Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

96. Idāni yasmā idaṃ suttaṃ –

‘‘ gambhīro cāyaṃ , ānanda , paṭiccasamuppādo ’’ ti ca ‘‘ tantākulakajātā ’’ ti ca dvīhiyeva padehi ābaddhaṃ , tasmā –

‘‘ gambhīro cāyaṃ , ānanda , paṭiccasamuppādo ’’ ti iminā tāva anusandhinā paccayākārassa gambhīrabhāvadassanatthaṃ desanaṃ ārabhanto atthi idappaccayā jarāmaraṇan tiādimāha .

Tatrāyamattho – imassa jarāmaraṇassa paccayo idappaccayo , tasmā idappaccayā atthi jarāmaraṇaṃ , atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayo , yamhā paccayā jarāmaraṇaṃ bhaveyyātiP2.497 evaṃ puṭṭhena satā , ānanda , paṇḍitena puggalena yathā –

‘‘ taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’’ ti vutte ṭhapanīyattā pañhassa tuṇhī bhavitabbaṃ hoti ,‘‘ abyākatametaṃV2.78 tathāgatenā ’’ ti vā vattabbaṃ hoti , evaṃ appaṭipajjitvā , yathā –

‘‘ cakkhu sassataṃ asassatan ’’ ti vutte asassatanti ekaṃseneva vattabbaṃ hoti , evaṃ ekaṃseneva atthītissa vacanīyaṃ .

Puna kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ , ko nāma so paccayo , yato jarāmaraṇaṃ hotīti vutte jātipaccayā jarāmaraṇan ti iccassa vacanīyaṃ , evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho .

Esa nayo sabbapadesu .

Nāmarūpapaccayā phassoti idaṃ pana yasmā saḷāyatanapaccayāti vutte cakkhusamphassādīnaṃ channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti , idha ca ‘‘ saḷāyatanapaccayā ’’ ti iminā padena gahitampi agahitampi paccayuppannavisesaṃ phassassa ca saḷāyatanato atirittaṃ aññampi visesapaccayaṃ dassetukāmo , tasmā vuttanti veditabbaṃ .

Iminā pana vārena bhagavatā kiṃ kathitanti ?

Paccayānaṃ nidānaṃ kathitaṃ .

Idañhi suttaṃ paccaye nijjaṭe niggumbe katvā kathitattā mahānidānan ti vuccati .

98. Idāni tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetuṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttan tiādimāha .

Tattha pariyāyenāti kāraṇena .

Sabbenasabbaṃ sabbathāsabban ti nipātadvayametaṃ .

Tassattho –

‘‘ sabbākārena sabbā sabbena sabhāvenaM2.88 sabbā jāti nāma yadi na bhaveyyā ’’ ti .

Bhavādīsupi imināva nayena attho veditabbo .

Kassacīti aniyamavacanametaṃ , devādīsu yassa kassaci .

Kimhicīti idampi aniyamavacanameva , kāmabhavādīsu navasu bhavesu yattha katthaci .

Seyyathidan ti aniyamitanikkhittaatthavibhajanatthe nipāto , tassattho –

‘‘ yaṃ vuttaṃ ‘ kassaci kimhicī ’ ti , tassa te atthaṃ vibhajissāmī ’’ ti .

Atha naṃ vibhajanto –

‘‘ devānaṃ vā devattāyā ’’ tiādimāha .

Tattha devānaṃ vā devattāyāti yā ayaṃ devānaṃ devabhāvāya khandhajāti , yāya khandhajātiyā devā ‘‘ devā ’’ ti vuccanti .

SaceP2.498 hi jāti sabbena sabbaṃ nābhavissāti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo .

Ettha ca devāti upapattidevā .

Gandhabbāti mūlakhandhādīsu adhivatthadevatāva .

Yakkhāti amanussā .

Bhūtāti ye keci nibbattasattā .

Pakkhinoti ye keci aṭṭhipakkhā vā cammapakkhā vā lomapakkhā vā .

Sarīsapāti ye keci bhūmiyaṃ sarantā gacchanti .

Tesaṃ tesan ti tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīnaṃ .

Tadatthāyāti devagandhabbādibhāvāya .

Jātinirodhāti jātivigamā , jātiabhāvāti attho .

Hetūtiādīni sabbānipi kāraṇavevacanāni eva .

Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinotiV2.79 pavattati , tasmā ‘‘ hetū ’’ ti vuccati .

Yasmā taṃ phalaṃ nideti –

‘‘ handa , naṃ gaṇhathā ’’ ti appeti viya tasmā nidānaṃ .

Yasmā phalaṃ tato samudeti uppajjati , tañca paṭicca eti pavattati , tasmā samudayoti ca paccayoti ca vuccati .

Esa nayo sabbattha .

Api ca yadidaṃ jātīti ettha yadidan ti nipāto .

