Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā

136. AthaV2.102 kho bhagavā acirapakkantetiādimhi sannipātetvāti dūravihāresu iddhimante pesetvā santikavihāresu sayaṃ gantvā –

‘‘ sannipatatha , āyasmanto ;

bhagavā vo sannipātaṃ icchatī ’’ ti sannipātetvā .

AparihāniyetiM2.114 aparihānikare , vuddhihetubhūteti attho .

Dhamme desessāmīti candasahassaṃ sūriyasahassaṃ uṭṭhapento viya catukuṭṭake gehe anto teladīpasahassaṃ ujjālento viya pākaṭe katvā kathayissāmīti .

Tattha abhiṇhaṃ sannipātāti idaṃ vajjisattake vuttasadisameva .

Idhāpi ca abhiṇhaṃ asannipatitā disāsu āgatasāsanaṃ na suṇanti .

Tato –

‘‘ asukavihārasīmā ākulā , uposathapavāraṇā ṭhitā , asukasmiṃ ṭhāne bhikkhū vejjakammadūtakammādīni karonti , viññattibahulā pupphadānādīhi jīvikaṃ kappentī ’’ tiādīni na jānanti , pāpabhikkhūpi ‘‘ pamatto bhikkhusaṅgho ’’ ti ñatvā rāsibhūtā sāsanaṃ osakkāpenti .

Abhiṇhaṃ sannipatitā pana taṃ taṃ pavattiṃ suṇanti , tato bhikkhusaṅghaṃ pesetvā sīmaṃ ujuṃ karonti , uposathapavāraṇādayo pavattāpenti , micchājīvānaṃ ussannaṭṭhāne ariyavaṃsake pesetvā ariyavaṃsaṃ kathāpenti , pāpabhikkhūnaṃ vinayadharehi niggahaṃ kārāpenti , pāpabhikkhūpi ‘‘ appamatto bhikkhusaṅgho , na sakkā amhehi vaggabandhena vicaritun ’’ ti bhijjitvā palāyanti .

Evamettha hānivuddhiyo veditabbā .

Samaggātiādīsu cetiyapaṭijagganatthaṃ vā bodhigehauposathāgāracchādanatthaṃ vā katikavattaṃ vā ṭhapetukāmatāya ovādaṃ vā dātukāmatāya –

‘‘ saṅgho sannipatatū ’’ ti bheriyā vā ghaṇṭiyā vā ākoṭitāya –

‘‘ mayhaṃ cīvarakammaṃ atthi , mayhaṃ patto pacitabbo , mayhaṃ navakammaṃ atthī ’’ ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma .

Sabbaṃ pana taṃ kammaṃ ṭhapetvā –

‘‘ ahaṃ purimataraṃ , ahaṃ purimataran ’’ ti ekappahāreneva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma .

Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃP2.525 katvā ekato avuṭṭhahantā samaggā na vuṭṭhahanti nāma .

Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti , tesaṃ evaṃ hoti –

‘‘ amhehi bāhirakathāva sutā , idāni vinicchayakathā bhavissatī ’’ ti .

Ekappahāreneva vuṭṭhahantā pana samaggā vuṭṭhahanti nāma .

Apica ‘‘ asukaṭṭhāne vihārasīmā ākulā , uposathapavāraṇā ṭhitā , asukaṭṭhāne vejjakammādikārakā pāpabhikkhū ussannā ’’ ti sutvā –

‘‘ ko gantvāM2.115 tesaṃ niggahaṃ karissatī ’’ tiV2.103 vutte –

‘‘ ahaṃ paṭhamaṃ , ahaṃ paṭhaman ’’ ti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma .

Āgantukaṃ pana disvā –

‘‘ imaṃ pariveṇaṃ yāhi , etaṃ pariveṇaṃ yāhi , ayaṃ ko ’’ ti avatvā sabbe vattaṃ karontāpi , jiṇṇapattacīvarakaṃ disvā tassa bhikkhācāravattena pattacīvaraṃ pariyesamānāpi , gilānassa gilānabhesajjaṃ pariyesamānāpi , gilānameva anāthaṃ –

‘‘ asukapariveṇaṃ yāhi , asukapariveṇaṃ yāhī ’’ ti avatvā attano attano pariveṇe paṭijaggantāpi , eko oliyamānako gantho hoti , paññavantaṃ bhikkhuṃ saṅgaṇhitvā tena taṃ ganthaṃ ukkhipāpentāpi samaggā saṅghaṃ karaṇīyāni karonti nāma .

