Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
Bhāsāṭīkā-ဘာသာဋီကာ
မြန်မာဘာသာ
钱玮
中文
Pāthikavaggaṭṭhakathā
Pāthikavaggaṭṭhakathā

4. Aggaññasuttavaṇṇanā

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

4. Aggaññasuttavaṇṇanā

Vāseṭṭhabhāradvājavaṇṇanā

111. EvaṃP3.859V3.39M3.43 me sutan ti aggaññasuttaṃ .
Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – pubbārāme migāramātupāsādeti ettha ayaṃ anupubbikathā .
Atīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusatasahassassa dānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā ‘‘ anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī ’’ ti patthanaṃ akāsi .
Sā kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañcayaseṭṭhino gehe sumanadeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi .
Jātakāle tassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu .
Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ āgamāsi , tadā pañcadāsisatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ katvā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi .
Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā .
Tattha naṃ migāraseṭṭhi mātuṭṭhāne ṭhapesi .
Tasmā migāramātāti vuccati .
Patikulaṃ gacchantiyā cassā pitā mahālatāpiḷandhanaṃ nāma kārāpesi .
Tasmiṃ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu , muttānaṃ ekādasa nāḷiyo , pavāḷassa dvāvīsati nāḷiyo , maṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo .
Iti etehi ca aññehi ca sattahi ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsi .
Taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati .
Pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti .
Sā aparabhāge dasabalassa aggupaṭṭhāyikā hutvā taṃ pasādhanaṃ vissajjetvā navahi koṭīhi bhagavato vihāraṃ kārayamānā karīsamatte bhūmibhāge pāsādaṃ kāresiP3.860 .
Tassa uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni honti , heṭṭhimabhūmiyaṃ pañcāti gabbhasahassappaṭimaṇḍito ahosi .
Sā ‘‘ suddhapāsādova na sobhatī ’’ ti taṃ parivāretvā pañca duvaḍḍhagehasatāni , pañca cūḷapāsādasatāniV3.40 , pañca dīghasālasatāni ca kārāpesi .
Vihāramaho catūhi māsehi niṭṭhānaṃ agamāsi .
MātugāmattabhāveM3.44 ṭhitāya visākhāya viya aññissā buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi , purisattabhāve ṭhitassa anāthapiṇḍikassa viya aññassāti .
So hi catupaṇṇāsakoṭiyo vissajjetvā sāvatthiyā dakkhiṇabhāge anurādhapurassa mahāvihārasadise ṭhāne jetavanamahāvihāraṃ nāma kāresi .
Visākhā sāvatthiyā pācīnabhāge uttaradeviyā vihārasadise ṭhāne pubbārāmaṃ nāma kāresi .
Bhagavā imesaṃ dvinnaṃ kulānaṃ anukampāya sāvatthiṃ nissāya viharanto imesu dvīsu vihāresu nibaddhavāsaṃ vasi .
Ekaṃ antovassaṃ jetavane vasati , ekaṃ pubbārāme .
Tasmiṃ samaye pana bhagavā pubbārāme viharati .
Tena vuttaṃ ‘‘ pubbārāme migāramātupāsāde ’’ ti .
Vāseṭṭhabhāradvājāti vāseṭṭho ca sāmaṇero bhāradvājo ca .
Bhikkhūsu parivasantīti te neva titthiyaparivāsaṃ vasanti , na āpattiparivāsaṃ .
Aparipuṇṇavassattā pana bhikkhubhāvaṃ patthayamānā vasanti .
Tenevāha ‘‘ bhikkhubhāvaṃ ākaṅkhamānā ’’ ti .
Ubhopi hete udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbattā , cattālīsa cattālīsa koṭivibhavā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū majjhimanikāye vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā , tevijjasuttaṃ sutvā pabbajitvā imasmiṃ kāle bhikkhubhāvaṃ ākaṅkhamānā parivasanti .
Abbhokāse caṅkamatīti uttaradakkhiṇena āyatassa pāsādassa puratthimadisābhāge pāsādacchāyāyaṃ yantarajjūhi ākaḍḍhiyamānaṃ ratanasatubbedhaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya anilapathe vidhāvantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi sobhamāno aparāparaṃ caṅkamati .
113. Anucaṅkamiṃsūti añjaliṃ paggayha onatasarīrā hutvā anuvattamānā caṅkamiṃsu .
