Aṭṭhayathābhuccavaṇṇanā

296. Yathābhucceti yathābhūte yathāsabhāve .

Vaṇṇeti guṇe .

Payirudāhāsīti kathesi .

BahujanahitāyaV2.219 paṭipannoti kathaṃ paṭipanno ?

Dīpaṅkarapādamūle aṭṭha dhamme samodhānetvā buddhatthāya abhinīharamānopi bahujanahitāya paṭipanno nāma hoti .

Dānapāramī , sīlapāramī , nekkhammapāramī , paññāpāramī , vīriyapāramī , khantipāramī , saccapāramī , adhiṭṭhānapāramī , mettāpāramī , upekkhāpāramīti kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni imā dasa pāramiyo pūrentopi bahujanahitāya paṭipanno .

Khantivāditāpasakāle , cūḷadhammapālakumārakāle , chaddantanāgarājakāle , bhūridattacampeyyasaṅkhapālanāgarājakāle , mahākapikāle ca tādisāni dukkarāni karontopi bahujanahitāya paṭipanno .

Vessantarattabhāve ṭhatvā sattasatakamahādānaṃ datvā sattasu ṭhānesu pathaviṃ kampetvā pāramīkūṭaṃ gaṇhantopi bahujanahitāya paṭipanno .

Tato anantare attabhāve tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopi bahujanahitāya paṭipanno .

Tattha pañca pubbanimittāni disvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi yācito pañca mahāvilokanāni viloketvā devānaṃ saṅgahatthāya paṭiññaṃ datvā tusitapurāM2.245 cavitvā mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi bahujanahitāya paṭipanno .

Dasa māse mātukucchiyaṃ vasitvā lumbinīvane mātukucchito nikkhamantopi , ekūnatiṃsavassāni agāraṃ ajjhāvasitvā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā anomanadītīre pabbajantopi , chabbassāni padhānena attānaṃ kilametvā bodhipallaṅkaṃ āruyha sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantopi , sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe yāpentopi , isipatanaṃ āgamma anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattentopi , yamakapāṭihāriyaṃ karontopi , devorohaṇaṃ orohantopi , buddho hutvā pañcacattālīsa vassāni tiṭṭhantopi , āyusaṅkhāraṃ ossajantopi , yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantopiP2.652 bahujanahitāya paṭipanno .

Yāvassa sāsapamattāpi dhātuyo dharanti , tāva bahujanahitāya paṭipannoti veditabbo .

Sesapadāni etasseva vevacanāni .

Tattha pacchimaṃ pacchimaṃ purimassa purimassa attho .

Neva atītaṃse samanupassāma , na panetarahīti atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāma , anāgatepi na samanupassāma , etarahi pana aññassa satthuno abhāvatoyeva aññatra tena bhagavatā na samanupassāmāti ayamettha attho .

Aṭṭhakathāyampi hi –

‘‘ atītānāgatā buddhā amhākaṃV2.220 satthārā sadisāyeva , kiṃ sakko kathetī ’’ ti vicāretvā –

‘‘ etarahi bahujanahitāya paṭipanno satthā amhākaṃ satthāraṃ muñcitvā añño koci natthi , tasmā na passāmāti kathetī ’’ ti vuttaṃ .

Yathā ca ettha , evaṃ ito paresupi padesu ayamattho veditabbo .

Svākkhātādīni ca kusalādīni ca vuttatthāneva .

Gaṅgodakaṃ yamunodakenāti gaṅgāyamunānaṃ samāgamaṭṭhāne udakaṃ vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi saṃsandati sameti , majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisameva hoti , na mahāsamuddaudakena saṃsaṭṭhakāle viya visadisaṃ .

Parisuddhassa nibbānassa paṭipadāpi parisuddhāva .

Na hi daharakāle vejjakammādīni katvā agocare caritvā mahallakakāle nibbānaṃ daṭṭhuṃ sakkā , nibbānagāminī pana paṭipadā parisuddhāva vaṭṭati ākāsūpamā .