Apaññattan tiādīsu navaṃ adhammikaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā bandhantā apaññattaṃ paññapenti nāma , purāṇasanthatavatthusmiṃ sāvatthiyaṃ bhikkhū viya .

Uddhammaṃ ubbinayaṃ sāsanaṃ dīpentā paññattaṃ samucchindanti nāma , vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā viya .

Khuddānukhuddakā pana āpattiyo sañcicca vītikkamantā yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya na vattanti nāma , assajipunabbasukā viya .

Navaṃ pana katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā abandhantā , dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā , khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni asamūhanantā apaññattaṃ na paññapenti , paññattaṃ na samucchindanti , yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattanti nāma , āyasmā upaseno viya , āyasmā yaso kākaṇḍakaputto viya ca .

‘‘ Suṇātu , me āvuso saṅgho , santamhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni , gihinopi jānanti ,‘ idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kappati , idaṃ vo na kappatī ’ ti .

Sace hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāniP2.526 samūhanissāma , bhavissanti vattāro –

‘ dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ , yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi , tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu .

Yato imesaṃ satthā parinibbuto , na dānime sikkhāpadesu sikkhantī ’ ti .

Yadi saṅghassa pattakallaṃ , saṅgho apaññattaṃM2.116 na paññapeyya , paññattaṃ na samucchindeyya , yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā ’’ ti ( cuḷava .442)–

Imaṃ tantiṃ ṭhapayanto āyasmā mahākassapo viya ca .

Vuddhiyevāti sīlādīhi guṇehi vuḍḍhiyeva , no parihāni .

TherātiV2.104 thirabhāvappattā therakārakehi guṇehi samannāgatā .

Bahū rattiyo jānantīti rattaññū .

Ciraṃ pabbajitānaṃ etesanti cirapabbajitā .

Saṅghassa pituṭṭhāne ṭhitāti saṅghapitaro .

Pituṭṭhāne ṭhitattā saṅghaṃ parinenti pubbaṅgamā hutvā tīsu sikkhāsu pavattentīti saṅghapariṇāyakā .

Ye tesaṃ sakkārādīni na karonti , ovādatthāya dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ na gacchanti , tepi tesaṃ ovādaṃ na denti , paveṇīkathaṃ na kathenti , sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ na sikkhāpenti .

Te tehi vissaṭṭhā sīlādīhi dhammakkhandhehi sattahi ca ariyadhanehīti evamādīhi guṇehi parihāyanti .

Ye pana tesaṃ sakkārādīni karonti , upaṭṭhānaṃ gacchanti , tepi tesaṃ ovādaṃ denti .

‘‘ Evaṃ te abhikkamitabbaṃ , evaṃ te paṭikkamitabbaṃ , evaṃ te ālokitabbaṃ , evaṃ te vilokitabbaṃ , evaṃ te samiñjitabbaṃ , evaṃ te pasāritabbaṃ , evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabban ’’ ti paveṇīkathaṃ kathenti , sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ sikkhāpenti , terasahi dhutaṅgehi dasahi kathāvatthūhi anusāsanti .

Te tesaṃ ovāde ṭhatvā sīlādīhi guṇehi vaḍḍhamānā sāmaññatthaṃ anupāpuṇanti .

Evamettha hānivuddhiyo veditabbā .

Punabbhavadānaṃ punabbhavo , punabbhavo sīlamassāti ponobbhavikā , punabbhavadāyikāti attho , tasmā ponobbhavikāya .

Na vasaṃ gacchantīti ettha ye catunnaṃ paccayānaṃ kāraṇā upaṭṭhākānaṃ padānupadikā hutvā gāmato gāmaṃ vicaranti , te tassā taṇhāya vasaṃ gacchanti nāma , itare na gacchantiP2.527 nāma .

Tattha hānivuddhiyo pākaṭāyeva .

Āraññakesūti pañcadhanusatikapacchimesu .

Sāpekkhāti sataṇhā sālayā .

Gāmantasenāsanesu hi jhānaṃ appetvāpi tato vuṭṭhitamattova itthipurisadārikādisaddaṃ suṇāti , yenassa adhigatavisesopi hāyatiyeva .

Araññe pana niddāyitvā paṭibuddhamatto sīhabyagghamorādīnaṃ saddaṃM2.117 suṇāti , yena āraññakaṃ pītiṃ labhitvā tameva sammasanto aggaphale patiṭṭhāti .

Iti bhagavā gāmantasenāsane jhānaṃ appetvā nisinnabhikkhuno araññe niddāyantameva pasaṃsati .

Tasmā tameva atthavasaṃ paṭicca –

‘‘ āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissantī ’’ ti āha .

Paccattaññeva satiṃ upaṭṭhapessantīti attanāva attano abbhantare satiṃ upaṭṭhapessanti .

Pesalāti piyasīlā .

Idhāpi sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ anicchantā nevāsikā assaddhā honti appasannāV2.105 .

Sampattabhikkhūnaṃ paccuggamanapattacīvarappaṭiggahaṇaāsanapaññāpanatālavaṇṭaggahaṇādīni na karonti , atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati –

‘‘ asukavihāravāsino bhikkhū assaddhā appasannā vihāraṃ paviṭṭhānaṃ vattapaṭivattaṃ na karontī ’’ ti .

Taṃ sutvā pabbajitā vihāradvārena gacchantāpi vihāraṃ na pavisanti .

Evaṃ anāgatānaṃ anāgamanameva hoti .

Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā , te –

‘‘ vasissāmāti tāva cintetvā āgatāmha , imesaṃ pana nevāsikānaṃ iminā nīhārena ko vasissatī ’’ ti nikkhamitvā gacchanti .

Evaṃ so vihāro aññesaṃ bhikkhūnaṃ anāvāsova hoti .

Tato nevāsikā sīlavantānaṃ dassanaṃ alabhantā kaṅkhāvinodanaṃ vā ācārasikkhāpakaṃ vā madhuradhammassavanaṃ vā na labhanti , tesaṃ neva aggahitadhammaggahaṇaṃ , na gahitasajjhāyakaraṇaṃ hoti .

Iti nesaṃ hāniyeva hoti , na vuddhi .

Ye pana sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ icchanti , te saddhā honti pasannā , āgatānaṃ sabrahmacārīnaṃ paccuggamanādīni katvā senāsanaṃ paññapetvā denti , te gahetvā bhikkhācāraṃ pavisanti , kaṅkhaṃ vinodenti , madhuradhammassavanaṃ labhanti .

Atha nesaṃ kittisaddo uggacchati –

‘‘ asukavihārabhikkhū evaṃ saddhā pasannā vattasampannā saṅgāhakā ’’ ti .

Taṃ sutvā bhikkhū dūratopi enti , tesaṃ nevāsikā vattaṃ karontiP2.528 , samīpaṃ āgantvā vuḍḍhataraṃ āgantukaṃ vanditvā nisīdanti , navakatarassa santike āsanaṃ gahetvā nisīdanti .

Nisīditvā –

‘‘ imasmiṃ vihāre vasissatha gamissathā ’’ ti pucchanti .

‘ Gamissāmī ’ ti vutte –

‘‘ sappāyaṃ senāsanaṃ , sulabhā bhikkhā ’’ tiādīni vatvā gantuṃ na denti .

Vinayadharo ce hoti , tassa santike vinayaṃ sajjhāyanti .

Suttantādidharo ce , tassa santike taṃ taṃ dhammaṃ sajjhāyanti .

Āgantukānaṃ therānaṃ ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇanti .

Āgantukā ‘‘ ekaṃM2.118 dve divasāni vasissāmāti āgatāmha , imesaṃ pana sukhasaṃvāsatāya dasadvādasavassāni vasissāmā ’’ ti vattāro honti .

Evamettha hānivuddhiyo veditabbā .

137. Dutiyasattake kammaṃ ārāmo etesanti kammārāmāti .

Kamme ratāti kammaratā .

Kammārāmatamanuyuttāti yuttā payuttā anuyuttā .

Tattha kamman ti itikātabbakammaṃ vuccati .

Seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ , cīvarakaraṇaṃ , upatthambhanaṃ , sūcigharaṃ , pattatthavikaṃ , asaṃbaddhakaṃ , kāyabandhanaṃ , dhamakaraṇaṃ , ādhārakaṃ , pādakathalikaṃ , sammajjanīādīnaṃ karaṇanti .

Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti .

Taṃ sandhāyesa paṭikkhepo .

Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva etāni karoti , uddesavelāyaṃ uddesaṃ gaṇhāti , sajjhāyavelāyaṃ sajjhāyati , cetiyaṅgaṇavattavelāyaṃV2.106 cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti , manasikāravelāyaṃ manasikāraṃ karoti , na so kammārāmo nāma .

Na bhassārāmāti ettha yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti , evarūpe bhasse pariyantakārī na hoti , ayaṃ bhassārāmo nāma .

Yo pana rattindivaṃ dhammaṃ katheti , pañhaṃ vissajjeti , ayaṃ appabhassova bhasse pariyantakārīyeva .

Kasmā ?

‘‘ Sannipatitānaṃ vo , bhikkhave , dvayaṃ karaṇīyaṃ – dhammī vā kathā , ariyo vā tuṇhībhāvo ’’ ti ( ma . ni .1.273) vuttattā .

Na niddārāmāti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva , ayaṃ niddārāmo nāma .

Yassa pana karajakāyagelaññena cittaṃ bhavaṅge otaratiP2.529 , nāyaṃ niddārāmo .

Tenevāha –

‘‘ abhijānāmahaṃ aggivessana , gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā ’’ ti ( ma . ni .1.387).

Na saṅgaṇikārāmāti ettha yo ekassa dutiyo dvinnaṃ tatiyo tiṇṇaṃ catutthoti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati , ekako assādaṃ na labhati , ayaṃ saṅgaṇikārāmo .

Yo pana catūsu iriyāpathesu ekako assādaṃ labhati , nāyaṃ saṅgaṇikārāmoti veditabbo .

NaM2.119 pāpicchāti ettha asantasambhāvanāya icchāya samannāgatā dussīlā pāpicchā nāma .

Na pāpamittā dīsu pāpā mittā etesanti pāpamittā .

Catūsu iriyāpathesu saha ayanato pāpā sahāyā etesanti pāpasahāyā .

Tanninnatappoṇatappabbhāratāya pāpesu sampavaṅkāti pāpasampavaṅkā .

Oramattakenāti avaramattakena appamattakena .

Antarāti arahattaṃ apatvāva etthantare .

Vosānan ti pariniṭṭhitabhāvaṃ –

‘‘ alamettāvatā ’’ ti osakkanaṃ ṭhitakiccataṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti –

‘‘ yāva sīlapārisuddhimattena vā vipassanāmattena vā jhānamattena vā sotāpannabhāvamattena vā sakadāgāmibhāvamattena vā anāgāmibhāvamattena vā vosānaṃ na āpajjissanti , tāva vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā , no parihānī ’’ ti .

138. TatiyasattakeV2.107 saddhāti saddhāsampannā .

Tattha āgamanīyasaddhā , adhigamasaddhā , pasādasaddhā , okappanasaddhāti catubbidhā saddhā .

Tattha āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṃ hoti .

Adhigamasaddhā ariyapuggalānaṃ .

Buddho dhammo saṅghoti vutte pana pasādo pasādasaddhā .

Okappetvā pakappetvā pana saddahanaṃ okappanasaddhā .

Sā duvidhāpi idhādhippetā .

Tāya hi saddhāya samannāgato saddhāvimutto , vakkalittherasadiso hoti .

Tassa hi cetiyaṅgaṇavattaṃ vā , bodhiyaṅgaṇavattaṃ vā katameva hoti .

Upajjhāyavattaācariyavattādīni sabbavattāni pūreti .

Hirimanāti pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā yuttacittā .

Ottappīti pāpato bhāyanalakkhaṇena ottappena samannāgatā .

Bahussutāti ettha pana pariyattibahussuto , paṭivedhabahussutotiP2.530 dve bahussutā .

Pariyattīti tīṇi piṭakāni .

Paṭivedhoti saccappaṭivedho .

Imasmiṃ pana ṭhāne pariyatti adhippetā .

Sā yena bahu sutā , so bahussuto .

So panesa nissayamuccanako , parisupaṭṭhāko , bhikkhunovādako , sabbatthakabahussutoti catubbidho hoti .

Tattha tayo bahussutā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya ovādavagge vuttanayena gahetabbā .

Sabbatthakabahussutā pana ānandattherasadisā honti .

Te idha adhippetā .

ĀraddhavīriyātiM2.120 yesaṃ kāyikañca cetasikañca vīriyaṃ āraddhaṃ hoti .

Tattha ye kāyasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārabbhavatthuvasena ekakā honti , tesaṃ kāyikavīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti .

Ye cittasaṅgāṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekakā honti , gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na denti , ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṃ , nisajjāya uppannakilesassa sayanaṃ pāpuṇituṃ na denti , uppannuppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhanti , tesaṃ cetasikavīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti .

Upaṭṭhitassatīti cirakatādīnaṃ saritā anussaritā mahāgatimbayaabhayattheradīghabhāṇaabhayattheratipiṭakacūḷābhayattherā viya .

Mahāgatimbayaabhayatthero kira jātapañcamadivase maṅgalapāyāse tuṇḍaṃ pasārentaṃ vāyasaṃ disvā huṃ hunti saddamakāsi .

Atha so therakāle –

‘‘ kadā paṭṭhāya , bhante , sarathā ’’ ti bhikkhūhi pucchito ‘‘ jātapañcamadivase katasaddato paṭṭhāya āvuso ’’ ti āha .

Dīghabhāṇakaabhayattherassa jātanavamadivase mātā cumbissāmīti onatā tassā moḷi muccitthaV2.108 .

Tato tumbamattāni sumanapupphāni dārakassa ure patitvā dukkhaṃ janayiṃsu .

So therakāle –

‘‘ kadā paṭṭhāya , bhante , sarathā ’’ ti pucchito –

‘‘ jātanavamadivasato paṭṭhāyā ’’ ti āha .

Tipiṭakacūḷābhayatthero –

‘‘ anurādhapure tīṇi dvārāni pidahāpetvā manussānaṃ ekena dvārena nikkhamanaṃ katvā –

‘ tvaṃ kinnāmo , tvaṃ kinnāmo ’ ti pucchitvā sāyaṃ puna apucchitvāva tesaṃ nāmāni sampaṭicchāpetuṃ –

‘‘ sakkā āvuso ’’ ti āha .

Evarūpe bhikkhū sandhāya –

‘‘ upaṭṭhitassatī ’’ ti vuttaṃ .

Paññavantoti pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayapariggāhikāya paññāya samannāgatā .

Api ca dvīhipi etehi padehi vipassakānaṃP2.531 bhikkhūnaṃ vipassanāsambhārabhūtā sammāsati ceva vipassanāpaññā ca kathitā .

139. Catutthasattake satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgoti .

Esa nayo sabbattha .

Tattha upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo , pavicayalakkhaṇo dhammavicayasambojjhaṅgo , paggahalakkhaṇo vīriyasambojjhaṅgo , pharaṇalakkhaṇoM2.121 pītisambojjhaṅgo , upasamalakkhaṇo passaddhisambojjhaṅgo , avikkhepalakkhaṇo samādhisambojjhaṅgo , paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgo .

Bhāvessantīti satisambojjhaṅgaṃ catūhi kāraṇehi samuṭṭhāpentā , chahi kāraṇehi dhammavicayasambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā , navahi kāraṇehi vīriyasambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā , dasahi kāraṇehi pītisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā , sattahi kāraṇehi passaddhisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā , dasahi kāraṇehi samādhisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā , pañcahi kāraṇehi upekkhāsambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpentā vaḍḍhessantīti attho .

Iminā vipassanāmaggaphalasampayutte lokiyalokuttaramissake sambojjhaṅge kathesi .

140. Pañcamasattake aniccasaññāti aniccānupassanāya saddhiṃ uppannasaññā .

Anattasaññā dīsupi eseva nayo .

Imā satta lokiyavipassanāpi honti .

‘‘ Etaṃ santaṃ , etaṃ paṇītaṃ , yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho virāgo nirodho ’’ ti ( a . ni .9.36) āgatavasenettha dve lokuttarāpi hontīti veditabbā .

141. Chakke mettaṃ kāyakamman ti mettacittena kattabbaṃ kāyakammaṃ .

Vacīkammamanokammesu pi eseva nayo .

Imāni pana bhikkhūnaṃ vasena āgatāni gihīsupi labbhantiV2.109 .

Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ , gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā paccuggamanaṃ , pattappaṭiggahaṇaṃ , āsanapaññāpanaṃ , anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpadapaññāpanaṃ , kammaṭṭhānakathanaṃ , dhammadesanā , tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma .

Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya gacchāmaP2.532 , bodhivandanatthāya gacchāma , dhammassavanaṃ karissāma , dīpamālapupphapūjaṃ karissāma , tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma , salākabhattādīni dassāma , vassavāsikaṃ dassāma , ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma , saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha , āsanāni paññāpetha , pānīyaṃ upaṭṭhapetha , saṅghaṃ paccuggantvā ānetha , paññattāsaneM2.122 nisīdāpetha , chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothātiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma .

Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrappaṭijagganaṃ , cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjāti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma .

Gihīnaṃ ‘ ayyā sukhī hontu , averā abyāpajjā ’ ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma .

Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca .

Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

Therānaṃ pana pādadhovanavandanabījanadānādibhedaṃ sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avamaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma .

Devatthero tissattheroti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma .

Vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa kuhiṃ amhākaṃ devatthero , kuhiṃ amhākaṃ tissatthero , kadā nu kho āgamissatīti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma .

Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃV2.110 manokammaṃ nāma .

Devatthero tissatthero arogo hotu , appābādhoti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma .

Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā .

Dhammikāti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācāravattena uppannā .

Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā patte pariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvitikaṭacchubhikkhāmattampiP2.533 .

Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattā nāma – āmisappaṭivibhattañca , puggalappaṭivibhattañca .

Tattha –

‘‘ ettakaṃ dassāmi , ettakaṃ na dassāmī ’’ ti evaṃ cittena vibhajanaṃ āmisappaṭivibhattaṃ nāma .

‘‘ Asukassa dassāmi , asukassa na dassāmī ’’ ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalappaṭivibhattaṃ nāma .

Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati , ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma .

SīlavantehiM2.123 sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ , yaṃ yaṃ paṇītaṃ labbhati , taṃ taṃ neva lābhena lābhaṃ nijigīsanatāmukhena gihīnaṃ deti , na attanā bhuñjati , paṭiggaṇhanto ca –

‘‘ saṅghena sādhāraṇaṃ hotū ’’ ti gahetvā ghaṇṭiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati .

Imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti , ko na pūretīti ?

Dussīlo tāva na pūreti .

Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti .

Parisuddhasīlo pana vattaṃ akhaṇḍento pūreti .

Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti , so dātabbaṃ deti , sāraṇīyadhammo panassa na hoti , palibodhajagganaṃ nāma hoti .

Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhasseva vaṭṭati .

Tena pana odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ .

Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti , tassa tattakaṃ dātabbaṃ .

Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ , taṃ datvā sesaṃ paribhuñjitabbaṃ .

‘‘ Sīlavantehī ’’ ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati .

Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti , no asikkhitāya parisāya .

Susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati , so na gaṇhāti .

Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhāti , nātirekaṃ .

Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūrati , na tato oraṃ .

Sace hi dvādasameV2.111 vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nahāyituṃ gacchati saṅghatthero ca kasseso pattoti ,‘‘ sāraṇīyadhammapūrakassā ’’ tiP2.534 vutte ‘‘ āharatha nan ’’ ti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvā bhuñjitvā ca rittaṃ pattaṃ ṭhapeti , atha so bhikkhu rittaṃ pattaṃ disvā ‘‘ mayhaṃ anavasesetvāva paribhuñjiṃsū ’’ ti domanassaṃ uppādeti , sāraṇīyadhammo bhijjati , puna dvādasavassāni pūretabbo hoti .

Titthiyaparivāsasadiso hesa , sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova .

Yo pana –

‘‘ lābhā vataM2.124 me , suladdhaṃ vata me , yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī ’’ ti somanassaṃ janeti , tassa puṇṇo nāma hoti .

Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā , na macchariyaṃ hoti .

So manussānaṃ piyo hoti , sulabhapaccayo ca , pattagatamassa diyyamānampi na khīyati , bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati , bhaye vā chātake vā sampatte devatā ussukkaṃ āpajjanti .

Tatrimāni vatthūni – senagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya viharati .

Paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu .

Thero pana pavisanto te disvā pucchi –

‘‘ laddhaṃ , bhante ’’ ti ?

Vicarimha āvusoti .

So tesaṃ aladdhabhāvaṃ ñatvā āha –

‘‘ bhante yāvāhaṃ āgacchāmi , tāva idheva hothā ’’ ti .

Mayaṃ , āvuso , paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti .

Bhante , nevāsikā nāma paṭibalā honti , alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṃ jānantīti .

Therā āgamesuṃ .

Thero gāmaṃ pāvisi .

Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā .

Atha therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi , so taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā gaṇhatha , bhanteti , saṅghattheraṃ āha .

Thero –

‘‘ amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ , ayaṃ sīghameva gahetvā āgato , kiṃ nu kho ’’ ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi .

Thero olokanākāreneva ñatvā ‘‘ bhante , dhammena samena laddhapiṇḍapāto , nikkukkuccā gaṇhathā ’’ tiādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji .

Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu –

‘‘ kadā , āvuso , lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī ’’ ti ?

Natthi me , bhante , lokuttaradhammoti .

Jhānalābhīsi , āvusoti ?

EtampiP2.535 me , bhante , natthīti .

Nanu , āvuso , pāṭihāriyanti ?

Sāraṇīyadhammo me , bhante , pūrito , tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti , pattagataṃ na khīyatīti .

Te sutvāV2.112 –

‘‘ sādhu sādhu sappurisa , anucchavikamidaṃ tuyhan ’’ ti āhaṃsu .

Idaṃ tāva –

‘‘ pattagataṃ na khīyatī ’’ ti ettha vatthu .

Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā imasmiṃ ṭhāne kiṃ varabhaṇḍanti pucchi .

Dve sāṭakā , bhanteti .

Ete mayhaṃM2.125 pāpuṇissantīti .

Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi –

‘‘ eko daharo evaṃ vadatī ’’ ti .

Daharassa evaṃ cittaṃ , mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā vaṭṭantīti vatvā mahātherānaṃ dassāmīti ṭhapeti .

Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti .

Aññe ārohanti .

Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā .

So tassa hatthe pātetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā –

‘‘ bhante , imaṃ dhammaṃ kadā paṭivijjhitthā ’’ ti āha .

So pariyāyenāpi asantaṃ avadanto –

‘‘ natthi mayhaṃ mahārāja lokuttaradhammo ’’ ti āha .

Nanu , bhante , pubbe avacutthāti .

Āma , mahārāja , sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ , tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti .

‘‘ Sādhu sādhu , bhante , anucchavikamidaṃ tuyhan ’’ ti vanditvā pakkāmi .

Idaṃ –

‘‘ bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātī ’’ ti ettha vatthu .

Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu .

Therī paccūsasamaye –

‘‘ ativiya appanigghoso gāmo , upadhāretha tāvā ’’ ti daharabhikkhuniyo āha .

Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ .

Sā sutvā ‘‘ mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha , attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā ’’ ti vatvā bhikkhācāravelāyaṃ pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodhamūle aṭṭhāsi .

Rukkhe adhivatthādevatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā ‘‘ ayye , mā aññattha gacchatha , niccaṃP2.536 idheva ethā ’’ ti āha .

Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi , so –

‘‘ mahantaṃ bhayaṃ , na sakkā idha yāpetuṃ , paratīraṃ gamissāmī ’’ ti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto theriṃ disvā gamissāmīti bhātaragāmaṃ āgato .

Therī –

‘‘ therā āgatā ’’ ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā kiṃ ayyāti pucchi .

So taṃ pavattiṃ ācikkhi .

Sā –

‘‘ ajja ekadivasaṃ vihāreyeva vasitvā sve gamissathā ’’ ti āha .

Therā vihāraṃ agamaṃsu .

TherīM2.126 punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā ’’ ti āha .

Thero –

‘‘ vaṭṭissati therī ’’ ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi .

Dhammiko tāta piṇḍapātoV2.113 , kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti .

‘‘ Vaṭṭissati therī ’’ ti .

Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi .

Patto ākāse aṭṭhāsi .

Thero –

‘‘ sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunibhattameva therī ’’ ti vatvā –

‘‘ bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti , bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno ,‘ bho piṇḍapātika , bhikkhunibhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā ’ ti cittena anuvadiyamāno santhambhetuṃ na sakkhissāmi , appamattā hotha theriyo ’’ ti maggaṃ āruhi .

Rukkhadevatāpi –

‘‘ sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati , na naṃ nivattessāmi .

Sace na paribhuñjissati , nivattessāmī ’’ ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha pattaṃ , bhante , dethāti pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññapetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa bhikkhū ca sattavassāni upaṭṭhahi .

Idaṃ –

‘‘ devatā ussukkaṃ āpajjantī ’’ ti ettha vatthu .

Tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi .

Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti , tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma .

Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ , tassa majjhe chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti .

Yassa pana paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni , tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti .

Yassa pana antarantarā visabhāgabinducitrā gāvīP2.537 viya kammāsaṃ nāma hoti .

Yassa pana sabbenasabbaṃ abhinnāni , tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti .

Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni .

Buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññupasatthāni , taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā –

‘‘ idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo ’’ ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni , upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti .

SīlasāmaññagatāM2.127 viharissantīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlā viharissanti .

Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti , natthi maggasīle nānattaṃ .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

YāyaṃV2.114 diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi .

Ariyāti niddosā .

Niyyātīti niyyānikā .

Takkarassāti yo tathākārī hoti .

Sabbadukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ .

Diṭṭhisāmaññagatāti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagatā hutvā viharissanti .

Vuddhiyevāti evaṃ viharantānaṃ vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā , no parihānīti .

142. Etadeva bahulan ti āsannaparinibbānattā bhikkhu ovadanto punappunaṃ etaṃyeva dhammiṃ kathaṃ karoti .

Iti sīlan ti evaṃ sīlaṃ , ettakaṃ sīlaṃ .

Ettha catupārisuddhisīlaṃ sīlaṃ cittekaggatā samādhi , vipassanāpaññā paññāti veditabbā .

Sīlaparibhāvitoti ādīsu yasmiṃ sīle ṭhatvāva maggasamādhiṃ phalasamādhiṃ nibbattenti .

Eso tena sīlena paribhāvito mahapphalo hoti , mahānisaṃso .

Yamhi samādhimhi ṭhatvā maggapaññaṃ phalapaññaṃ nibbattenti , sā tena samādhinā paribhāvitā mahapphalā hoti , mahānisaṃsā .

Yāya paññāya ṭhatvā maggacittaṃ phalacittaṃ nibbattenti , taṃ tāya paribhāvitaṃ sammadeva āsavehi vimuccati .

Yathābhirantan ti buddhānaṃ anabhiratiparitassitaṃ nāma natthi , yathāruci yathāajjhāsayanti pana vuttaṃ hoti .

Āyāmāti ehi yāma .

‘‘ Ayāmā ’’ tipi pāṭho , gacchāmātiP2.538 attho .

Ānandāti bhagavā santikāvacarattā theraṃ ālapati .

Thero pana –

‘‘ gaṇhathāvuso pattacīvarāni , bhagavā asukaṭṭhānaṃ gantukāmo ’’ ti bhikkhūnaṃ āroceti .

144. Ambalaṭṭhikāgamanaṃ uttānameva .

Atha kho āyasmā sāriputtotiādi ( dī . ni .3.141) sampasādanīye vitthāritaṃ .

Issues

Select Version

Mahāvaggaṭṭhakathā

Mahāvaggaṭṭhakathā