Tassa sabbapadesu liṅgānurūpato attho veditabbo .

Idha pana –

‘‘ yā esā jātī ’’ ti ayamassa attho .

Jarāmaraṇassa hi jāti upanissayakoṭiyā paccayo hoti .

99. Bhavapade –

‘‘ kimhicī ’’ ti iminā okāsapariggaho kato .

Tattha heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā upari paranimmitavasavattideve antokaritvā kāmabhavo veditabbo .

Ayaṃ nayo upapattibhave .

Idha pana kammabhave yujjati .

So hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo hoti .

Upādānapadādīsupi –

‘‘ kimhicī ’’ ti iminā okāsapariggahova katoti veditabbo .

100. UpādānapaccayāM2.89 bhavoti ettha kāmupādānaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayo , tathā sesānipīti upādānapaccayā catuvīsatibhavā veditabbā .

Nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhanti .

Tesaṃ upādānāni sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo .

101. Rūpataṇhāti rūpārammaṇe taṇhā .

Esa nayo saddataṇhādīsu .

Sā panesā taṇhā upādānassa sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo hoti .

102. Esa paccayo taṇhāya , yadidaṃP2.499 vedanāti ettha vipākavedanā taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti , aññā aññathāpīti .

103. Ettāvatā pana bhagavā vaṭṭamūlabhūtaṃ purimataṇhaṃ dassetvā idāni desanaṃ , piṭṭhiyaṃ paharitvā kesesu vā gahetvā viravantaṃ viravantaṃ maggato okkamento viya navahi padehi samudācārataṇhaṃ dassento –

‘‘ iti kho panetaṃ , ānanda , vedanaṃ paṭicca taṇhā ’’ tiādimāha .

Tattha taṇhāti dve taṇhā esanataṇhā ca , esitataṇhā ca .

Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati , ayaṃ esanataṇhā nāma .

Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā , ayaṃ esitataṇhā nāma .

Tadubhayampi samudācārataṇhāya eva adhivacanaṃ .

TasmāV2.80 duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhā nāma .

Pariyesanā nāma rūpādiārammaṇapariyesanā , sā hi taṇhāya sati hoti .

Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho , so hi pariyesanāya sati hoti .

Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho .

Tattha –

‘‘ sukhavinicchayaṃ jaññā , sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā ’’ ti ( ma . ni .3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo .

‘‘ Vinicchayoti dve vinicchayā – taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā ’’ ti ( mahāni .102).

Evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo .

Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo .

‘‘ Chando kho , devānaminda , vitakkanidāno ’’ ti ( dī . ni .2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato .

Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchinātiM2.90 –

‘‘ ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati , ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya , ettakaṃ mayhaṃ bhavissati , ettakaṃ parassa , ettakaṃ paribhuñjissāmi , ettakaṃ nidahissāmī ’’ ti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ lābhaṃ paṭicca vinicchayo ’’ ti .

Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkitavatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati , idañhi idha taṇhā .

Chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ .

Ajjhosānan ti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ .

Pariggahoti taṇhādiṭṭhavasena pariggahaṇakaraṇaṃ .

Macchariyan ti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā .

Tenevassa porāṇā evaṃP2.500 vacanatthaṃ vadanti –

‘‘ idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu , mā aññesaṃ acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī ’’ ti .

Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ .

Adhikarotīti adhikaraṇaṃ , kāraṇassetaṃ nāmaṃ .

Ārakkhādhikaraṇan ti bhāvanapuṃsakaṃ , ārakkhahetūti attho .

Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ .

Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ .

Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi .

Purimo purimo virodho viggaho .

Pacchimo pacchimo vivādo .

Tuvaṃtuvanti agāravavacanaṃ tuvaṃtuvaṃ .

112. Idāni paṭilomanayenāpi taṃsamudācārataṇhaṃ dassetuṃ puna –

‘‘ ārakkhādhikaraṇan ’’ ti ārabhanto desanaṃ nivattesi .

Tattha kāmataṇhāti pañcakāmaguṇikarāgavasena uppannā rūpāditaṇhā .

Bhavataṇhāti sassatadiṭṭhisahagato rāgo .

Vibhavataṇhāti ucchedadiṭṭhisahagato rāgo .

Ime dve dhammāti vaṭṭamūlataṇhā ca samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā .

Dvayenāti taṇhālakkhaṇavasena ekabhāvaṃ gatāpi vaṭṭamūlasamudācāravasena dvīhi koṭṭhāsehi vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti , vedanāpaccayena ekapaccayāti attho .

Tividhañhi samosaraṇaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ , sahajātasamosaraṇaṃ , paccayasamosaraṇañca .

Tattha –

‘‘ athaV2.81 kho sabbāni tāni kāmasamosaraṇāni bhavantī ’’ ti idaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ nāma .

‘‘ Chandamūlakā , āvuso , ete dhammā phassasamudayā vedanāsamosaraṇā ’’ ti ( a . ni .8.83) idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāma .

‘‘ Dvayena vedanāya ekasamosaraṇā ’’ ti idaṃ pana paccayasamosaraṇan ti veditabbaṃ .

113. CakkhusamphassotiM2.91 ādayo sabbe vipākaphassāyeva .

Tesu ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse avasesā dvattiṃsa phassā honti .

Yadidaṃ phassoti ettha pana phasso bahudhā vedanāya paccayo hoti .

114. Yehi , ānanda , ākārehītiādīsu ākārā vuccanti vedanādīnaṃ aññamaññaṃ asadisasabhāvā .

Teyeva sādhukaṃ dassiyamānā taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti liṅgāni .

Tassa tassa sañjānanahetuto nimittāni .

Tathā tathā uddisitabbato uddesāP2.501 .

Tasmā ayamettha attho –

‘‘ ānanda , yehi ākārehi … pe … yehi uddesehi nāmakāyassa nāmasamūhassa paññatti hoti , yā esā ca vedanāya vedayitākāre vedayitaliṅge vedayitanimitte vedanāti uddese sati , saññāya sañjānanākāre sañjānanaliṅge sañjānananimitte saññāti uddese sati , saṅkhārānaṃ cetanākāre cetanāliṅge cetanānimitte cetanāti uddese sati , viññāṇassa vijānanākāre vijānanaliṅge vijānananimitte viññāṇanti uddese sati –

‘ ayaṃ nāmakāyo ’ ti nāmakāyassa paññatti hoti .

Tesu nāmakāyappaññattihetūsu vedanādīsu ākārādīsu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyetha ?

Yvāyaṃ cattāro khandhe vatthuṃ katvā manodvāre adhivacanasamphassavevacano manosamphasso uppajjati , api nu kho so rūpakāye paññāyetha , pañca pasāde vatthuṃ katvā katvā uppajjeyyā ’’ ti .

Atha āyasmā ānando ambarukkhe asati jamburukkhato ambapakkassa uppattiṃ viya rūpakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha .

Dutiyapañhe ruppanākāraruppanaliṅgaruppananimittavasena rūpanti uddesavasena ca ākārādīnaṃ attho veditabbo .

Paṭighasamphassoti sappaṭighaṃ rūpakkhandhaṃ vatthuṃ katvā uppajjanakasamphasso .

Idhāpi thero jamburukkhe asati ambarukkhato jambupakkassa uppattiṃ viya nāmakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘ no hetaṃ bhante ’’ ti āha .

TatiyapañhoV2.82M2.92 ubhayavaseneva vutto .

Tatra thero ākāse ambajambupakkānaṃ uppattiṃ viya nāmarūpābhāve dvinnampi phassānaṃ uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘ no hetaṃ bhante ’’ ti āha .

Evaṃ dvinnaṃ phassānaṃ visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvā idāni dvinnampi tesaṃ avisesato nāmarūpapaccayataṃ dassetuṃ –

‘‘ yehi ānanda ākārehī ’’ ti catutthaṃ pañhaṃ ārabhi .

Yadidaṃ nāmarūpan ti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ , yaṃ idaṃ chasupi dvāresu nāmarūpaṃ , eseva hetu eseva paccayoti attho .

Cakkhudvārādīsu hi cakkhādīni ceva rūpārammaṇādīni ca rūpaṃ , sampayuttakā khandhā nāmanti evaṃ pañcavidhopi so phasso nāmarūpapaccayāvaP2.502 phasso .

Manodvārepi hadayavatthuñceva yañca rūpaṃ ārammaṇaṃ hoti , idaṃ rūpaṃ .

Sampayuttadhammā ceva yañca arūpaṃ ārammaṇaṃ hoti , idaṃ arūpaṃ nāma .

Evaṃ manosamphassopi nāmarūpapaccayā phassoti veditabbo .

Nāmarūpaṃ panassa bahudhā paccayo hoti .

115. Na okkamissathāti pavisitvā pavattamānaṃ viya paṭisandhivasena na vattissatha .

Samuccissathāti paṭisandhiviññāṇe asati api nu kho suddhaṃ avasesaṃ nāmarūpaṃ antomātukucchismiṃ kalalādibhāvena samuccitaṃ missakabhūtaṃ hutvā vattissatha .

Okkamitvā vokkamissathāti paṭisandhivasena okkamitvā cutivasena vokkamissatha , nirujjhissathāti attho .

So panassa nirodho na tasseva cittassa nirodhena , na tato dutiyatatiyānaṃ nirodhena hoti .

Paṭisandhicittena hi saddhiṃ samuṭṭhitāni samatiṃsa kammajarūpāni nibbattanti .

Tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti .

Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi .

Ayañhi anokāso nāma .

Sace pana paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sakkonti , pavatti pavattati , paveṇī ghaṭiyati .

Sace pana na sakkonti , pavatti nappavattati , paveṇī na ghaṭiyati , vokkamati nāma hoti .

Taṃ sandhāya ‘‘ okkamitvā vokkamissathā ’’ ti vuttaṃ .

Itthattāyāti itthabhāvāya , evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyāti attho .

Daharasseva satoti mandassa bālasseva santassa .

Vocchijjissathāti upacchijjissathaM2.93 vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullan ti viññāṇe upacchinne suddhaṃ nāmarūpameva uṭṭhahitvā paṭhamavayavasena vuḍḍhiṃ , majjhimavayavasena virūḷhiṃ , pacchimavayavasena vepullaṃ api nu kho āpajjissathāti .

DasavassavīsativassavassasatavassasahassasampāpanenaV2.83 vā api nu kho vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathāti attho .

Tasmātihānandāti yasmā mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇepiP2.503 kucchivāsepi kucchito nikkhamanepi , pavattiyaṃ dasavassādikālepi viññāṇamevassa paccayo , tasmā eseva hetu esa paccayo nāmarūpassa , yadidaṃ viññāṇaṃ .

Yathā hi rājā attano parisaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyya –

‘‘ tvaṃ uparājā , tvaṃ senāpatīti kena kato nanu mayā kato , sace hi mayi akaronte tvaṃ attano dhammatāya uparājā vā senāpati vā bhaveyyāsi , jāneyyāma vo balan ’’ ti ;

evameva viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo hoti .

Atthato evaṃ nāmarūpaṃ vadati viya ‘‘ tvaṃ nāmaṃ , tvaṃ rūpaṃ , tvaṃ nāmarūpaṃ nāmāti kena kataṃ , nanu mayā kataṃ , sace hi mayi purecārike hutvā mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ agaṇhante tvaṃ nāmaṃ vā rūpaṃ vā nāmarūpaṃ vā bhaveyyāsi , jāneyyāma vo balan ’’ ti .

Taṃ panetaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa bahudhā paccayo hoti .

116. Dukkhasamudayasambhavoti dukkharāsisambhavo .

Yadidaṃ nāmarūpan ti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ , eseva hetu esa paccayo .

Yathā hi rājapurisā rājānaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyyuṃ –

‘‘ tvaṃ rājāti kena kato , nanu mayā kato , sace hi mayi uparājaṭṭhāne , mayi senāpatiṭṭhāne atiṭṭhante tvaṃ ekakova rājā bhaveyyāsi , passeyyāma te rājabhāvan ’’ ti ;

evameva nāmarūpampi atthato evaṃ viññāṇaṃ vadati viya ‘‘ tvaṃ paṭisandhiviññāṇanti kena kataṃ , nanu amhehi kataṃ , sace hi tvaṃ tayo khandhe hadayavatthuñca anissāya paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi , passeyyāma te paṭisandhiviññāṇabhāvan ’’ ti .

Tañca panetaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hoti .

Ettāvatā khoti viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte , nāmarūpe viññāṇassa paccaye honte , dvīsu aññamaññapaccayavasena pavattesu ettakenaM2.94 jāyetha vā … pe … upapajjetha vā , jātiādayo paññāyeyyuṃ aparāparaṃ vā cutipaṭisandhiyoti .

Adhivacanapathoti ‘‘ sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhako ’’ tiādikassa atthaṃ adisvā vacanamattameva adhikicca pavattassa vohārassa patho .

Niruttipathoti saratīti sato , sampajānātīti sampajānotiādikassaP2.504 kāraṇāpadesavasena pavattassa vohārassa patho .

Paññattipathoti –

‘‘ paṇḍitoV2.84 byatto medhāvī nipuṇo kataparappavādo ’’ tiādikassa nānappakārato ñāpanavasena pavattassa vohārassa patho .

Iti tīhi padehi adhivacanādīnaṃ vatthubhūtā khandhāva kathitā .

Paññāvacaran ti paññāya avacaritabbaṃ jānitabbaṃ .

Vaṭṭaṃ vattatīti saṃsāravaṭṭaṃ vattati .

Itthattan ti itthaṃbhāvo , khandhapañcakassetaṃ nāmaṃ .

Paññāpanāyāti nāmapaññattatthāya .

‘‘ Vedanā saññā ’’ tiādinā nāmapaññattatthāya , khandhapañcakampi ettāvatā paññāyatīti attho .

Yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇenāti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatāya pavattati , ettāvatāti vuttaṃ hoti .

Idañhettha niyyātitavacanaṃ .

Issues

Select Version

Mahāvaggaṭṭhakathā

Mahāvaggaṭṭhakathā