Yathā hi ākāsampi alaggaṃ parisuddhaṃ candimasūriyānaṃ ākāse icchiticchitaṭṭhānaṃ gacchantānaṃ viya nibbānaṃ gacchantassa bhikkhuno paṭipadāpi kule vā gaṇe vā alaggāM2.246 abaddhā ākāsūpamā vaṭṭati .

Sā panesā tādisāva bhagavatā paññattā kathitā desitā .

Tena vuttaṃ –

‘‘ saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā ’’ ti .

Paṭipannānan ti paṭipadāya ṭhitānaṃ .

Vusitavatan ti vutthavāsānaṃ etesaṃ .

Laddhasahāyoti etesaṃ tattha tattha saha ayanato sahāyo .

‘‘ Adutiyo asahāyo appaṭisamo ’’ ti idaṃ pana asadisaṭṭhena vuttaṃ .

Apanujjāti tesaṃ majjhepi phalasamāpattiyā viharanto cittena apanujja , apanujjeva ekārāmataṃ anuyutto viharatīti attho .

AbhinipphannoP2.653 kho pana tassa bhagavato lābhoti tassa bhagavato mahālābho uppanno .

Kadā paṭṭhāya uppanno ?

Abhisambodhiṃ patvā sattasattāhaṃ atikkamitvā isipatane dhammacakkaṃ pavattetvā anukkamena devamanussānaṃ damanaṃ karontassa tayo jaṭile pabbājetvā rājagahaṃ gatassa bimbisāradamanato paṭṭhāya uppanno .

Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan ’’ ti ( saṃ . ni .2.70).

Satasahassakappādhikesu catūsu asaṅkhyeyyesu ussannapuññanissandasamuppanno lābhasakkāro mahogho viya ajjhottharamāno āgacchati .

Ekasmiṃ kira samaye rājagahe sāvatthiyaṃ sākete kosambiyaṃ bārāṇasiyaṃ bhagavato paṭipāṭibhattaṃV2.221 nāma uppannaṃ , tattheko –

‘‘ ahaṃ sataṃ vissajjetvā dānaṃ dassāmī ’’ ti paṇṇaṃ likhitvā vihāradvāre bandhi .

Añño – ahaṃ dve satāni .

Añño – ahaṃ pañca satāni .

Añño – ahaṃ sahassaṃ .

Añño – ahaṃ dve sahassāni .

Añño – ahaṃ pañca .

Dasa .

Vīsati .

Paññāsaṃ ;

añño – ahaṃ satasahassaṃ .

Añño – ahaṃ dve satasahassāni vissajjetvā dānaṃ dassāmī ’’ ti paṇṇaṃ likhitvā vihāradvāre bandhi .

Janapadacārikaṃ carantampi okāsaṃ labhitvā –

‘‘ dānaṃ dassāmī ’’ ti sakaṭāni pūretvā mahājano anubandhiyeva .

Yathāha –

‘‘ tena kho pana samayena jānapadā manussā bahuṃ loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi sakaṭesu āropetvā bhagavato piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti –

‘ yattha paṭipāṭiṃM2.247 labhissāma , tattha bhattaṃ karissāmā ’ ti ’’( mahāva .282).

Evaṃ aññānipi khandhake ca vinaye ca bahūni vatthūni veditabbāni .

Asadisadāne panesa lābho matthakaṃ patto .

Ekasmiṃ kira samaye bhagavati janapadacārikaṃ caritvā jetavanaṃ sampatte rājā nimantetvā dānaṃ adāsi .

Dutiyadivase nāgarā adaṃsu .

Puna tesaṃ dānato atirekaṃ rājā , tassa dānato atirekaṃ nāgarāti evaṃ bahūsu divasesu gatesu rājā cintesi –

‘‘ ime nāgarā divase divase atirekataraṃ karonti , pathavissaro pana rājā nāgarehi dāne parājitoti garahā bhavissatī ’’ ti .

Athassa mallikā upāyaṃ ācikkhi .

So rājaṅgaṇe sālakalyāṇipadarehi maṇḍapaṃ kāretvā taṃ nīluppalehiP2.654 chādetvā pañca āsanasatāni paññāpetvā pañca hatthisatāni āsanānaṃ pacchābhāge ṭhapetvā ekekena hatthinā ekekassa bhikkhuno setacchattaṃ dhārāpesi .

Dvinnaṃ dvinnaṃ āsanānaṃ antare sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekekā khattiyadhītā catujjātiyagandhaṃ pisati .

Niṭṭhitaṃ niṭṭhitaṃ majjhaṭṭhāne gandhambaṇe pakkhipati , taṃ aparā khattiyadhītā nīluppalahatthakena samparivatteti .

Evaṃ ekekassa bhikkhuno tisso tisso khattiyadhītaro parivārā , aparā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā itthī tālavaṇṭaṃ gahetvā bījati , aññā dhamakaraṇaṃ gahetvā udakaṃ parissāveti , aññā pattato udakaṃ harati .

Bhagavato cattāri anagghāni ahesuṃ .

Pādakathalikā ādhārako apassenaphalakaṃ chattapādamaṇīti imāni cattāri anagghāni ahesuṃ .

Saṅghanavakassa deyyadhammo satasahassaṃ agghati .

Tasmiñca dāne aṅgulimālatthero saṅghanavako ahosi .

Tassa āsanasamīpe ānīto hatthī taṃ upagantuṃ nāsakkhi .

Tato rañño ārocesuṃ .

Rājā –

‘‘ añño hatthī natthī ’’ ti ?

Duṭṭhahatthī pana atthi , ānetuṃ na sakkāti .

Sammāsambuddho – saṅghanavako kataro mahārājāti ?

Aṅgulimālatthero bhagavāti .

Tena hi taṃ duṭṭhahatthiṃ ānetvā ṭhapetu , mahārājāti .

Hatthiṃ maṇḍayitvā ānayiṃsu .

So therassa tejena nāsāvātasañcaraṇamattampiV2.222 kātuṃ nāsakkhi .

Evaṃ nirantaraṃ satta divasāni dānaṃ dīyittha .

Sattame divase rājā dasabalaṃ vanditvā –

‘‘ bhagavā mayhaṃ dhammaṃ desethā ’’ ti āha .

TassañcaM2.248 parisati kāḷo ca juṇho cāti dve amaccā honti .

Kāḷo cintesi –

‘‘ nassati rājakulassa santakaṃ , kiṃ nāmete ettakā janā karissanti , bhuñjitvā vihāraṃ gantvā niddāyissanteva , idaṃ pana eko rājapuriso labhitvā kiṃ nāma na kareyya , aho nassati rañño santakan ’’ ti .

Juṇho cintesi –

‘‘ mahantaṃ idaṃ rājattanaṃ nāma , ko añño idaṃ kātuṃ sakkhissati ?

Kiṃ rājā nāma so , yo rājattane ṭhitopi evarūpaṃ dānaṃ dātuṃ na sakkotī ’’ ti .

Bhagavā parisāya ajjhāsayaṃ olokento tesaṃ dvinnaṃ ajjhāsayaṃ viditvā –

‘‘ sace ajja juṇhassa ajjhāsayena dhammakathaṃ kathemi , kāḷassa sattadhā muddhā phalissatiP2.655 .

Mayā kho pana sattānuddayatāya pāramiyo pūritā .

Juṇho aññasmimpi divase mayi dhammaṃ kathayante maggaphalaṃ paṭivijjhissati , idāni pana kāḷaṃ olokessāmī ’’ ti rañño catuppadikameva gāthaṃ abhāsi –

‘‘ Na ve kadariyā devalokaṃ vajanti ,

Bālā have nappasaṃsanti dānaṃ ;

Dhīro ca dānaṃ anumodamāno ,

Teneva so hoti sukhī paratthā ’’ ti .( dha . pa .177);

Rājā anattamano hutvā –

‘‘ mayā mahādānaṃ dinnaṃ , satthā ca me mandameva dhammaṃ kathesi , nāsakkhiṃ maññe dasabalassa cittaṃ gahetun ’’ ti .

So bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā pucchi –

‘‘ mayā , bhante , mahantaṃ dānaṃ dinnaṃ , anumodanā ca me na mahatī katā , ko nu kho me , bhante , doso ’’ ti ?

Natthi , mahārāja , tava doso , parisā pana aparisuddhā , tasmā dhammaṃ na desesinti .

Kasmā pana bhagavā parisā na suddhāti ?

Satthā dvinnaṃ amaccānaṃ parivitakkaṃ ārocesi .

Rājā kāḷaṃ pucchi –

‘‘ evaṃ , tāta , kāḷā ’’ ti ?

‘‘ Evaṃ , mahārājā ’’ ti .

‘‘ Mayi mama santakaṃ dadamāne tava kataraṃ ṭhānaṃ rujjati , na taṃ sakkomi passituṃ , pabbājetha naṃ mama raṭṭhato ’’ ti āha .

Tato juṇhaṃ pakkosāpetvā pucchi –

‘‘ evaṃ kira , tāta , cintesī ’’ ti ?

‘‘ Āma , mahārājā ’’ ti .

‘‘ Tava cittānurūpameva hotū ’’ ti tasmiṃyeva maṇḍape evaṃ paññattesuyeva āsanesu pañca bhikkhusatāni nisīdāpetvā tāyeva khattiyadhītaroV2.223 parivārāpetvā rājagehato dhanaṃ gahetvā mayāM2.249 dinnasadisameva satta divasāni dānaṃ dehīti .

So tathā adāsi .

Datvā sattame divase –

‘‘ dhammaṃ bhagavā desethā ’’ ti āha .

Satthā dvinnampi dānānaṃ anumodanaṃ ekato katvā dve mahānadiyo ekoghapuṇṇā kurumāno viya mahādhammadesanaṃ desesi .

Desanāpariyosāne juṇho sotāpanno ahosi .

Rājā pasīditvā dasabalassa bāhiravatthuṃ nāma adāsi .

Evaṃ abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābhoti veditabbo .

AbhinipphannoP2.656 silokoti vaṇṇaguṇakittanaṃ .

Sopi bhagavato dhammacakkappavattanato paṭṭhāya abhinipphanno .

Tato paṭṭhāya hi bhagavato khattiyāpi vaṇṇaṃ kathenti .

Brāhmaṇāpi gahapatayopi nāgā supaṇṇā gandhabbā devatā brahmānopi kittiṃ vatvā –

‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā .

Aññatitthiyāpi vararojassa sahassaṃ datvā samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ kathehīti uyyojesuṃ .

So sahassaṃ gahetvā dasabalaṃ pādatalato paṭṭhāya yāva kesantā apalokayamāno likkhāmattampi vajjaṃ adisvā –

‘‘ vippakiṇṇadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇe asītianubyañjanavibhūsite byāmappabhāparikkhitte suphullitapāricchattakatārāgaṇasamujjalitaantalikkhavicittakusumasassirikanandanavanasadise anavajjaattabhāve avaṇṇaṃ vadantassa mukhampi viparivatteyya , muddhāpi sattadhā phaleyya , avaṇṇaṃ vattuṃ upāyo natthi , vaṇṇameva vadissāmī ’’ ti pādatalato paṭṭhāya yāva kesantā atirekapadasahassena vaṇṇameva kathesi .

Yamakapāṭihāriye panesa vaṇṇo nāma matthakaṃ patto .

Evaṃ abhinipphanno silokoti .

Yāva maññe khattiyāti khattiyā brāhmaṇā vessā suddā nāgā supaṇṇā yakkhā asurā devā brahmānoti sabbeva te sampiyāyamānarūpā haṭṭhatuṭṭhā viharanti .

Vigatamado kho panāti ettakā maṃ janā sampiyāyamānarūpā viharantīti na madapamatto hutvā davādivasena āhāraṃ āhāreti , aññadatthu vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṃ āhāreti .

YathāvādītiM2.250 yaṃ vācāya vadati , tadanvayamevassa kāyakammaṃ hoti .

Yañca kāyena karoti , tadanvayamevassa vacīkammaṃ hoti .

Kāyo vā vācaṃ , vācā vā kāyaṃ nātikkamati , vācā kāyena , kāyo ca vācāya sameti .

Yathā ca –

‘‘ VāmenaV2.224 sūkaro hoti , dakkhiṇena ajāmigo ;

Sarena nelako hoti , visāṇena jaraggavo ’’ ti .

–

Ayaṃ sūkarayakkho sūkare disvā sūkarasadisaṃ vāmapassaṃ dassetvā te gahetvā khādati , ajāmige disvā taṃsadisaṃP2.657 dakkhiṇapassaṃ dassetvā te gahetvā khādati , nelakavacchake disvā vacchakaravaṃ ravanto te gahetvā khādati , goṇe disvā tesaṃ visāṇasadisāni visāṇāni māpetvā te dūratova –

‘‘ goṇo viya dissatī ’’ ti evaṃ upagate gahetvā khādati .

Yathā ca dhammikavāyasajātake sakuṇehi puṭṭho vāyaso –

‘‘ ahaṃ vātabhakkho , vātabhakkhatāya mukhaṃ vivaritvā pāṇakānañca maraṇabhayena ekeneva pādena ṭhito , tasmā tumhepi –

‘‘ Dhammaṃ caratha bhaddaṃ vo , dhammaṃ caratha ñātayo ;

Dhammacārī sukhaṃ seti , asmiṃ loke paramhi cā ’’ ti .

Sakuṇesu vissāsaṃ uppādesi , tato –

‘‘ Bhaddako vatāyaṃ pakkhī , dijo paramadhammiko ;

Ekapādena tiṭṭhanto , dhammo dhammoti bhāsatī ’’ ti .

Evaṃ vissāsamāgate sakuṇe khādittha .

Tena tesaṃ vācā kāyena , kāyo ca vācāya na sameti , na evaṃ bhagavato .

Bhagavato pana vācā kāyena , kāyo ca vācāya sametiyevāti dasseti .

Tiṇṇā taritā vicikicchā assāti tiṇṇavicikiccho .

‘‘ Kathamidaṃ kathamidan ’’ ti evarūpā vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho .

Yathā hi mahājano –

‘‘ ayaṃ rukkho , kiṃ rukkho nāma , ayaṃ gāmo , ayaṃ janapado , idaṃ raṭṭhaṃ , kiṃ raṭṭhaṃ nāma , kasmā nu kho ayaṃ rukkho ujukkhandho , ayaṃ vaṅkakkhandho , kasmā kaṇṭako koci ujuko hoti , koci vaṅko , pupphaṃ kiñci sugandhaṃ , kiñci duggandhaṃ , phalaṃ kiñciM2.251 madhuraṃ , kiñci amadhuran ’’ ti sakaṅkhova hoti , na evaṃ satthā .

Satthā hi –

‘‘ imesaṃ nāma dhātūnaṃ ussannussannattā idaṃ evaṃ hotī ’’ ti vigatakathaṃkathovaP2.658 .

Yathā ca paṭhamajjhānādilābhīnaṃ dutiyajjhānādīsu kaṅkhā hoti .

PaccekabuddhānampiV2.225 hi sabbaññutaññāṇe yāthāvasanniṭṭhānābhāvato vohāravasena kaṅkhā nāma hotiyeva , na evaṃ buddhassa .

So hi bhagavā sabbattha vigatakathaṃkathoti dasseti .

Pariyositasaṅkappoti yathā keci sīlamattena , keci vipassanāmattena , keci paṭhamajjhānena … pe … keci nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā , keci sotāpannabhāvamattena … pe … keci arahattena , keci sāvakapāramīñāṇena , keci paccekabodhiñāṇena pariyositasaṅkappā paripuṇṇamanorathā honti , na evaṃ mama satthā .

Mama pana satthā sabbaññutaññāṇena pariyositasaṅkappoti dasseti .

Ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyan ti karaṇatthe paccattavacanaṃ , adhikāsayena uttamanissayabhūtena ādibrahmacariyena porāṇabrahmacariyabhūtena ca ariyamaggena tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho pariyositasaṅkappoti attho .

‘‘ Pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi , tattha ca sabbaññutaṃ patto , balesu ca vasībhāvan ’’ ti hi vacanato pariyositasaṅkappatāpi bhagavato ariyamaggeneva nipphannāti .

297. Yathariva bhagavāti yathā bhagavā , evaṃ ekasmiṃ jambudīpatale catūsu disāsu cārikaṃ caramānā aho vata cattāro jinā dhammaṃ deseyyunti paccāsisamānā vadanti .

Athāpare tīsu maṇḍalesu ekato vicaraṇabhāvaṃ ākaṅkhamānā tayo sammāsambuddhāti āhaṃsu .

Apare –

‘‘ dasa pāramiyo nāma pūretvā catunnaṃ tiṇṇaṃ vā uppatti dullabhā , sace pana eko nibaddhavāsaṃ vasanto dhammaṃ deseyya , eko cārikaṃ caranto , evampi jambudīpo sobheyya ceva , bahuñca hitasukhamadhigaccheyyā ’’ ti cintetvā aho vata , mārisāti āhaṃsu .

298. Aṭṭhānametaṃ anavakāso yan ti ettha ṭhānaṃ avakāsoti ubhayametaṃ kāraṇādhivacanameva .

Kāraṇañhi tiṭṭhatiP2.659 ettha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhānaṃ .

Okāso viya cassa taṃ tena vinā aññattha abhāvatoti avakāso .

Yan ti karaṇatthe paccattaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hotiM2.252 –

‘‘ yena kāraṇena ekissā lokadhātuyā dve buddhā ekato uppajjeyyuṃ , taṃ kāraṇaṃ natthī ’’ ti .

Ettha ca –

‘‘ YāvatāV2.226 candimasūriyā , pariharanti disā bhanti virocanā ;

Tāva sahassadhā loko , ettha te vattate vaso ’’ ti .( ma . ni .1.503)–

Gāthāya ekacakkavāḷameva ekā lokadhātu .

‘‘ Sahassī lokadhātu akampitthā ’’ ti ( a . ni .3.126) āgataṭṭhāne cakkavāḷasahassaṃ ekā lokadhātu .

‘‘ Ākaṅkhamāno , ānanda , tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya , obhāsena ca phareyyā ’’ ti ( a . ni .3.81) āgataṭṭhāne tisahassimahāsahassī ekā lokadhātu .

‘‘ Ayañca dasasahassī lokadhātū ’’ ti ( ma . ni .3.201) āgataṭṭhāne dasacakkavāḷasahassāni ekā lokadhātu .

Taṃ sandhāya ekissā lokadhātuyāti āha .

Ettakañhi jātikhettaṃ nāma .

Tatrāpi ṭhapetvā imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpassa majjhimadesaṃ na aññatra buddhā uppajjanti jātikhettato pana paraṃ buddhānaṃ uppattiṭṭhānameva na paññāyati .

Yenatthenāti yena pavāraṇasaṅgahatthena .

Issues

Select Version

Mahāvaggaṭṭhakathā

Mahāvaggaṭṭhakathā