Vāseṭṭhaṃ āmantesīti so tesaṃ paṇḍitataro gahetabbaṃ vissajjetabbañca jānāti , tasmā taṃ āmantesi .
Tumhe khvatthāti tumhe kho attha .
Brāhmaṇajaccāti , brāhmaṇajātikā .
Brāhmaṇakulīnāti brāhmaṇesu kulīnā kulasampannā .
BrāhmaṇakulātiP3.861 brāhmaṇakulato , bhogādisampannaṃ brāhmaṇakulaṃ pahāyāti attho .
Na akkosantīti dasavidhena akkosavatthunā na akkosanti .
Na paribhāsantīti nānāvidhāya paribhavakathāya na paribhāsantīti attho .
ItiM3.45 bhagavā ‘‘ brāhmaṇā ime sāmaṇere akkosanti paribhāsantī ’’ ti jānamānova pucchati .
Kasmā ?
Ime mayā apucchitā paṭhamataraṃ na kathessanti , akathite kathā na samuṭṭhātīti kathāsamuṭṭhāpanatthāya .
TagghātiV3.41 ekaṃsavacane nipāto , ekaṃseneva no , bhante , brāhmaṇā akkosanti paribhāsantīti vuttaṃ hoti .
Attarūpāyāti attano anurūpāya .
Paripuṇṇāyāti yathāruci padabyañjanāni āropetvā āropetvā paripūritāya .
No aparipuṇṇāyāti antarā aṭṭhapitāya nirantaraṃ pavattāya .
Kasmā pana brāhmaṇā ime sāmaṇere akkosantīti ?
Appatiṭṭhatāya .
Ime hi sāmaṇerā aggabrāhmaṇānaṃ puttā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū jambudīpe brāhmaṇānaṃ antare pākaṭā sambhāvitā tesaṃ pabbajitattā aññe brāhmaṇaputtā pabbajiṃsu .
Atha kho brāhmaṇā ‘‘ apatiṭṭhā mayaṃ jātā ’’ ti imāya appatiṭṭhatāya gāmadvārepi antogāmepi te disvā ‘‘ tumhehi brāhmaṇasamayo bhinno , muṇḍasamaṇakassa pacchato pacchato rasagiddhā hutvā vicarathā ’’ tiādīni ceva pāḷiyaṃ āgatāni ‘‘ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo ’’ tiādīni ca vatvā akkosanti .
Sāmaṇerā tesu akkosantesupi kopaṃ vā āghātaṃ vā akatvā kevalaṃ bhagavatā puṭṭhā ‘‘ taggha no , bhante , brāhmaṇā akkosanti paribhāsantī ’’ ti ārocesuṃ .
Atha ne bhagavā akkosanākāraṃ pucchanto yathā kathaṃ pana voti pucchati .
Te ācikkhantā brāhmaṇā bhantetiādimāhaṃsu .
Tattha seṭṭho vaṇṇoti jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne brāhmaṇova seṭṭhoti dassenti .
Hīnā aññe vaṇṇāti itare tayo vaṇṇā hīnā lāmakāti vadanti .
Sukkoti paṇḍaro .
Kaṇhoti kāḷako .
Sujjhantīti jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne sujjhanti .
Brahmuno puttāti mahābrahmuno puttā .
Orasā mukhato jātāti ure vasitvā mukhato nikkhantā , ure katvā saṃvaḍḍhitāti vā orasā .
BrahmajātiP3.862 brahmato nibbattā .
Brahmanimmitāti brahmunā nimmitā .
Brahmadāyādāti brahmuno dāyādā .
Hīnamattha vaṇṇaṃ ajjhupagatāti hīnaṃ vaṇṇaṃ ajjhupagatā attha .
MuṇḍakeM3.46 samaṇaketi nindantā jigucchantā vadanti , na muṇḍakamattañceva samaṇamattañca sandhāya .
Ibbheti gahapatike .
Kaṇheti kāḷake .
Bandhūti mārassa bandhubhūte mārapakkhike .
Pādāpacceti mahābrahmuno pādānaṃ apaccabhūte pādato jāteti adhippāyo .
114.‘‘ Taggha vo , vāseṭṭha , brāhmaṇā porāṇaṃ assarantā evamāhaṃsū ’’ ti ettha voti nipātamattaṃ , sāmivacanaṃ vā , tumhākaṃ brāhmaṇāti attho .
Porāṇan ti porāṇakaṃ aggaññaṃ lokuppatticariyavaṃsaṃ .
Assarantāti assaramānā .
Idaṃ vuttaṃ hoti , ekaṃsena vo , vāseṭṭha , brāhmaṇā porāṇaṃ lokuppattiṃ ananussarantā ajānantā evaṃ vadantīti .
‘‘ Dissanti kho panā ’’ ti evamādi tesaṃ laddhibhindanatthāya vuttaṃ .
Tattha brāhmaṇiyoti brāhmaṇānaṃ puttappaṭilābhatthāyaV3.42 āvāhavivāhavasena kulaṃ ānītā brāhmaṇiyo dissanti .
Tā kho panetā aparena samayena utuniyopi honti , sañjātapupphāti attho .
Gabbhiniyoti sañjātagabbhā .
Vijāyamānāti puttadhītaro janayamānā .
Pāyamānāti dārake thaññaṃ pāyantiyo .
Yonijāva samānāti brāhmaṇīnaṃ passāvamaggena jātā samānā .
Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti .
Kathaṃ ?
‘‘ Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo … pe … brahmadāyādā ’’ ti .
Yadi pana nesaṃ taṃ saccavacanaṃ siyā , brāhmaṇīnaṃ kucchi mahābrahmassa uro bhaveyya , brāhmaṇīnaṃ passāvamaggo mahābrahmuno mukhaṃ bhaveyya , na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ te ca brahmūnañceva abbhācikkhantī ’’ tiādi .

Catuvaṇṇasuddhivaṇṇanā

Ettāvatā ‘‘ mayaṃ mahābrahmuno ure vasitvā mukhato nikkhantāti vattuṃ mā labhantū ’’ ti imaṃ mukhacchedakavādaṃ vatvā puna cattāropi vaṇṇā kusale dhamme samādāya vattantāvaP3.863 sujjhantīti dassanatthaṃ cattārome , vāseṭṭha , vaṇṇātiādimāha .
Akusalasaṅkhātāti akusalāti saṅkhātā akusalakoṭṭhāsabhūtā vā .
Esa nayo sabbattha .
Na alamariyāti ariyabhāve asamatthā .
Kaṇhāti pakatikāḷakā .
Kaṇhavipākāti vipākopiM3.47 nesaṃ kaṇho dukkhoti attho .
Khattiyepi teti khattiyamhipi te .
Ekacceti ekasmiṃ .
Esa nayo sabbattha .
Sukkāti nikkilesabhāvena paṇḍarā .
Sukkavipākāti vipākopi nesaṃ sukko sukhoti attho .
116. Ubhayavokiṇṇesu vattamānesūti ubhayesu vokiṇṇesu missībhūtesu hutvā vattamānesu .
Katamesu ubhayesūti ?
Kaṇhasukkesu dhammesu viññugarahitesu ceva viññuppasatthesu ca .
Yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsūti ettha etesu kaṇhasukkadhammesu vattamānāpi brāhmaṇā yadetaṃ evaṃ vadanti ‘‘ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo ’’ tiādi .
Taṃ nesaṃ viññū nānujānantīti ye loke paṇḍitā , te nānumodanti , na pasaṃsantīti attho .
Taṃ kissa hetu ?
Imesañhi vāseṭṭhātiādimhi ayaṃ saṅkhepattho .
Yaṃ vuttaṃ nānujānantīti , taṃ kasmāti ce ?
Yasmā imesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ yo bhikkhu arahaṃ … pe … sammadaññā vimutto , so tesaṃ aggamakkhāyati , te ca na evarūpā .
Tasmā nesaṃ viññū nānujānanti .
Arahan tiādipadesu cettha kilesānaṃ ārakattādīhi kāraṇehi arahaṃ .
Āsavānaṃ khīṇattā khīṇāsavoV3.43 .
Satta sekkhā puthujjanakalyāṇakā ca brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma .
Ayaṃ pana vutthavāsoti vusitavā .
Catūhi maggehi catūsu saccesu parijānanādikaraṇīyaṃ kataṃ assāti katakaraṇīyo .
Kilesabhāro ca khandhabhāro ca ohito assāti ohitabhāro .
Ohitoti ohārito .
Sundaro attho , sako vā attho sadattho , anuppatto sadattho etenāti anuppattasadattho .
Bhavasaṃyojanaṃ vuccati taṇhā , sā parikkhīṇā assāti parikkhīṇabhavasaṃyojano .
Sammadaññā vimuttoti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto .
Janetasmin tiP3.864 jane etasmiṃ , imasmiṃ loketi attho .
Diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañcāti idhattabhāve ca parattabhāve .
117. AnantarātiM3.48 antaravirahitā , attano kulena sadisāti attho .
Anuyuttāti vasavattino .
Nipaccakāran ti mahallakatarā nipaccakāraṃ dassenti .
Daharatarā abhivādanādīni karonti .
Tattha sāmīcikamman ti taṃtaṃvattakaraṇādi anucchavikakammaṃ .
118. Niviṭṭhāti abhiniviṭṭhā acalaṭṭhitā .
Kassa pana evarūpā saddhā hotīti ?
Sotāpannassa .
So hi niviṭṭhasaddho asinā sīse chejjamānepi buddho abuddhoti vā , dhammo adhammoti vā , saṅgho asaṅghoti vā na vadati .
Patiṭṭhitasaddho hoti sūrambaṭṭho viya .
So kira satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpanno hutvā gehaṃ agamāsi .
Atha māro dvattiṃsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ buddharūpaṃ māpetvā tassa gharadvāre ṭhatvā ‘‘ satthā āgato ’’ ti sāsanaṃ pahiṇi .
Sūrambaṭṭho cintesi ‘‘ ahaṃ idāneva satthu santike dhammaṃ sutvā āgato , kiṃ nu kho bhavissatī ’’ ti upasaṅkamitvā satthusaññāya vanditvā aṭṭhāsi .
Māro āha –
‘‘ ambaṭṭha , yaṃ te mayā ‘ rūpaṃ aniccaṃ … pe … viññāṇaṃ aniccanti kathitaṃ , taṃ dukkathitaṃ .
Anupadhāretvāva hi mayā evaṃ vuttaṃ .
Tasmā tvaṃ ‘ rūpaṃ niccaṃ … pe … viññāṇaṃ niccan ’ ti gaṇhāhī ’’ ti .
So cintesi –
‘‘ aṭṭhānametaṃ yaṃ buddhā anupadhāretvā apaccakkhaṃ katvā kiñci katheyyuṃ , addhā ayaṃ mayhaṃ vicchindajananatthaṃ māro āgato ’’ ti .
Tato naṃ ‘‘ tvaṃ mārosī ’’ ti āha .
So musāvādaṃ kātuṃ nāsakkhi .
‘‘ Āma mārosmī ’’ ti paṭijānāti .
‘‘ Kasmā āgatosī ’’ ti ?
Tava saddhācālanatthanti āha .
‘‘ Kaṇha pāpima , tvaṃ tāva eko tiṭṭha , tādisānaṃ mārānaṃ satampi sahassampi satasahassampi mama saddhaṃ cāletuṃ asamatthaṃ , maggena āgatasaddhā nāma thirā silāpathaviyaṃ patiṭṭhitasineru viya acalā hoti , kiṃ tvaṃ etthā ’’ ti accharaṃ pahari .
So ṭhātuṃ asakkonto tattheva antaradhāyi .
Evarūpaṃ saddhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘ niviṭṭhā ’’ ti .
MūlajātāV3.44 patiṭṭhitāti maggamūlassa sañjātattā tena maggamūlena patiṭṭhitā .
Daḷhāti thirā .
AsaṃhāriyātiP3.865 sunikhātaindakhīlo viya kenaci cāletuṃ asakkuṇeyyā .
Tassetaṃ kallaṃ vacanāyāti tassa ariyasāvakassa yuttametaṃ vattuṃ .
Kinti ?
‘‘ Bhagavatomhi putto oraso ’’ tiM3.49 evamādi .
So hi bhagavantaṃ nissāya ariyabhūmiyaṃ jātoti bhagavato putto .
Ure vasitvā mukhato nikkhantadhammaghosavasena maggaphalesu patiṭṭhitattā oraso mukhato jāto .
Ariyadhammato jātattā ariyadhammena ca nimmitattā dhammajo dhammanimmito .
Navalokuttaradhammadāyajjaṃ arahatīti dhammadāyādo .
Taṃ kissa hetūti yadetaṃ ‘‘ bhagavatomhi putto ’’ ti vatvā ‘‘ dhammajo dhammanimmito ’’ ti vuttaṃ , taṃ kasmāti ce ?
Idānissa atthaṃ dassento tathāgatassa hetan tiādimāha .
Tattha ‘‘ dhammakāyo itipī ’’ ti kasmā tathāgato ‘‘ dhammakāyo ’’ ti vutto ?
Tathāgato hi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ hadayena cintetvā vācāya abhinīhari .
Tenassa kāyo dhammamayattā dhammova .
Iti dhammo kāyo assāti dhammakāyo .
Dhammakāyattā eva brahmakāyo .
Dhammo hi seṭṭhatthena brahmāti vuccati .
Dhammabhūtoti dhammasabhāvo .
Dhammabhūtattā eva brahmabhūto .
119. Ettāvatā bhagavā seṭṭhacchedakavādaṃ dassetvā idāni aparenapi nayena seṭṭhacchedakavādameva dassetuṃ hoti kho so , vāseṭṭha , samayotiādimāha .
Tattha saṃvaṭṭavivaṭṭakathā brahmajāle vitthāritāva .
Itthattaṃ āgacchantīti itthabhāvaṃ manussattaṃ āgacchanti .
Tedha honti manomayāti te idha manussaloke nibbattamānāpi opapātikā hutvā maneneva nibbattāti manomayā .
Brahmaloke viya idhāpi nesaṃ pītiyeva āhārakiccaṃ sādhetīti pītibhakkhā .
Eteneva nayena sayaṃpabhā dīnipi veditabbānīti .

Rasapathavipātubhāvavaṇṇanā

120. Ekodakībhūtan ti sabbaṃ cakkavāḷaṃ ekodakameva bhūtaṃ .
Andhakāroti tamo .
Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇaṃ bahalatamaṃ .
Samatanīti patiṭṭhahi samantato patthari .
PayasoP3.866 tattassāti tattassa khīrassa .
Vaṇṇasampannāti vaṇṇena sampannā .
Kaṇikārapupphasadiso hissā vaṇṇo ahosi .
Gandhasampannāti gandhena sampannāM3.50 dibbagandhaṃ vāyati .
Rasasampannāti rasena sampannā pakkhittadibbojā viya hoti .
Khuddamadhun ti khuddakamakkhikāhi katamadhuṃ .
Aneḷakan ti niddosaṃ makkhikaṇḍakavirahitaṃ .
Lolajātikoti lolasabhāvo .
Atītānantarepi kappe loloyeva .
Ambhoti acchariyajāto āha .
Kimevidaṃ bhavissatītiV3.45 vaṇṇopissā manāpo gandhopi , raso panassā kīdiso bhavissatīti attho .
Yo tattha uppannalobho , so rasapathaviṃ aṅguliyā sāyi , aṅguliyā gahetvā jivhagge ṭhapesi .
Acchādesīti jivhagge ṭhapitamattā satta rasaharaṇīsahassāni pharitvā manāpā hutvā tiṭṭhati .
Taṇhā cassa okkamīti tattha cassa taṇhā uppajji .

