Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā
388. Padabhājane
V2.348 pana katamā ca , bhikkhave , jātīti bhikkhave , yā jātipi dukkhāti evaṃ vuttā jāti , sā katamāti evaṃ sabbapucchāsu attho veditabbo .Yā tesaṃ tesaṃ sattānan ti idaṃ ‘‘ imesaṃ nāmā ’’ ti niyamābhāvato sabbasattānaṃ pariyādānavacanaṃ .
Tamhi tamhi sattanikāyeti idampi sabbasattanikāyapariyādānavacanaṃ jananaṃ jāti savikārānaṃ paṭhamābhinibbattakkhandhānametaṃ adhivacanaṃ .
Sañjātīti idaṃ tassā eva upasaggamaṇḍitavevacanaṃ .
Sā eva anupaviṭṭhākārena okkamanaṭṭhena okkanti .
Nibbattisaṅkhātena abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti .
Iti ayaṃ catubbidhāpi sammutikathā nāma
P3.798 .Khandhānaṃ pātubhāvoti ayaṃ pana paramatthakathā .
Ekavokārabhavādīsu ekacatupañcabhedānaṃ khandhānaṃyeva pātubhāvo , na puggalassa , tasmiṃ pana sati puggalo pātubhūtoti vohāramattaṃ hoti .
Āyatanānaṃ paṭilābhoti āyatanāni pātubhavantāneva paṭiladdhāni nāma honti , so tesaṃ pātubhāvasaṅkhāto paṭilābhoti attho .
389. Jarāti sabhāvaniddeso .
Jīraṇatāti ākārabhāvaniddeso .
Khaṇḍiccan tiādi vikāraniddeso .
Daharakālasmiñhi dantā samasetā honti .
Teyeva paripaccante anukkamena vaṇṇavikāraṃ āpajjitvā tattha tattha pattanti .
Atha patitañca ṭhitañca upādāya khaṇḍitadantā khaṇḍitā
M2.387 nāma .Khaṇḍitānaṃ bhāvo khaṇḍiccan ti vuccati .
Anukkamena paṇḍarabhūtāni kesalomāni palitāni nāma .
Palitāni sañjātāni assāti palito , palitassa bhāvo pāliccaṃ .
Jarāvātappahārena sositamaṃsalohitatāya valiyo tacasmiṃ assāti valittaco , tassa bhāvo valittacatā .
Ettāvatā dantakesalomatacesu vikāradassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā .
Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti , na ca so gatamaggo tāneva udakādīni , evameva jarāya dantādīnaṃ khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo , cakkhuṃ ummiletvāpi gayhati , na ca khaṇḍiccādīneva jarā .
Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti .
Yasmā pana jaraṃ pattassa āyu hāyati , tasmā jarā ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti phalūpacārena vuttā .
Yasmā daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva ca gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni ālulitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti , tasmā ‘‘ indriyānaṃ paripāko ’’ tipi phalūpacāreneva vuttā .
390. Maraṇaniddese
V2.349 yan ti maraṇaṃ sandhāya napuṃsakaniddeso , yaṃ maraṇaṃ cutīti vuccati , cavanatāti vuccatīti ayamettha yojanā .Tattha cutīti sabhāvaniddeso .
Cavanatāti ākārabhāvaniddeso .
Maraṇaṃ pattassa khandhā bhijjanti ceva antaradhāyanti ca adassanaṃ gacchanti , tasmā taṃ bhedo antaradhānan ti vuccati .
Maccumaraṇan ti maccumaraṇaṃ , na khaṇikamaraṇaṃ .
Kālakiriyāti maraṇakālakiriyā .
Ayaṃ sabbāpi sammutikathāva .
Khandhānaṃ bhedoti ayaṃ pana paramatthakathā .
Ekavokārabhavādīsu ekacatupañcabhedānaṃ khandhānaṃyeva bhedo , na
P3.799 puggalassa , tasmiṃ pana sati puggalo matoti vohāramattaṃ hoti .Kaḷevarassa nikkhepoti attabhāvassa nikkhepo .
Maraṇaṃ pattassa hi niratthaṃva kaliṅgaraṃ attabhāvo patati , tasmā taṃ kaḷevarassa nikkhepoti vuttaṃ .
Jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇaṃ .
Etadeva
M2.388 sammutimaraṇanti pi vuccati .Jīvitindriyupacchedameva hi gahetvā lokiyā ‘‘ tisso mato , phusso mato ’’ ti vadanti .
391. Byasanenāti ñātibyasanādīsu yena kenaci byasanena .
Dukkhadhammenāti vadhabandhādinā dukkhakāraṇena .
Phuṭṭhassāti ajjhotthaṭassa abhibhūtassa .
Sokoti yo ñātibyasanādīsu vā vadhabandhanādīsu vā aññatarasmiṃ sati tena abhibhūtassa uppajjati socanalakkhaṇo soko .
Socitattan ti socitabhāvo .
Yasmā panesa abbhantare sosento parisosento uppajjati , tasmā antosoko antoparisokoti vuccati .
392.‘‘ Mayhaṃ dhītā , mayhaṃ putto ’’ ti evaṃ ādissa ādissa devanti paridevanti etenāti ādevo .
Taṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā devanti etenāti paridevo .
Tato parā dve tasseva bhāvaniddesā .
393. Kāyikan ti kāyapasādavatthukaṃ .
Dukkhamanaṭṭhena dukkhaṃ .
Asātan ti amadhuraṃ .
Kāyasamphassajaṃ dukkhan ti kāyasamphassato jātaṃ dukkhaṃ .
Asātaṃ vedayitan ti amadhuraṃ vedayitaṃ .
394. Cetasikan ti cittasampayuttaṃ .
Sesaṃ dukkhe vuttanayameva .
395. Āyāsoti saṃsīdanavisīdanākārappatto cittakilamatho .
Balavataraṃ āyāso upāyāso .
Tato parā dve attattaniyābhāvadīpakā bhāvaniddesā .
398. Jātidhammānan ti
V2.350 jātisabhāvānaṃ .Icchā uppajjatīti taṇhā uppajjati .
Aho vatāti patthanā .
Na kho panetaṃ icchāyāti evaṃ jātiyā anāgamanaṃ vinā maggabhāvanaṃ na icchāya pattabbaṃ .
Idampīti etampi upari sesāni upādāya pikāro .
Yampicchan ti yenapi dhammena alabbhaneyyavatthuṃ icchanto na labhati , taṃ alabbhaneyya vatthumhi icchanaṃ dukkhaṃ .
Esa nayo sabbattha .
399. Khandhaniddese
M2.389 rūpañca taṃ upādānakkhandho cāti rūpupādānakkhandho evaṃ sabbattha .