Issues
Select Version
Mahāvaggaṭṭhakathā
Mahāvaggaṭṭhakathā

Bodhisattaabhivesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Bodhisattaabhivesavaṇṇanā

57. Vāsūpagatassāti bodhimaṇḍe ekarattivāsaṃ upagatassa .
Rahogatassāti rahasi gatassa .
Paṭisallīnassāti ekībhāvavasena nilīnassa .
Kicchan ti dukkhaṃ .
Cavati ca upapajjati cāti idaṃ dvayaṃ pana aparāparaṃ cutipaṭisandhiṃ sandhāya vuttaṃ .
Jarāmaraṇassāti ettha yasmā pabbajanto jiṇṇabyādhimatteyeva disvā pabbajito , tasmāssa jarāmaraṇameva upaṭṭhāti .
TenevāhaV2.45 –
‘‘ jarāmaraṇassā ’’ ti .
Iti jarāmaraṇaṃ mūlaṃ katvā abhiniviṭṭhassa bhavaggato otarantassa viya – atha kho , bhikkhave , vipassissa bodhisattassa etadahosi .
Yonisomanasikārāti upāyamanasikārā pathamanasikārā .
Aniccādīni hi aniccāditova manasikaroto yonisomanasikāro nāma hoti .
Ayañca –
‘‘ kismiṃ nu kho satijātiādīni honti , kismiṃ asati na hontī ’’ ti udayabbayānupassanāvasena pavattattā tesaṃ aññataroM2.51 .
Tasmāssa ito yonisomanasikārā iminā upāyamanasikārena ahu paññāya abhisamayo , bodhisattassa paññāya yasmiṃ sati jarāmaraṇaṃ hoti , tena jarāmaraṇakāraṇena saddhiṃ samāgamo ahosi .
Kiṃ pana tanti ?
Jāti .
Tenāha –
‘‘ jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hotī ’’ ti .
Yā cāyaṃ jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā , tāya saddhiṃ bodhisattassa samāgamo ahosīti ayamettha attho .
Etenupāyena sabbapadāni veditabbāni .
Nāmarūpe kho sati viññāṇan ti ettha pana saṅkhāresu sati viññāṇanti ca , avijjāya sati saṅkhārāti ca vattabbaṃ bhaveyya , tadubhayampi na gahitaṃ .
Kasmā ?
Avijjāsaṅkhārā hi atīto bhavo tehi saddhiṃ ayaṃ vipassanā na ghaṭiyati .
Mahāpuriso hi paccuppannavasena abhiniviṭṭhoti .
Nanu ca avijjāsaṅkhārehi adiṭṭhehi na sakkā buddhena bhavitunti .
Saccaṃ na sakkā , iminā pana te bhavaupādānataṇhāvaseneva diṭṭhāti .
Imasmiṃ ṭhāneP2.460 vitthārato paṭiccasamuppādakathā kathetabbā .
Sā panesā visuddhimagge kathitāva .
58. Paccudāvattatīti paṭinivattati .
Katamaṃ panettha viññāṇaṃ paccudāvattatīti ?
Paṭisandhiviññāṇampi vipassanāñāṇampi .
Tattha paṭisandhiviññāṇaṃ paccayato paṭinivattati , vipassanāñāṇaṃ ārammaṇato .
Ubhayampi nāmarūpaṃ nātikkamati , nāmarūpato paraṃ na gacchati .
Ettāvatā jāyetha vātiādīsu viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte , nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honte , dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesu ettakena jāyetha vā … pe … upapajjetha vā , ito hi paraṃ kiṃ aññaṃ jāyeyya vā … pe … upapajjeyya vā .
Nanu etadeva jāyati ca … pe … upapajjati cāti ?
Evaṃ saddhiṃ aparāparacutipaṭisandhīhi pañca padāni dassetvā puna taṃ ettāvatāti vuttamatthaṃ niyyātento –
‘‘ yadidaṃ nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti vatvā tato paraṃ anulomapaccayākāravasena viññāṇapaccayā nāmarūpamūlaṃV2.46 āyatimpi jātijarāmaraṇaṃ dassetuṃ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan tiādimāha .
