Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā
216. Samaṇaṃ vāti samitapāpaṭṭhena samaṇaṃ .
Brāhmaṇaṃ vāti bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ .
Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgato hotīti attho .
Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ .
Tattha katamā mahāpaññā ?
Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā , mahante samādhikkhandhe paññākkhandhe vimuttikkhandhe vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā .
Mahantāni ṭhānāṭhānāni mahantā vihārasamāpattiyo mahantāni ariyasaccāni mahante satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde mahantāni indriyāni balāni mahante bojjhaṅge mahante ariyamagge mahantāni sāmaññaphalāni mahantā abhiññāyo mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā .
Katamā
M3.114 puthupaññā ?Puthunānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .
Puthunānādhātūsu puthunānāāyatanesu
V3.103 puthunānāpaṭiccasamuppādesu puthunānāsuññatamanupalabbhesu puthunānāatthesu dhammesu niruttīsu paṭibhānesu .Puthunānāsīlakkhandhesu puthunānāsamādhipaññāvimuttivimuttiñādassanakkhandhesu puthunānāṭhānāṭhānesu puthunānāvihārasamāpattīsu puthunānāariyasaccesu puthunānāsatipaṭṭhānesu sammappadhānesu iddhipādesu indriyesu balesu bojjhaṅgesu puthunānāariyamaggesu sāmaññaphalesu abhiññāsu puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā .
Katamā hāsapaññā ?
Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti indriyasaṃvaraṃ paripūreti bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhaṃ paññākkhandhaṃ vimuttikkhandhaṃ
P3.932 vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā .Hāsabahulo … pe … pāmojjabahulo ṭhānāṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā .
Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā .
Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhatīti hāsapaññā .
Satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde indriyāni balāni bojjhaṅge ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā .
Hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikarotīti hāsapaññā .
Abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā .
Hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā .
Katamā javanapaññā ?
Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Dukkhato khippaṃ anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Yā kāci vedanā … pe … yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ , sabbaṃ taṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā .
Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena dukkhaṃ bhayaṭṭhena anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena … pe … vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ
M3.115 .Cakkhuṃ … pe … jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā .
Katamā
V3.104 tikkhapaññā ?Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā .
Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti , uppannaṃ byāpādavitakkaṃ , uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ , uppannuppanne pāpake akusale dhamme uppannaṃ rāgaṃ dosaṃ mohaṃ kodhaṃ upanāhaṃ makkhaṃ paḷāsaṃ issaṃ macchariyaṃ māyaṃ sāṭheyyaṃ thambhaṃ sārambhaṃ
P3.933 mānaṃ atimānaṃ madaṃ pamādaṃ sabbe kilese sabbe duccarite sabbe abhisaṅkhāre sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantī karoti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā .Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā .
Katamā nibbedhikapaññā ?
Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu , anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā .
Anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ kodhaṃ upanāhaṃ … pe … sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññāti ( paṭi . ma .3.3).
217. Pabbajitaṃ upāsitāti paṇḍitaṃ pabbajitaṃ upasaṅkamitvā payirupāsitā .
Atthantaroti yathā eke randhagavesino upārambhacittatāya dosaṃ abbhantaraṃ karitvā nisāmayanti , evaṃ anisāmetvā atthaṃ abbhantaraṃ katvā atthayuttaṃ kathaṃ nisāmayi upadhārayi .
Paṭilābhagatenāti paṭilābhatthāya gatena .
Uppādanimittakovidāti uppāde ca nimitte ca chekā .
Avecca dakkhitīti ñatvā passissati .
Atthānusiṭṭhīsu pariggahesu cāti ye atthānusāsanesu pariggahā atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇāni , tesūti attho .