Candimasūriyādipātubhāvavaṇṇanā

121. Āluppakārakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjitun ti ālopaṃ katvā piṇḍe piṇḍe chinditvā paribhuñjituṃ ārabhiṃsu .
Candimasūriyāti candimā ca sūriyo ca .
Pāturahesun ti pātubhaviṃsu .
Ko pana tesaṃ paṭhamaṃ pātubhavi , ko kasmiṃ vasati , kassa kiṃ pamāṇaṃ , ko upari , ko sīghaṃ gacchati , kati nesaṃ vīthiyo , kathaṃ caranti , kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti ?
Ubho ekato pātubhavanti .
Sūriyo paṭhamataraṃ paññāyati .
Tesañhi sattānaṃ sayaṃpabhāya antarahitāya andhakāro ahosi .
Te bhītatasitā ‘‘ bhaddakaṃ vatassa sace āloko pātubhaveyyā ’’ ti cintayiṃsu .
Tato mahājanassa sūrabhāvaṃ janayamānaṃ sūriyamaṇḍalaṃ uṭṭhahi .
Tenevassa sūriyoti nāmaṃ ahosi .
Tasmiṃ divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate puna andhakāro ahosi .
Te ‘‘ bhaddakaṃ vatassa sace añño āloko uppajjeyyā ’’ ti cintayiṃsu .
Atha nesaṃ chandaṃ ñatvāva candamaṇḍalaṃ uṭṭhahi .
Tenevassa candoti nāmaṃ ahosi .
Tesu cando antomaṇivimāne vasati .
Taṃ bahi rajatena parikkhittaṃP3.867 .
Ubhayampi sītalameva ahosi .
Sūriyo antokanakavimāne vasati .
Taṃ bāhiraṃ phalikaparikkhittaṃ hoti .
Ubhayampi uṇhameva .
PamāṇatoM3.51 cando ujukaṃ ekūnapaññāsayojano .
Parimaṇḍalato tīhi yojanehi ūnadiyaḍḍhasatayojano .
Sūriyo ujukaṃ paññāsayojano , parimaṇḍalato diyaḍḍhasatayojano .
Cando heṭṭhā , sūriyo upari , antarā nesaṃ yojanaṃ hoti .
Candassa heṭṭhimantato sūriyassa uparimantato yojanasataṃ hoti .
CandoV3.46 ujukaṃ saṇikaṃ gacchati , tiriyaṃ sīghaṃ .
Dvīsu passesu nakkhattatārakā gacchanti .
Cando dhenu viya vacchaṃ taṃ taṃ nakkhattaṃ upasaṅkamati .
Nakkhattāni pana attano ṭhānaṃ na vijahanti .
Sūriyassa ujukaṃ gamanaṃ sīghaṃ , tiriyaṃ gamanaṃ dandhaṃ .
So kāḷapakkhauposathato pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ candamaṇḍalaṃ ohāya gacchati .
Atha cando lekhā viya paññāyati .
Pakkhassa dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ ohāya gacchati .
Atha cando anukkamena vaḍḍhitvā uposathadivase paripuṇṇo hoti .
Puna pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti .
Dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti .
Atha cando anukkamena hāyitvā uposathadivase sabbaso na paññāyati .
Candaṃ heṭṭhā katvā sūriyo upari hoti .
Mahatiyā pātiyā khuddakabhājanaṃ viya candamaṇḍalaṃ pidhīyati .
Majjhanhike gehacchāyā viya candassa chāyā na paññāyati .
So chāyāya apaññāyamānāya dūre ṭhitānaṃ divā padīpo viya sayampi na paññāyati .
Kati nesaṃ vīthiyoti ettha pana ajavīthi , nāgavīthi , govīthīti tisso vīthiyo honti .
Tattha ajānaṃ udakaṃ paṭikūlaṃ hoti , hatthināgānaṃ manāpaṃ .
Gunnaṃ sītuṇhasamatāya phāsu hoti .
Tasmā yaṃ kālaṃ candimasūriyā ajavīthiṃ āruhanti , tadā devo ekabindumpi na vassati .
Yadā nāgavīthiṃ ārohanti , tadā bhinnaṃ viya nabhaṃ paggharati .
Yadā govīthiṃ ārohanti , tadā utusamatā sampajjati .
Candimasūriyā chamāse sineruto bahi nikkhamanti , chamāse anto vicaranti .
Te hi āsāḷhamāse sinerusamīpena vicaranti .
Tato pare dve māse nikkhamitvā bahi vicarantā paṭhamakattikamāse majjhena gacchanti .
Tato cakkavāḷābhimukhā gantvā tayo māse cakkavāḷasamīpenaP3.868 caritvā puna nikkhamitvāM3.52 citramāse majjhena gantvā tato dve māse sinerubhimukhā pakkhanditvā puna āsāḷhe sinerusamīpena caranti .
Kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti ?
Ekappahārena tīsu dīpesu ālokaṃ karonti .
Kathaṃ ?
Imasmiñhi dīpe sūriyuggamanakālo pubbavidehe majjhanhiko hoti , uttarakurūsu atthaṅgamanakālo , aparagoyāne majjhimayāmo .
Pubbavidehamhi uggamanakālo uttarakurūsu majjhanhiko , aparagoyāne atthaṅgamanakālo , idha majjhimayāmo .
Uttarakurūsu uggamanakālo aparagoyāne majjhanhiko , idha atthaṅgamanakālo , pubbavidehe majjhimayāmo .
Aparagoyānadīpe uggamanakālo idha majjhanhiko , pubbavidehe atthaṅgamanakālo , uttarakurūsu majjhimayāmoti .
NakkhattāniV3.47 tārakarūpānīti kattikādinakkhattāni ceva sesatārakarūpāni ca candimasūriyehi saddhiṃyeva pāturahesuṃ .
Rattindivāti tato sūriyatthaṅgamanato yāva aruṇuggamanā ratti , aruṇuggamanato yāva sūriyatthaṅgamanā divāti evaṃ rattindivā paññāyiṃsu .
Atha pañcadasa rattiyo aḍḍhamāso , dve aḍḍhamāsā māsoti evaṃ māsaḍḍhamāsā paññāyiṃsu .
Atha cattāro māsā utu , tayo utū saṃvaccharoti evaṃ utusaṃvaccharā paññāyiṃsu .
122. Vaṇṇavevaṇṇatā cāti vaṇṇassa vivaṇṇabhāvo .
Tesaṃ vaṇṇātimānapaccayāti tesaṃ vaṇṇaṃ ārabbha uppannaatimānapaccayā .
Mānātimānajātikānan ti punappunaṃ uppajjamānātimānasabhāvānaṃ .
Rasāya pathaviyāti sampannarasattā rasāti laddhanāmāya pathaviyā .
Anutthuniṃsūti anubhāsiṃsu .
Aho rasan ti aho amhākaṃ madhurarasaṃ antarahitaṃ .
Aggaññaṃ akkharan ti lokuppattivaṃsakathaṃ .
Anusarantīti anugacchanti .

Bhūmipappaṭakapātubhāvādivaṇṇanā

123. Evameva pāturahosīti ediso hutvā uṭṭhahi , antovāpiyaṃ udake chinne sukkhakalalapaṭalaṃ viya ca uṭṭhahi .
124. Padālatāti ekā madhurarasā bhaddālatā .
KalambukātiP3.869 nāḷikā .
Ahu vata noti madhurarasā vata no padālatā ahosi .
Ahāyi vata noti sā no etarahi antarahitāti .
125. AkaṭṭhapākotiM3.53 akaṭṭheyeva bhūmibhāge uppanno .
Akaṇoti nikkuṇḍako .
Athusoti nitthuso .
Sugandhoti dibbagandhaṃ vāyati .
Taṇḍulapphaloti suparisuddhaṃ paṇḍaraṃ taṇḍulameva phalati .
Pakkaṃ paṭivirūḷhan ti sāyaṃ gahitaṭṭhānaṃ pāto pakkaṃ hoti , puna virūḷhaṃ paṭipākatikameva gahitaṭṭhānaṃ na paññāyati .
Nāpadānaṃ paññāyatīti alāyitaṃ hutvā anūnameva paññāyati .

Itthipurisaliṅgādipātubhāvavaṇṇanā

126. Itthiyā cāti yā pubbe manussakāle itthī , tassa itthiliṅgaṃ pātubhavati , pubbe purisassa purisaliṅgaṃ .
Mātugāmo nāma hi purisattabhāvaṃ labhanto anupubbena purisattapaccaye dhammeV3.48 pūretvā labhati .
Puriso itthattabhāvaṃ labhanto kāmesumicchācāraṃ nissāya labhati .
Tadā pana pakatiyā mātugāmassa itthiliṅgaṃ , purisassa purisaliṅgaṃ pāturahosi .
Upanijjhāyatan ti upanijjhāyantānaṃ olokentānaṃ .
Pariḷāhoti rāgapariḷāho .
Seṭṭhin ti chārikaṃ .
Nibbuyhamānāyāti niyyamānāya .
127. Adhammasammatan ti taṃ paṃsukhipanādi adhammoti sammataṃ .
Tadetarahi dhammasammatan ti taṃ idāni dhammoti sammataṃ , dhammoti taṃ gahetvā vicaranti .
Tathā hi ekaccesu jānapadesu kalahaṃ kurumānā itthiyo ‘‘ tvaṃ kasmā kathesi ?
Yā gomayapiṇḍamattampi nālatthā ’’ ti vadanti .
Pātabyatan ti sevitabbataṃ .
Sannidhikārakan ti sannidhiṃ katvā .
Apadānaṃ paññāyitthāti chinnaṭṭhānaṃ ūnameva hutvā paññāyittha .
Saṇḍasaṇḍāti ekekasmiṃ ṭhāne kalāpabandhā viya gumbagumbā hutvā .
128. MariyādaṃP3.870 ṭhapeyyāmāti sīmaṃ ṭhapeyyāma .
Yatra hi nāmāti yo hi nāma .
Pāṇinā pahariṃsūti tayo vāre vacanaṃ agaṇhantaṃ pāṇinā pahariṃsu .
Tadagge khoti taṃ aggaṃ katvā .

Mahāsammatarājavaṇṇanā

130. Khīyitabbaṃ khīyeyyāti pakāsetabbaṃ pakāseyya khipitabbaṃ khipeyya , hāretabbaṃ hāreyyāti vuttaṃ hoti .
Yo nesaṃ sattoti yoM3.54 tesaṃ satto .
Ko pana soti ?
Amhākaṃ bodhisatto .
Sālīnaṃ bhāgaṃ anupadassāmāti mayaṃ ekekassa khettato ambaṇambaṇaṃ āharitvā tuyhaṃ sālibhāgaṃ dassāma , tayā kiñci kammaṃ na kātabbaṃ , tvaṃ amhākaṃ jeṭṭhakaṭṭhāne tiṭṭhāti .
131. Akkharaṃ upanibbattan ti saṅkhā samaññā paññatti vohāro uppanno .
Khattiyo khattiyotveva dutiyaṃ akkharan ti na kevalaṃ akkharameva , te panassa khettasāmino tīhi saṅkhehi abhisekampi akaṃsu .
Rañjetīti sukheti pineti .
Aggaññenāti agganti ñātena , agge vā ñātena lokuppattisamaye uppannena abhinibbatti ahosīti .

Brāhmaṇamaṇḍalādivaṇṇanā

132. VītaṅgārāV3.49 vītadhūmāti pacitvā khāditabbābhāvato vigatadhūmaṅgārā .
Pannamusalāti koṭṭetvā pacitabbābhāvato patitamusalā .
Ghāsamesamānāti bhikkhācariyavasena yāgubhattaṃ pariyesantā .
Tamenaṃ manussā disvāti te ete manussā passitvā .
Anabhisambhuṇamānāti asahamānā asakkontā .
Ganthe karontāti tayo vede abhisaṅkharontā ceva vācentā ca .
Acchantīti vasanti ,‘‘ acchentī ’’ tipi pāṭho .
Esevattho .
Hīnasammatan ti ‘‘ mante dhārenti mante vācentī ’’ ti kho , vāseṭṭha , idaṃ tena samayena hīnasammataṃ .
Tadetarahi seṭṭhasammatan ti taṃ idāni ‘‘ ettake mante dhārenti ettake mante vācentī ’’ ti seṭṭhasammataṃ jātaṃ .
Brāhmaṇamaṇḍalassāti brāhmaṇagaṇassa .
133. Methunaṃ dhammaṃ samādāyāti methunadhammaṃ samādiyitvā .
VisukammanteP3.871 payojesun ti gorakkha vāṇijakammādike vissute uggate kammante payojesuṃ .
134. Suddā suddāti tena luddācārakammakhuddācārakammunā suddaṃ suddaṃ lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchanti , vinassantīti attho .
Ahu khoti hoti kho .
135. SakaṃM3.55 dhammaṃ garahamānoti na setacchattaṃ ussāpanamattena sujjhituṃ sakkāti evaṃ attano khattiyadhammaṃ nindamāno .
Esa nayo sabbattha .
‘‘ Imehi kho , vāseṭṭha , catūhi maṇḍalehī ’’ ti iminā imaṃ dasseti ‘‘ samaṇamaṇḍalaṃ nāma visuṃ natthi , yasmā pana na sakkā jātiyā sujjhituṃ , attano attano sammāpaṭipattiyā visuddhi hoti .
Tasmā imehi catūhi maṇḍalehi samaṇamaṇḍalassa abhinibbatti hoti .
Imāni maṇḍalāni samaṇamaṇḍalaṃ anuvattanti , anuvattantāni ca dhammeneva anuvattanti , no adhammena .
Samaṇamaṇḍalañhi āgamma sammāpaṭipattiṃ pūretvā suddhiṃ pāpuṇantī ’’ ti .

Duccaritādikathāvaṇṇanā

136. Idāni yathājātiyā na sakkā sujjhituṃ , sammāpaṭipattiyāva sujjhanti , tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto khattiyopi kho , vāseṭṭhāti desanaṃ ārabhi .
Tattha micchādiṭṭhikammasamādānahetūti micchādiṭṭhivasena samādinnakammahetu , micchādiṭṭhikammassa vā samādānahetu .
137. DvayakārītiV3.50 kālena kusalaṃ karoti , kālena akusalanti evaṃ ubhayakārī .
Sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotīti ekakkhaṇe ubhayavipākadānaṭṭhānaṃ nāma natthi .
Yena pana akusalaṃ bahuṃ kataṃ hoti , kusalaṃ mandaṃ , so taṃ kusalaṃ nissāya khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattati .
Atha naṃ akusalakammaṃ kāṇampi karoti khujjampi pīṭhasappimpi .
So rajjassa vā anaraho hoti , abhisittakāle vā evaṃbhūto bhoge paribhuñjituṃ na sakkoti .
Aparassa maraṇakāle dve balavamallā viya te dvepi kusalākusalakammāni upaṭṭhahanti .
Tesu akusalaṃ balavataraṃ hoti , taṃ kusalaṃ paṭibāhitvā tiracchānayoniyaṃ nibbattāpeti .
Kusalakammampi pavattivedanīyaṃ hoti .
Tamenaṃ maṅgalahatthiṃ vā karonti maṅgalaassaṃ vā maṅgalausabhaṃ vā .
So sampattiṃ anubhavatiP3.872 .
Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī ’’ ti .

Bodhipakkhiyabhāvanāvaṇṇanā

138. Sattannaṃ bodhipakkhiyānan ti ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ ti ādikoṭṭhāsavasena sattannaṃ , paṭipāṭiyā pana sattatiṃsāya bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃM3.56 .
Bhāvanamanvāyāti bhāvanaṃ anugantvā , paṭipajjitvāti attho .
Parinibbāyatīti kilesaparinibbānena parinibbāyati .
Iti bhagavā cattāro vaṇṇe dassetvā vinivattetvā paṭividdhacatusaccaṃ khīṇāsavameva devamanussesu seṭṭhaṃ katvā dassesi .
140. Idāni tamevatthaṃ lokasammatassa brahmunopi vacanadassanānusārena daḷhaṃ katvā dassento imesañhi vāseṭṭha catunnaṃ vaṇṇānan tiādimāha .
‘‘ Brahmunāpesā ’’ tiādi ambaṭṭhasutte vitthāritaṃ .
Iti bhagavā ettakena iminā kathāmaggena seṭṭhacchedakavādameva dassetvā suttantaṃ vinivattetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi .
Attamanā vāseṭṭhabhāradvājāti vāseṭṭhabhāradvāja sāmaṇerāpi hi sakamanā tuṭṭhamanā ‘‘ sādhu , sādhū ’’ ti bhagavato bhāsitaṃ abhinandiṃsu .
Idameva suttantaṃ āvajjantā anumajjantā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti .
Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya
Aggaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .