问题
选择版本
Mahāvaggaṭṭhakathā
Mahāvaggaṭṭhakathā

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

64. TatiyabhāṇavāreV2.49M2.55 yaṃnūnāhaṃ dhammaṃ deseyyan ti yadi panāhaṃ dhammaṃ deseyyaṃ .
Ayaṃ pana vitakko kadā uppannoti ?
Buddhabhūtassa aṭṭhame sattāhe .
So kira buddho hutvā sattāhaṃ bodhipallaṅke nisīdi , sattāhaṃ bodhipallaṅkaṃ olokento aṭṭhāsi , sattāhaṃ ratanacaṅkame caṅkami , sattāhaṃ ratanagabbhe dhammaṃ vicinanto nisīdi , sattāhaṃ ajapālanigrodhe nisīdi , sattāhaṃ mucalinde nisīdi , sattāhaṃ rājāyatane nisīdi .
Tato uṭṭhāya aṭṭhame sattāhe puna āgantvā ajapālanigrodhe nisinnamattassevaP2.464 sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo ayañceva ito anantaro ca vitakko uppannoti .
Tattha adhigatoti paṭividdho .
Dhammoti catusaccadhammo .
Gambhīroti uttānabhāvapaṭikkhepavacanametaṃ .
Duddasoti gambhīrattāva duddaso dukkhena daṭṭhabbo , na sakkā sukhena daṭṭhuṃ .
Duddasattāva duranubodho dukkhena avabujjhitabbo , na sakkā sukhena avabujjhituṃ .
Santoti nibbuto .
Paṇītoti atappako .
Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ .
Atakkāvacaroti takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti , ñāṇeneva avacaritabbo .
Nipuṇoti saṇho .
Paṇḍitavedanīyoti sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi veditabbo .
Ālayarāmāti sattā pañcasu kāmaguṇesu allīyanti , tasmā te ālayāti vuccanti .
Aṭṭhasatataṇhāvicaritāni ālayanti , tasmā ālayāti vuccanti .
Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā .
Ālayesu ratāti ālayaratā .
Ālayesu suṭṭhu muditāti ālayasammuditā .
Yatheva hi susajjitaṃ pupphaphalabharitarukkhādisampannaṃ uyyānaṃ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati , pamudito āmodito hoti , na ukkaṇṭhati , sāyaṃ nikkhamituṃ na icchati , evamimehipi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti , saṃsāravaṭṭe pamuditā anukkaṇṭhitā vasanti .
Tena nesaṃ bhagavā duvidhampi ālayaṃ uyyānabhūmiṃ viya dassento –
‘‘ ālayarāmā ’’ tiādimāha .
Yadidan ti nipāto , tassa ṭhānaṃ sandhāya –
‘‘ yaṃ idan ’’ ti , paṭiccasamuppādaṃ sandhāya –
‘‘ yo ayan ’’ ti evamattho daṭṭhabbo .
Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti imesaṃ paccayā idappaccayā , idappaccayā eva idappaccayatā , idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappaccayatāpaṭiccasamuppādo .
SaṅkhārādipaccayānaṃM2.56 avijjādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ nibbānameva .
Yasmā hi taṃ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni sammantiV2.50 vūpasammanti tasmā –
‘‘ sabbasaṅkhārasamatho ’’ ti vuccati .
Yasmā ca taṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā honti , sabbā taṇhā khīyantiP2.465 , sabbe kilesarāgā virajjanti , sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati , tasmā ‘‘ sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho ’’ ti vuccati .
Sā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ , phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati .
Tato vānato nikkhantanti nibbānaṃ .
So mamassa kilamathoti yā ajānantānaṃ desanā nāma , so mama kilamatho assa , sā mama vihesā assāti attho .
Kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca assāti vuttaṃ hoti , citte pana ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi .
65. Apissūti anubrūhanatthe nipāto .
So –
‘‘ na kevalaṃ etadahosi , imāpi gāthā paṭibhaṃsū ’’ ti dīpeti .
Vipassin tiādīsu vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassāti attho .
Anacchariyāti anuacchariyā .
Paṭibhaṃsūti paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṃ , parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsu .
Kicchenāti dukkhena , na dukkhāya paṭipadāya .
Buddhānañhi cattāropi maggā sukhapaṭipadāva honti .
Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ sīsaṃ chinditvā galalohitaṃ nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsapadīpakaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Halan ti ettha hakāro nipātamatto , alanti attho .
Pakāsitun ti desetuṃ ;
evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa alaṃ desetuṃ ;
ko attho desitenāti vuttaṃ hoti .
Rāgadosaparetehīti rāgadosaphuṭṭhehi rāgadosānugatehi vā .
Paṭisotagāmin ti niccādīnaṃ paṭisotaṃ aniccaṃ dukkhamanattāsubhanti evaṃ gataṃ catusaccadhammaṃ .
Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā .
Na dakkhantīti aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissantiM2.57 , te apassante ko sakkhissati evaṃ gāhāpetuṃ ?
Tamokhandhena āvuṭātiP2.466 avijjārāsinā ajjhotthaṭā .
Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena , adesetukāmatāyāti attho .
Kasmā panassa evaṃ cittaṃ nami ?
Nanu esa –
‘‘ mutto mocessāmī , tiṇṇo tāressāmi ’’,
‘‘ KiṃV2.51 me aññātavesena , dhammaṃ sacchikatenidha ;
Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā , santāressaṃ sadevakan ’’ ti .
Patthanaṃ katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ pattoti .
Saccametaṃ , paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṃ cittaṃ nami .
Tassa hi sabbaññutaṃ patvā sattānaṃ kilesagahanataṃ dhammassa ca gambhīrataṃ paccavekkhantassa sattānaṃ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā .
Athassa –
‘‘ ime sattā kañjikapuṇṇalābu viya takkabharitacāṭi viya vasātelapītapilotikā viya añjanamakkhitahatthā viya kilesabharitā atisaṃkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamūḷhā , te kiṃ nāma paṭivijjhissantī ’’ ti cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ nami .
‘‘ Ayañca dhammo pathavīsandhārakaudakakkhandho viya gambhīro , pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso , satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭipādanaṃ viya duranubodho , nanu mayā hi imaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ vāyamantena adinnaṃ dānaṃ nāma natthi , arakkhitaṃ sīlaṃ nāma natthi , aparipūritā kāci pāramī nāma natthi .
Tassa me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassāpi pathavī na kampittha , paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussarantassāpi na kampittha , majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentassāpi na kampittha , pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṃ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha .
Iti mādisenāpi tikkhañāṇena kicchenevāyaṃ dhammo paṭividdho taṃ lokiyamahājanā kathaṃ paṭivijjhissantī ’’ ti dhammagambhīratāpaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ namīti veditabbaṃ .
ApicaM2.58 brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṃ cittaṃP2.467 nami .
Jānāti hi bhagavā –
‘‘ mama appossukkatāya citte namamāne maṃ mahābrahmā dhammadesanaṃ yācissati , ime ca sattā brahmagarukā , te ‘ satthā kira dhammaṃ na desetukāmo ahosi , atha naṃ mahābrahmā yācitvā desāpesi , santo vata bho dhammo , paṇīto vata bho dhammo ’ ti maññamānā sussūsissantī ’’ ti .
Imampissa kāraṇaṃ paṭicca appossukkatāya cittaṃ nami , no dhammadesanāyāti veditabbaṃ .
66. Aññatarassāti ettha kiñcāpi ‘‘ aññataro ’’ ti vuttaṃ , atha kho imasmiṃ cakkavāḷe jeṭṭhakamahābrahmā esoti veditabbo .
Nassati vata bho lokoti so kira imaṃ saddaṃ tathā nicchāresi , yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṃsu .
Yatra hi nāmātiV2.52 yasmiṃ nāma loke .
Purato pāturahosīti tehi dasahi brahmasahassehi saddhiṃ pāturahosi .
Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ , evaṃ sabhāvāti apparajakkhajātikā .
Assavanatāti assavanatāya .
Bhavissantīti purimabuddhesu dasapuññakiriyavatthuvasena katādhikārā paripākagatā padumāni viya sūriyarasmisamphassaṃ , dhammadesanaṃyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṃ okkamanārahā na eko , na dve , anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti .
69. Ajjhesanan ti evaṃ tikkhattuṃ yācanaṃ .
Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca .
Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ ‘‘ buddhacakkhū ’’ ti nāmaṃ , sabbaññutaññāṇassa ‘‘ samantacakkhū ’’ ti , tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘ dhammacakkhū ’’ ti .
Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ , te apparajakkhā .
Yesaṃ taṃ mahantaṃ , te mahārajakkhā .
Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni , te tikkhindriyā .
Yesaṃ tāni mudūni , te mudindriyā .
Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā , te svākārā .
Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti , sukhena sakkā honti viññāpetuṃ , te suviññāpayā .
Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti , te paralokavajjabhayadassāvino nāma .
AyaṃM2.59P2.468 panettha pāḷi –
‘‘ saddho puggalo apparajakkho , assaddho puggalo mahārajakkho .
… Āraddhavīriyo … pe … kusīto … upaṭṭhitassati … muṭṭhassati … samāhito … asamāhito … paññavā … duppañño puggalo mahārajakkho .
Tathā saddho puggalo tikkhindriyo … pe … paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī , duppañño puggalo na paralokavajjabhayadassāvī .
Lokoti khandhaloko , dhātuloko , āyatanaloko , sampattibhavaloko , vipattibhavaloko , sampattisambhavaloko , vipattisambhavaloko .
Eko loko – sabbe sattā āhāraṭṭhitikā .
Dve lokā – nāmañca rūpañca .
Tayo lokā – tisso vedanā .
Cattāro lokā – cattāro āhārā .
Pañca lokā – pañcupādānakkhandhā .
Cha lokā – cha ajjhattikāni āyatanāni .
Satta lokā – satta viññāṇaṭṭhitiyo .
Aṭṭha lokā – aṭṭha lokadhammā .
Nava lokā – nava sattāvāsā .
Dasa lokā – dasāyatanāni .
Dvādasa lokā – dvādasāyatanāni .
Aṭṭhārasa lokā – aṭṭhārasa dhātuyo .
Vajjan ti sabbe kilesā vajjaṃ , sabbe duccaritā vajjaṃ , sabbe abhisaṅkhārā vajjaṃ , sabbe bhavagāmikammā vajjaṃ .
Iti imasmiñca loke imasmiñca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti , seyyathāpi ukkhittāsike vadhakeV2.53 .
Imehi paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānāti passati aññāti paṭivijjhati , idaṃ tathāgatassa indriyaparopariyatte ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.112).
Uppaliniyan ti uppalavane .
Itaresupi eseva nayo .
Antonimuggaposīnīti yāni aññānipi padumāni antonimuggāneva posayanti .
Udakaṃ accuggamma ṭhitānīti udakaṃ atikkamitvā ṭhitāni .
Tattha yāni accuggamma ṭhitāni , tāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni .
Yāni samodakaṃ ṭhitāni , tāni sve pupphanakāni .
Yāni udakānuggatāni antoudakaposīni , tāni tatiyadivase pupphanakāni .
Udakā pana anuggatāni aññānipi sarojauppalādīni nāmaP2.469 atthi , yāni neva pupphissanti , macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti , tāni pāḷiṃ nārūḷhāni .
Āharitvā pana dīpetabbānīti dīpitāni .
Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni , evameva ugghaṭitaññū , vipañcitaññū , neyyo , padaparamoti cattāro puggalā .
Tattha yassaM2.60 puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū .
Yassa puggalassa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū .
Yassa puggalassa uddesato paripucchato yonisomanasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo neyyo .
Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi gaṇhato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti , ayaṃ vuccati puggalo padaparamo ( pu . pa .148,149,150,151).
Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento –
‘‘ ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū , sve pupphanakāni viya vipañcitaññū , tatiyadivase pupphanakāni viya neyyo , macchakacchapabhakkhāni viya padaparamo ’’ ti addasa .
Passanto ca –
‘‘ ettakā apparajakkhā , ettakā mahārajakkhā .
Tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū ’’ ti evaṃ sabbākārato addasa .
Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiṃyeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti , padaparamānaṃ anāgate vāsanatthāya hoti .
Atha bhagavā imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ atthāvahaṃ dhammadesanaṃ viditvā desetukamyataṃ uppādetvā puna te sabbesupi tīsu bhavesu sabbe satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi .
Ye sandhāya vuttaṃ –
‘‘ ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā , vipākāvaraṇena samannāgatā , kilesāvaraṇenaV2.54 samannāgatā , assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ , ime te sattā abhabbā .
Katame sattā bhabbā ?
Ye te sattā na kammāvaraṇena … pe … ime te sattā bhabbā ’’ ti ( vibha .827; paṭi . ma .1.114).
Tattha sabbepi abhabbapuggaleP2.470 pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā –
‘‘ ettakā rāgacaritā , ettakā dosamohavitakkasaddhābuddhicaritā ’’ ti cha koṭṭhāse akāsi .
Evaṃ katvā –
‘‘ dhammaṃ desessāmī ’’ ti cintesiM2.61 .
Brahmā taṃ ñatvā somanassajāto bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi .
Idaṃ sandhāya –
‘‘ atha kho so , bhikkhave , mahābrahmā ’’ tiādi vuttaṃ .
70. Tattha ajjhabhāsīti adhiabhāsi , adhikicca ārabbha abhāsīti attho .
Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathāṭhitova , na hi tattha ṭhitassa dassanatthaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthi .
Tathūpaman ti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho , yathā selapabbatamuddhani yathāṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya , tathā tvampi sumedha , sundarapaññasabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ paññāmayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtaṃ janataṃ apekkhassu , upadhāraya upaparikkha .
Ayamettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ .
Caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa .
Athassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ , na kedārapāḷiyo , na kuṭiyo , na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ , kuṭikāsu pana aggijālamattameva paññāyeyya .
Evaṃ dhammapāsādamāruyha sattanikāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā , te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti , rattiṃ khittasarā viya honti .
Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā , te tassa dūre ṭhitāpi āpāthaṃ āgacchanti , so aggi viya himavantapabbato viya ca .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Dūre santo pakāsenti , himavantova pabbato ;
Asantettha na dissanti , rattiṃ khittā yathā sarā ’’ ti .( dha . pa .304);
UṭṭhehītiP2.471V2.55 bhagavato dhammadesanatthaṃ cārikacaraṇaṃ yācanto bhaṇati .
Vīrātiādīsu bhagavā vīriyavantatāya vīro , devaputtamaccukilesamārānaṃ vijitattāM2.62 vijitasaṅgāmo , jātikantarādinittharaṇatthāya veneyyasatthavāhanasamatthatāya satthavāho , kāmacchandaiṇassa abhāvato aṇaṇoti veditabbo .
71. Apārutāti vivaṭā .
Amatassa dvārāti ariyamaggo .
So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ .
So mayā vivaritvā ṭhapitoti dasseti .
Pamuñcantu saddhan ti sabbe attano saddhaṃ pamuñcantu vissajjentu .
Pacchimapadadvaye ayamattho , ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṃ , idāni pana sabbe janā saddhābhājanaṃ upanentu , pūressāmi tesaṃ saṅkappanti .