Tattha kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti sakalassa jātijarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsādibhedassa dukkharāsissa nibbatti hoti .
Iti mahāpuriso sakalassa vaṭṭadukkhassa nibbattiṃ addasa .
59. SamudayoM2.52 samudayoti khoti nibbatti nibbattīti kho .
Pubbe ananussutesūti na anussutesu assutapubbesu .
Cakkhuṃ udapādītiādīsu udayadassanapaññāvesā .
Dassanaṭṭhena cakkhu , ñātakaraṇaṭṭhena ñāṇaṃ , pajānanaṭṭhena paññā , nibbijjhitvā paṭivijjhitvā uppannaṭṭhena vijjā , obhāsaṭṭhena ca ālokoti vuttā .
Yathāha –
‘‘ cakkhuṃ udapādīti dassanaṭṭhena .
Ñāṇaṃ udapādīti ñātaṭṭhena .
Paññā udapādīti pajānanaṭṭhena .
Vijjā udapādīti paṭivedhaṭṭhena .
Āloko udapādīti obhāsaṭṭhena .
Cakkhudhammo dassanaṭṭho attho .
Ñāṇadhammo ñātaṭṭho attho .
Paññādhammo pajānanaṭṭho attho .
Vijjādhammo paṭivedhaṭṭho attho .
Āloko dhammo obhāsaṭṭho attho ’’ ti ( paṭi . ma .2.39).
Ettakehi padehi kiṃP2.461 kathitanti ?
Imasmiṃ sati idaṃ hotīti paccayasañjānanamattaṃ kathitaṃ .
Athavā vīthipaṭipannā taruṇavipassanā kathitāti .
61. Adhigato kho myāyan ti adhigato kho me ayaṃ .
Maggoti vipassanāmaggo .
Bodhāyāti catusaccabujjhanatthāya , nibbānabujjhanatthāya eva vā .
Api ca bujjhatīti bodhi , ariyamaggassetaṃ nāmaṃ , tadatthāyātipi vuttaṃ hoti .
Vipassanāmaggamūlako hi ariyamaggoti .
Idāni taṃ maggaṃ niyyātento –
‘‘ yadidaṃ nāmarūpanirodhātiādimāha .
Ettha ca viññāṇanirodhotiādīhi paccattapadehi nibbānameva kathitaṃ .
Iti mahāpuriso sakalassa vaṭṭadukkhassa anibbattinirodhaṃ addasa .
62. Nirodho nirodhoti khoti anibbatti anibbattiti kho .
Cakkhun tiādīni vuttatthāneva .
Idha pana sabbeheva etehi padehi –
‘‘ imasmiṃ asati idaṃ na hotī ’’ ti nirodhasañjānanamattameva kathitaṃ , athavā vuṭṭhānagāminī balavavipassanā kathitāti .
63. Aparena samayenāti evaṃ paccayañca paccayanirodhañca viditvā tato aparabhāge .
Upādānakkhandhesūti upādānassa paccayabhūtesu khandhesu .
Udayabbayānupassīti tameva paṭhamaṃ diṭṭhaṃ udayañca vayañca anupassamāno .
Vihāsīti sikhāpattaṃ vuṭṭhānagāminivipassanaṃ vahanto vihari .
Idaṃ kasmā vuttaṃ ?
Sabbeyeva hi pūritapāramino bodhisattā pacchimabhave puttassa jātadivaseV2.47M2.53 mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbajitvā padhānamanuyuñjitvā bodhipallaṅkamāruyha mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaranti , dutiyayāme dibbacakkhuṃ visodhenti , tatiyayāme paccayākāraṃ sammasitvā ānāpānacatutthajjhānato uṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsa lakkhaṇāni disvā yāva gotrabhuñāṇā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggena sakale buddhaguṇe paṭivijjhanti .
Ayampi mahāpuriso pūritapāramī .
So yathāvuttaṃ sabbaṃ anukkamaṃ katvā pacchimayāme ānāpānacatutthajjhānato uṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā vuttappakāraṃ udayabbayavipassanaṃ ārabhi .
Taṃ dassetuṃ idaṃ vuttaṃ .
TatthaP2.462 iti rūpan ti idaṃ rūpaṃ , ettakaṃ rūpaṃ , ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvañceva bhūtupādāyabhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto .
Iti rūpassa samudayoti iminā evaṃ pariggahitassa rūpassa samudayadassanaṃ vuttaṃ .
Tattha itīti evaṃ samudayo hotīti attho .
Tassa vitthāro –
‘‘ avijjāsamudayā rūpasamudayo , taṇhāsamudayā rūpasamudayo , kammasamudayā rūpasamudayo , āhārasamudayā rūpasamudayoti , nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatī ’’ ti evaṃ veditabbo .
Atthaṅgamepi ‘‘ avijjānirodhā rūpanirodho … pe … vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa nirodhaṃ passatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.50) ayamassa vitthāro .
Iti vedanātiādīsupi ayaṃ vedanā , ettakā vedanā , ito uddhaṃ vedanā natthi .
Ayaṃ saññā , ime saṅkhārā , idaṃ viññāṇaṃ , ettakaṃ viññāṇaṃ , ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanasabhāvañceva sukhādirūpasaññādi phassādi cakkhuviññāṇādi bhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapariggaho vutto .
Iti vedanāya samudayotiādīhi pana evaṃ pariggahitānaṃ vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ samudayadassanaṃ vuttaṃ .
Tatrāpi itīti evaṃ samudayo hotīti attho .
Tesampi vitthāro –
‘‘ avijjāsamudayā vedanāsamudayo ’’ ti ( paṭi . ma .1.50) rūpe vuttanayeneva veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – tīsu khandhesu ‘‘ āhārasamudayā ’’ ti avatvā ‘‘ phassasamudayā ’’ ti vattabbaṃ .
Viññāṇakkhandhe ‘‘ nāmarūpasamudayā ’’ tiM2.54 atthaṅgamapadampi tesaṃyeva vasena yojetabbaṃ .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana udayabbayavinicchayo sabbākāraparipūro visuddhimagge vutto .
Tassa pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharatoti tassa vipassissa bodhisattassa imesu rūpādīsu pañcasu upādānakkhandhesu samapaññāsalakkhaṇavasena udayabbayānupassino viharato yathānukkamena vaḍḍhite vipassanāñāṇe anuppādanirodhena nirujjhamānehiV2.48 āsavasaṅkhātehi kilesehi anupādāya aggahetvāva cittaṃ vimuccati , tadetaṃP2.463 maggakkhaṇe vimuccati nāma , phalakkhaṇe vimuttaṃ nāma ;
maggakkhaṇe vā vimuttañceva vimuccati ca , phalakkhaṇe vimuttameva .
Ettāvatā ca mahāpuriso sabbabandhanā vippamutto sūriyarasmisamphuṭṭhamiva padumaṃ suvikasitacittasantāno cattāri maggañāṇāni , cattāri phalañāṇāni , catasso paṭisambhidā , catuyoniparicchedakañāṇaṃ , pañcagatiparicchedakañāṇaṃ , cha asādhāraṇañāṇāni , sakale ca buddhaguṇe hatthagate katvā paripuṇṇasaṅkappo bodhipallaṅke nisinnova –
‘‘ Anekajātisaṃsāraṃ , sandhāvissaṃ anibbisaṃ ;
Gahakāraṃ gavesanto , dukkhā jāti punappunaṃ .
Gahakāraka diṭṭhosi , puna gehaṃ na kāhasi ;
Sabbā te phāsukā bhaggā , gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ ;
Visaṅkhāragataṃ cittaṃ , taṇhānaṃ khayamajjhagā ’’ ti .( dha . pa .153,154);
‘‘ Ayoghanahatasseva , jalato jātavedaso ;
Anupubbūpasantassa , yathā na ñāyate gati .
Evaṃ sammāvimuttānaṃ , kāmabandhoghatārinaṃ ;
Paññāpetuṃ gati natthi , pattānaṃ acalaṃ sukhan ’’ ti .( udā .80);
Evaṃ manasi karonto sarade sūriyo viya , puṇṇacando viya ca virocitthāti .
Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .