Cakkaratanavaṇṇanā

243. Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nahātassa .

Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa .

Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa , subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa uparimahātale sirigabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa .

Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nahāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā uparipāsādassa sirisayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānādimayaṃ puññasamudāyaṃ āvajjanto nisīdi .

Ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatā .

Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghātasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ bhindamānaṃ viya , ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati .

Taṃ mahāsudassanassāpi tatheva pāturahosi .

Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṃ .

Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ .

Saha nemiyā , saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ .

Sabbehi ākārehi paripuṇṇanti sabbākāraparipūraṃ .

Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ .

Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘ sanābhikan ’’ ti vuttaṃ , sā indanīlamayā hoti , majjhe panassā sārarajatamayā panāḷi , yāyaP2.618 suddhasiniddhadantapantiyā hasamānā viya virocati , majjhe chiddena viya candamaṇḍalena , ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepā hoti .

Tesu panassa nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesuM2.210 yuttayuttaṭṭhānesu paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti .

Ayaṃ tāva assa nābhiyā sabbākāraparipūratā .

YehiV2.188 pana taṃ –

‘‘ arehi sahassāran ’’ ti vuttaṃ , te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti , tesampi ghaṭakamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva hutvā paññāyanti .

Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā .

Yāya pana taṃ nemiyā –

‘‘ sanemikan ’’ ti vuttaṃ , sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti .

Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikā rattajambunadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā suvibhattā hutvā paññāyanti .

Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā .

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare dhamanavaṃso viya anto susiro chiddamaṇḍalakhacito vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti , yassa vāteritassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca madanīyo ca hoti .

Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ ubhosu passesu samosaritakusumadāmānaṃ dve pantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārasetacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti , yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirīkā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ avahasamānā viya dve muttakalāpā olambanti .

Yehi cakkaratanena saddhiṃ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti .

Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā .

Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsuP2.619 kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya , rukkhasākhaggāni dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarenaM2.211 sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃ viya , rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya , rājadhāniyā abhimukhaṃ āgacchati .

Athassa cakkaratanassa saddasavaneneva –

‘‘ kuto nu kho , kassa nu kho ayaṃ saddo ’’ ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ ālokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāhaV2.189 –

‘‘ passatha , bho , acchariyaṃ , ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati , ajjeva pana attadutiyo uggato , etañhi rājahaṃsamithunamiva puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī ’’ ti .

Tamañño āha –

‘‘ kiṃ kathesi , samma , kuhiṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā , nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato ’’ ti , tamañño hasitaṃ katvā evamāha –

‘‘ kiṃ ummattosi , nanu idāneva divākaro atthaṅgato , so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati ?

Addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamudayujjalaṃ ekassāpi puññavato vimānaṃ bhavissatī ’’ ti .

Te sabbepi apasārayantā aññe evamāhaṃsu –

‘‘ bho , kiṃ bahuṃ vilapatha , nevāyaṃ puṇṇacando , na sūriyo na devavimānaṃ .

Na hetesaṃ evarūpā sirisampatti atthi , cakkaratanena pana etena bhavitabban ’’ ti .

Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti .

Tato tehi –

‘‘ kassa nu kho idaṃ nibbattan ’’ ti vutte bhavanti vattāro –

‘‘ na kassaci aññassa , nanu amhākaṃ mahārājā pūritacakkavattivatto , tassetaṃ nibbattan ’’ ti .

Atha so ca mahājano , yo ca añño passati , sabbo cakkaratanameva anugacchati .

Taṃ cāpi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakenevaP2.620 nagaraṃ anusaṃyāyitvā , atha rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā , antepurassa ca uttarasīhapañjarasadise ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ , evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati .

Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānachiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ antopāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāsoM2.212 rājā hoti .

Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti .

Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃ mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘ sutaṃ kho pana metan ’’ tiādikaṃ cintanaṃ cintayati .

Mahāsudassanassāpi sabbaṃ taṃ tatheva ahosi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ disvā rañño mahāsudassanassa … pe … assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī ’’ ti .

Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hotīti ?

Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ , taṃ dassento atha kho ānandātiādimāha .

244. TatthaV2.190 uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā .

Suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā .

Anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abbhukkiritvā –

‘‘ abhivijinātu bhavaṃ cakkaratanan ’’ ti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati .

Yassa pavatti samakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti .

Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattiyānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati .

Athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca tato nānākārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhābharaṇappabhāsamujjalena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpatipabhutayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti .

Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti –

‘‘ tātā , amhākaṃ rañño cakkaratanaṃ nibbattaṃ , attano vibhavānurūpena maṇḍitapasādhikā sannipatathā ’’ ti .

MahājanoP2.621 pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti .

Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatācittaṃ uppajjati , so so ākāsagatova hoti .

Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti .

Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vāM2.213 natthi .

Suciparivāro hi rājā cakkavattī .

Cakkavattiparisā nāma vijjādharapurisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale vippakiṇṇaratanasadisā hoti .

Mahāsudassanassāpi tatheva ahosi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā ’’ ti .

Taṃ pana cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena nātinīcena gaganappadesena pavattati .

Yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā , tāni sukhena gahetuṃ sakkonti .

Yathā ca bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘ esa rājā , esa uparājā , esa senāpatī ’’ ti sallakkhetuṃ sakkonti .

Ṭhānādīsu ca iriyāpathesu yo yena icchati , so teneva gacchati .

Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti .

Yatheva hi bhūmiyaṃ , tathā tesaṃ sabbakiccāni ākāseva ijjhanti .

Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya mahāsamuddassa uparibhāgena sattasahassayojanappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati .

Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya , parikkhepato chattiṃsayojanāya parisāya sannivesakkhamoV2.191 sulabhāhārūpakaraṇo chāyudakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo , tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati .

Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nahānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti .

Mahāsudassanassāpi sabbaṃ tatheva ahosi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ yasmiṃ kho panānanda , padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāti , tattha so rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā ’’ ti .

Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno , te ‘‘ paracakkaṃ āgatan ’’ ti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti .

Cakkaratanassa hi uppattisamanantarameva natthi so satto nāma , yo paccatthikasaññāya taṃ rājānaṃ ārabbhaP2.622 āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya .

Ayamānubhāvo cakkaratanassa .

CakkānubhāvenaM2.214 hi tassa rañño ,

Arī asesā damathaṃ upenti ;

Arindamaṃ nāma narādhipassa ,

Teneva taṃ vuccati tassa cakkanti .

Tasmā sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷimaṇippabhābhisekena tassa pādapūjaṃ karontā –

‘‘ ehi kho , mahārājā ’’ tiādīhi vacanehi tassa kiṃkārapaṭisāvitaṃ āpajjanti .

Mahāsudassanassāpi tatheva akaṃsu .

Tena vuttaṃ –

‘‘ ye kho , panānanda , puratthimāya disāya … pe … anusāsa , mahārājā ’’ ti .

Tattha svāgatan ti su āgataṃ .

Ekasmiñhi āgate socanti , gate nandanti .

Ekasmiṃ āgate nandanti , gate socanti , tādiso tvaṃ āgamananandano , gamanasocano .

Tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti .

Evaṃ vutte pana rājā cakkavattī nāpi –

‘‘ ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā ’’ ti vadati , nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti .

Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena –

‘‘ passatha tātā , pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī ’’ tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘ pāṇo na hantabbo ’’ tiādikaṃV2.192 ovādaṃ deti .

Mahāsudassanopi tatheva akāsi , tena vuttaṃ –

‘‘ rājā mahāsudassano evamāha –

‘ pāṇo na hantabbo … pe … yathābhuttañca bhuñjathā ’ ti ’’.

Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti ?

Buddhassāpi tāva sabbe na gaṇhanti , rañño kiṃ gaṇhissantīti .

Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino , te gaṇhanti .

Sabbe pana anuyantā bhavanti .

Tasmā ye kho panānandātiādimāha .

Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattibalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimasamuddaṃ ajjhogāhati .

Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati , tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṅkhittaphaṇo nāgarājā viya , saṅkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati .

Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāniP2.623M2.215 nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti .

Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati , yathāruci ādinnaratanāya pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati .

Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti , majjhe rājā , ante cakkaratanaṃ .

Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamiva cakkaratanasiriyā , asahamānamiva ca tena viyogaṃ nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati .

Evaṃ rājā cakkavattī puratthimamahāsamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati .

Mahāsudassanopi tatheva agamāsi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ atha kho , ānanda , cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattī ’’ ti .

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ , senāsanniveso , paṭirājāgamanaṃ , tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi uttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddato paccuttarati .

EttāvatāV2.193 raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti .

So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumakumudapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggenaM2.216 yathānukkamaṃ attano rājadhāniṃ paccāgacchati .

Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati .

Evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñciP2.624 karaṇīyaṃ na hoti , cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamatiyeva .

Ye pana andhakāratthikā honti , tesaṃ andhakārameva hoti .

Mahāsudassanassāpi sabbametaṃ tatheva ahosi .

Tena vuttaṃ –

‘‘ dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā … pe … evarūpaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī ’’ ti .

Issues

Select Version

Mahāvaggaṭṭhakathā

Mahāvaggaṭṭhakathā