘‘ alaṃ vivādena , idāni samaggā homā ’’ ti hatthiassarathahiraññasuvaṇṇādīni pesetvā saṅgahakaraṇaṃ .

Evañhi saṅgahaṃ katvā kevalaṃ vissāsena sakkā gaṇhitunti attho .

Aññatra mithubhedāyāti ṭhapetvā mithubhedaṃ .

Iminā aññamaññabhedaṃ katvāpi sakkā ete gahetuntiM2.112 dasseti .

Idaṃ brāhmaṇo bhagavato kathāya nayaṃ labhitvā āha .

Kiṃ pana bhagavā brāhmaṇassa imāya kathāya nayalābhaṃ na jānātīti ?

Āma , jānāti .

Jānanto kasmā kathesīti ?

Anukampāya .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ mayā akathitepi katipāhena gantvā sabbe gaṇhissati , kathite pana samagge bhindanto tīhi saṃvaccharehi gaṇhissati , ettakampi jīvitameva varaṃ , ettakañhi jīvantā attano patiṭṭhānabhūtaṃ puññaṃ karissantī ’’ ti .

Abhinanditvāti cittena abhinanditvā .

Anumoditvāti ‘‘ yāva subhāsitañcidaṃ bhotā gotamenā ’’ ti vācāya anumoditvā .

Pakkāmīti rañño santikaṃ gato .

Tato naṃ rājā –

‘‘ kiṃ ācariya , bhagavā avacā ’’ ti pucchi .

So –

‘‘ yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ , api ca upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā ’’ ti āha .

Tato naṃ rājā –

‘‘ upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti , bhedeneva te gahessāmi , kiṃ karomā ’’ ti pucchi .

Tena hi , mahārāja , tumhe vajjiṃ ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha .

Tato ahaṃ –

‘‘ kiṃ te mahārāja tehi , attano santakehi kasivāṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno ’’ ti vatvā pakkamissāmi .

Tato tumhe –

‘‘ kinnu kho bho esa brāhmaṇo vajjiṃ ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī ’’ ti vadeyyātha , divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi , tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatālanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha .

Athāhaṃ –

‘‘ mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā , ahaṃ kira dubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi , na cirasseva dāniV2.101 ujuṃ karissāmī ’’ tiP2.523 vakkhāmi .

Taṃ sutvā tumhe –

‘‘ gacchatū ’’ ti vadeyyāthāti .

Rājā sabbaṃ akāsi .

Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā –

‘‘ saṭho brāhmaṇo , mā tassa gaṅgaṃ uttarituṃ adatthā ’’ ti āhaṃsu .

Tatra ekaccehi –

‘‘ amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ kato ’’ ti vutte ‘‘ tena hi , bhaṇe , etū ’’ ti bhaṇiṃsu .

So gantvā licchavī disvā ‘‘ kiṃ āgatatthā ’’ ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi , licchavino –

‘‘ appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yuttan ’’ tiM2.113 vatvā –

‘‘ kiṃ te tatra ṭhānantaran ’’ ti pucchiṃsu .

‘‘ Vinicchayāmaccohamasmī ’’ ti .

Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti .

So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti , rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti .

So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā – dārakā kasantīti pucchi .

Āma , kasanti .

Dve goṇe yojetvāti ?

Āma , dve goṇe yojetvāti .

Ettakaṃ vatvā nivatto .

Tato taṃ añño –

‘‘ kiṃ ācariyo āhā ’’ ti pucchitvā tena vuttaṃ asaddahanto ‘‘ na me esa yathābhūtaṃ kathetī ’’ ti tena saddhiṃ bhijji .

Brāhmaṇo aññasmiṃ divase ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā –

‘‘ kena byañjanena bhuttosī ’’ ti pucchitvā nivatto .

Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji .

Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā –

‘‘ atiduggatosi kirā ’’ ti pucchi .

Ko evamāhāti pucchito asuko nāma licchavīti .

Aparampi ekamantaṃ netvā –

‘‘ tvaṃ kira bhīrukajātiko ’’ ti pucchi .

Ko evamāhāti ?

Asuko nāma licchavīti .

Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti , tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi .

Licchavino –

‘‘ issarā sannipatantu , sūrā sannipatantū ’’ ti vatvā na sannipatiṃsu .

Brāhmaṇo –

‘‘ ayaṃ dāni kālo , sīghaṃ āgacchatū ’’ ti rañño sāsanaṃ pesesi .

Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami .

Vesālikā sutvā –

‘‘ rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā ’’ ti bheriṃ carāpesuṃ .

Tampi sutvā –

‘‘ gacchantu sūrarājāno ’’ tiādīni vatvā naP2.524 sannipatiṃsu .

‘‘ Nagarappavesanaṃ na dassāma , dvārāni pidahitvā ṭhassāmā ’’ ti bheriṃ carāpesuṃ .

Ekopi na sannipati .

Yathāvivaṭeheva dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato .

Issues

Select Version

Mahāvaggaṭṭhakathā

Mahāvaggaṭṭhakathā