Issues
Select Version
Pāthikavaggaṭṭhakathā
Pāthikavaggaṭṭhakathā

11. Dasuttarasuttavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

11. Dasuttarasuttavaṇṇanā

350. EvaṃV3.217M3.237P3.1053 me sutan ti dasuttarasuttaṃ .
Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – āvuso bhikkhaveti sāvakānaṃ ālapanametaṃ .
Buddhā hi parisaṃ āmantayamānā ‘ bhikkhave ’ ti vadanti .
Sāvakā satthāraṃ uccaṭṭhāne ṭhapessāmāti satthu ālapanena anālapitvā āvusoti ālapanti .
Te bhikkhūti te dhammasenāpatiṃ parivāretvā nisinnā bhikkhū .
Ke pana te bhikkhūti ?
Anibaddhavāsā disāgamanīyā bhikkhū .
Buddhakāle dve vāre bhikkhū sannipatanti – upakaṭṭhavassūpanāyikakāle ca pavāraṇakāle ca .
Upakaṭṭhavassūpanāyikāya dasapi vīsatipi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi bhikkhū vaggā vaggā kammaṭṭhānatthāya āgacchanti .
Bhagavā tehi saddhiṃ sammoditvā kasmā , bhikkhave , upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vicarathāti pucchati .
Atha te ‘‘ bhagavā kammaṭṭhānatthaṃ āgatamha , kammaṭṭhānaṃ no dethā ’’ ti yācanti .
Satthā tesaṃ cariyavasena rāgacaritassa asubhakammaṭṭhānaṃ deti .
Dosacaritassa mettākammaṭṭhānaṃ , mohacaritassa uddeso paripucchā –
‘ kālena dhammassavanaṃ , kālena dhammasākacchā , idaṃ tuyhaṃ sappāyan ’ ti ācikkhati .
Vitakkacaritassa ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ deti .
Saddhācaritassa pasādanīyasuttante buddhasubodhiṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiñca pakāseti .
Ñāṇacaritassa aniccatādipaṭisaṃyutte gambhīre suttante katheti .
Te kammaṭṭhānaṃ gahetvā sace sappāyaṃ hoti , tattheva vasanti .
No ce hoti , sappāyaṃ senāsanaṃ pucchitvā gacchanti .
Te tattha vasantā temāsikaṃ paṭipadaṃ gahetvā ghaṭetvā vāyamantā sotāpannāpi honti sakadāgāminopi anāgāminopi arahantopi .
Tato vutthavassā pavāretvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘ bhagavāP3.1054 ahaṃ tumhākaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sotāpattiphalaṃ patto … pe … ahaṃ aggaphalaṃ arahattan ’’ ti paṭiladdhaguṇaṃ ārocenti .
Tattha ime bhikkhū upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya āgatā .
Evaṃ āgantvā gacchante panaV3.218 bhikkhūM3.238 bhagavā aggasāvakānaṃ santikaṃ peseti , yathāha ‘‘ apaloketha pana , bhikkhave , sāriputtamoggallāne ’’ ti .
Bhikkhū ca vadanti ‘‘ kiṃ nu kho mayaṃ , bhante , apalokema sāriputtamoggallāne ’’ ti ( saṃ . ni .3.2).
Atha ne bhagavā tesaṃ dassane uyyojesi .
‘‘ Sevatha , bhikkhave , sāriputtamoggallāne ;
bhajatha , bhikkhave , sāriputtamoggallāne .
Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīnaṃ .
Seyyathāpi , bhikkhave , janetā evaṃ sāriputto .
Seyyathāpi jātassa āpādetā evaṃ moggallāno .
Sāriputto , bhikkhave , sotāpattiphale vineti , moggallāno uttamatthe ’’ ti ( ma . ni .3.371).
Tadāpi bhagavā imehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā tesaṃ bhikkhūnaṃ āsayaṃ upaparikkhanto ‘‘ ime bhikkhū sāvakavineyyā ’’ ti addasa .
Sāvakavineyyā nāma ye buddhānampi dhammadesanāya bujjhanti sāvakānampi .
Buddhavineyyā pana sāvakā bodhetuṃ na sakkonti .
Sāvakavineyyabhāvaṃ pana etesaṃ ñatvā katarassa bhikkhuno desanāya bujjhissantīti olokento sāriputtassāti disvā therassa santikaṃ pesesi .
Thero te bhikkhū pucchi ‘‘ satthu santikaṃ gatattha āvuso ’’ ti .
‘‘ Āma , gatamha satthārā pana amhe tumhākaṃ santikaṃ pesitā ’’ ti .
Tato thero ‘‘ ime bhikkhū mayhaṃ desanāya bujjhissanti , kīdisī nu kho tesaṃ desanā vaṭṭatī ’’ ti cintento ‘‘ ime bhikkhū samaggārāmā , sāmaggirasassa dīpikā nesaṃ desanā vaṭṭatī ’’ ti sanniṭṭhānaṃ katvā tathārūpaṃ desanaṃ desetukāmo dasuttaraṃ pavakkhāmītiādimāha .
Tattha dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā vibhattoti dasuttaro , ekakato paṭṭhāya yāva dasakā gatotipi dasuttaro , ekekasmiṃ pabbe dasa dasa pañhā visesitātipi dasuttaro , taṃ dasuttaraṃ .
Pavakkhāmīti kathessāmi .
Dhamman ti suttaṃ .
Nibbānapattiyāti nibbānapaṭilābhatthāya .
Dukkhassantakiriyāyāti sakalassa vaṭṭadukkhassa pariyantakaraṇatthaṃ .
Sabbaganthappamocanan ti abhijjhākāyaganthādīnaṃ sabbaganthānaṃ pamocanaṃ .
Iti thero desanaṃ uccaṃ karontoP3.1055 bhikkhūnaṃ tattha pemaṃ janento evametaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ vācetabbaṃ maññissantīti catūhi padehi vaṇṇaṃ kathesi ,‘‘ ekāyano ayaṃ , bhikkhave , maggo ’’ tiādinā nayena tesaṃ tesaṃ suttānaṃ bhagavā viya .

Ekadhammavaṇṇanā

351.( Ka ) tatthaM3.239 bahukāroti bahūpakāro .
( Kha ) bhāvetabbotiV3.219 vaḍḍhetabbo .
( Ga ) pariññeyyoti tīhi pariññāhi parijānitabbo .
( Gha ) pahātabboti pahānānupassanāya pajahitabbo .
( Ṅa ) hānabhāgiyoti apāyagāmiparihānāya saṃvattanako .
( Ca ) visesabhāgiyoti visesagāmivisesāya saṃvattanako .
( Cha ) duppaṭivijjhoti duppaccakkhakaro .
( Ja ) uppādetabboti nipphādetabbo .
( Jha ) abhiññeyyoti ñātapariññāya abhijānitabbo .
( Ña ) sacchikātabboti paccakkhaṃ kātabbo .
Evaṃ sabbattha mātikāsu attho veditabbo .
Iti āyasmā sāriputto yathā nāma dakkho veḷukāro sammukhībhūtaṃ veḷuṃ chetvā niggaṇṭhiṃ katvā dasadhā khaṇḍe katvā ekamekaṃ khaṇḍaṃ hīraṃ hīraṃ karonto phāleti , evameva tesaṃ bhikkhūnaṃ sappāyaṃ desanaṃ upaparikkhitvā dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā ekekakoṭṭhāse ekekapadaṃ vibhajanto ‘‘ katamo eko dhammo bahukāro , appamādo kusalesu dhammesūti ’’ tiādinā nayena desanaṃ vitthāretuṃ āraddho .
Tattha appamādo kusalesu dhammesūti sabbatthakaṃ upakārakaṃ appamādaṃ kathesi .
Ayañhi appamādo nāma sīlapūraṇe , indriyasaṃvare , bhojane mattaññutāya , jāgariyānuyoge , sattasu saddhammesu , vipassanāgabbhaṃ gaṇhāpane , atthapaṭisambhidādīsu , sīlakkhandhādipañcadhammakkhandhesu , ṭhānāṭṭhānesu , mahāvihārasamāpattiyaṃ , ariyasaccesu , satipaṭṭhānādīsu , bodhipakkhiyesu , vipassanāñāṇādīsu aṭṭhasu vijjāsūti sabbesu anavajjaṭṭhena kusalesu dhammesu bahūpakāro .
TenevaV3.220M3.240 naṃ bhagavā ‘‘ yāvatā , bhikkhave , sattā apadā vā … pe … tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati .
Evameva kho , bhikkhave , ye keci kusalā dhammā , sabbete appamādamūlakā appamādasamosaraṇā , appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .5.139) nayena hatthipadādīhi opammehi opamento saṃyuttanikāyeP3.1056 appamādavagge nānappakāraṃ thometi .
Taṃ sabbaṃ ekapadeneva saṅgahetvā thero appamādo kusalesu dhammesūti āha .
Dhammapade appamādavaggenāpissa bahūpakāratā dīpetabbā .
Asokavatthunāpi dīpetabbā –
( Ka ) asokarājā hi nigrodhasāmaṇerassa ‘‘ appamādo amatapadan ’’ ti gāthaṃ sutvā eva ‘‘ tiṭṭha , tāta , mayhaṃ tayā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ kathitan ’’ ti sāmaṇere pasīditvā caturāsītivihārasahassāni kāresi .
Iti thāmasampannena bhikkhunā appamādassa bahūpakāratā tīhi piṭakehi dīpetvā kathetabbā .
Yaṃkiñci suttaṃ vā gāthaṃ vā appamādadīpanatthaṃ āharanto ‘‘ aṭṭhāne ṭhatvā āharasi , atitthena pakkhando ’’ ti na vattabbo .
Dhammakathikassevettha thāmo ca balañca pamāṇaṃ .
( Kha ) kāyagatāsatīti ānāpānaṃ catuiriyāpatho satisampajaññaṃ dvattiṃsākāro catudhātuvavatthānaṃ dasa asubhā nava sivathikā cuṇṇikamanasikāro kesādīsu cattāri rūpajjhānānīti ettha uppannasatiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Sātasahagatāti ṭhapetvā catutthajjhānaṃ aññattha sātasahagatā hoti sukhasampayuttā , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
( Ga ) sāsavo upādāniyoti āsavānañceva upādānānañca paccayabhūto .
Iti tebhūmakadhammameva niyameti .
( Gha ) asmimānoti rūpādīsu asmīti māno .
( Ṅa ) ayoniso manasikāroti anicce niccantiādinā nayena pavatto uppathamanasikāro .
( Ca ) vipariyāyena yoniso manasikāro veditabbo .
( Cha ) ānantarikoM3.241 cetosamādhīti aññattha maggānantaraṃ phalaṃ ānantariko cetosamādhi nāmaV3.221 .
Idha pana vipassanānantaro maggo vipassanāya vā anantarattā attano vā anantaraṃ phaladāyakattā ānantariko cetosamādhīti adhippeto .
( Ja ) akuppaṃ ñāṇan ti aññattha phalapaññā akuppañāṇaṃ nāma .
Idha paccavekkhaṇapaññā adhippetā .
( Jha ) āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā .
Ayaṃ eko dhammoti yena paccayena tiṭṭhanti , ayaṃ eko dhammo ñātapariññāya abhiññeyyo .
( Ña ) akuppāP3.1057 cetovimuttīti arahattaphalavimutti .
Imasmiṃ vāre abhiññāya ñātapariññā kathitā .
Pariññāya tīraṇapariññā .
Pahātabbasacchikātabbehi pahānapariññā .
Duppaṭivijjhoti ettha pana maggo kathito .
Sacchikātabboti phalaṃ kathitaṃ , maggo ekasmiṃyeva pade labbhati .
Phalaṃ pana anekesupi labbhatiyeva .
Bhūtāti sabhāvato vijjamānā .
Tacchāti yāthāvā .
Tathāti yathā vuttā tathāsabhāvā .
Avitathāti yathā vuttā na tathā na honti .
Anaññathāti vuttappakārato na aññathā .
Sammā tathāgatena abhisambuddhāti tathāgatena bodhipallaṅke nisīditvā hetunā kāraṇena sayameva abhisambuddhā ñātā viditā sacchikatā .
Iminā thero ‘‘ ime dhammā tathāgatena abhisambuddhā , ahaṃ pana tumhākaṃ rañño lekhavācakasadiso ’’ ti jinasuttaṃ dassento okappanaṃ janesi .
Ekadhammavaṇṇanā niṭṭhitā .

Dvedhammavaṇṇanā

352.( Ka ) ime dve dhammā bahukārāti ime dve satisampajaññā dhammā sīlapūraṇādīsu appamādo viya sabbattha upakārakā hitāvahā .
( Kha ) samathoV3.222M3.242 ca vipassanā cāti ime dve saṅgītisutte lokiyalokuttarā kathitā .
Imasmiṃ dasuttarasutte pubbabhāgā kathitā .
( Cha ) sattānaṃ saṃkilesāya sattānaṃ visuddhiyāti ayoniso manasikāro hetu ceva paccayo ca sattānaṃ saṃkilesāya , yoniso manasikāro visuddhiyā .
Tathā dovacassatā pāpamittatā saṃkilesāya ;
sovacassatā kalyāṇamittatā visuddhiyā .
Tathā tīṇi akusalamūlāni ;
tīṇi kusalamūlāni .
Cattāro yogā cattāro visaṃyogā .
Pañca cetokhilā pañcindriyāni .
Cha agāravā cha gāravā .
Satta asaddhammā satta saddhammā .
Aṭṭha kusītavatthūni aṭṭha ārambhavatthūni .
Nava āghātavatthūni nava āghātappaṭivinayā .
Dasa akusalakammapathā dasa kusalakammapathāti evaṃ pabhedā ime dve dhammā duppaṭivijjhāti veditabbā .
( Jha ) saṅkhatā dhātūti paccayehi katā pañcakkhandhā .
Asaṅkhatā dhātūti paccayehi akataṃ nibbānaṃ .
( Ña ) vijjā ca vimutti cāti ettha vijjāti tisso vijjā .
Vimuttīti arahattaphalaṃ .
Imasmiṃ vāre abhiññādīni ekakasadisāneva , uppādetabbapadeP3.1058 pana maggo kathito , sacchikātabbapade phalaṃ .
Dvedhammavaṇṇanā niṭṭhitā .

Tayodhammavaṇṇanā

353.( Cha ) kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamman ti ettha nekkhamman ti anāgāmimaggo adhippeto .
So hi sabbaso kāmānaṃ nissaraṇaṃ .
Rūpānaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ āruppan ti ettha āruppepi arahattamaggo .
Puna uppattinivāraṇato sabbaso rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma .
Nirodho tassaV3.223 nissaraṇan ti idha arahattaphalaṃ nirodhotiM3.243 adhippetaṃ .
Arahattaphalena hi nibbāne diṭṭhe puna āyatiṃ sabbasaṅkhārā na hontīti arahattaṃ saṅkhatanirodhassa paccayattā nirodhoti vuttaṃ .
( Ja ) atītaṃse ñāṇan ti atītaṃsārammaṇaṃ ñāṇaṃ itaresupi eseva nayo .
Imasmimpi vāre abhiññādayo ekakasadisāva .
Duppaṭivijjhapade pana maggo kathito , sacchikātabbe phalaṃ .
Tayodhammavaṇṇanā niṭṭhitā .

Cattārodhammavaṇṇanā

354.( Ka ) cattāri cakkānīti ettha cakkaṃ nāma dārucakkaṃ , ratanacakkaṃ , dhammacakkaṃ , iriyāpathacakkaṃ , sampatticakkanti pañcavidhaṃ .
Tattha ‘‘ yaṃ panidaṃ samma , rathakāra , cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ , chārattūnehī ’’ ti ( a . ni .3.15) idaṃ dārucakkaṃ .
‘‘ Pitarā pavattitaṃ cakkaṃ anuppavattetī ’’ ti ( a . ni .5.132) idaṃ ratanacakkaṃ .
‘‘ Pavattitaṃ cakkan ’’ ti ( ma . ni .2.399) idaṃ dhammacakkaṃ .
‘‘ Catucakkaṃ navadvāran ’’ ti ( saṃ . ni .1.29) idaṃ iriyāpathacakkaṃ .
‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ pavattatī ’’ ti ( a . ni .4.31) idaṃ sampatticakkaṃ .
Idhāpi etadeva adhippetaṃ .
Patirūpadesavāsoti yattha catasso parisā sandissanti , evarūpe anucchavike dese vāso .
Sappurisūpanissayoti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ bhajanaṃ .
Attasammāpaṇidhīti attano sammā ṭhapanaṃ , sace pana pubbe assaddhādīhi samannāgato hoti , tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ .
Pubbe ca katapuññatāti pubbe upacitakusalatā .
Idamevettha pamāṇaṃ .
Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalaṃ kataṃ hoti , tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadeseP3.1059 upaneti , sappurise bhajāpesiM3.244 .
So eva ca puggalo attānaṃ sammā ṭhapeti .
CatūsuV3.224 āhāresu paṭhamo lokiyova .
Sesā pana tayo saṅgītisutte lokiyalokuttaramissakā kathitā .
Idha pubbabhāge lokiyā .
( Ca ) kāmayogavisaṃyogā dayo anāgāmimaggādivasena veditabbā .
( Cha ) hānabhāgiyā dīsu paṭhamassa jhānassa lābhī kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāgiyo samādhi .
Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāgiyo samādhi .
Vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāgiyo samādhi .
Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhito nibbedhabhāgiyo samādhīti iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā attho veditabbo .
Visuddhimagge panassa vinicchayakathā kathitāva .
Imasmimpi vāre abhiññādīni ekakasadisāneva .
Abhiññāpade panettha maggo kathito .
Sacchikātabbapade phalaṃ .
Cattārodhammavaṇṇanā niṭṭhitā .

Pañcadhammavaṇṇanā

355.( Kha ) pītipharaṇatādīsu pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma .
Sukhaṃ pharamānaṃ uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma .
Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā cetopharaṇatā nāma .
Ālokapharaṇe uppajjatīti dibbacakkhupaññā ālokapharaṇatā nāma .
Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ nāma .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā , tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā .
Paracitte paññā cetopharaṇatā , dibbacakkhu ālokapharaṇatā .
Tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittan ’’ ti ( vibha .804).
Tattha pītipharaṇatā sukhapharaṇatā dve pādā viya .
Cetopharaṇatā ālokapharaṇatā dve hatthāV3.225 viya .
Abhiññāpādakajjhānaṃ majjhimakāyo viyaM3.245 .
Paccavekkhaṇanimittaṃ sīsaṃ viya .
Iti āyasmā sāriputtatthero pañcaṅgikaṃ sammāsamādhiṃ aṅgapaccaṅgasampannaṃ purisaṃ katvā dassesi .
( Ja ) ayaṃ samādhi paccuppannasukho ce vātiādīsu arahattaphalasamādhi adhippeto .
So hi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho .
Purimo purimo pacchimassaP3.1060 pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko .
Kilesehi ārakattā ariyo .
Kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmiso .
Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevito .
Aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca santo .
Atappanīyaṭṭhena paṇīto .
Kilesapaṭippassaddhiyā laddhattā kilesapaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhaladdho .
Paṭippassaddhaṃ paṭippassaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ .
Paṭippassaddhakilesena vā arahatā laddhattā paṭippassaddhaladdho .
Ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvameva vā adhigatattā ekodibhāvādhigato .
Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā nasasaṅkhāraniggayhavāritagato .
Tañca samādhiṃ samāpajjanto tato vā vuṭṭhahanto sativepullapattattā .
Satova samāpajjati sato vuṭṭhahati .
Yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati sato vuṭṭhahati .
Tasmā yadettha ‘‘ ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko ’’ ti evaṃ paccavekkhamānassa paccattaṃyeva aparappaccayaṃ ñāṇaṃ uppajjati , taṃ ekamaṅgaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Evamimehi pañcahi paccavekkhaṇañāṇehi ayaṃ samādhi ‘‘ pañcañāṇiko sammāsamādhī ’’ ti vutto .
Imasmiṃ vāre visesabhāgiyapade maggo kathito .
Sacchikātabbapade phalaṃ .
Sesaṃ purimasadisameva .

Chadhammavaṇṇanā

356. Chakkesu sabbaṃ uttānatthameva .
Duppaṭivijjhapade panettha maggo kathito .
Sesaṃ purimasadisaṃ .

Sattadhammavaṇṇanā

357.( Ña ) sammappaññāyaV3.226M3.246 sudiṭṭhā hontīti hetunā nayena vipassanāñāṇena sudiṭṭhā honti .
Kāmāti vatthukāmā ca kilesakāmā ca , dvepi sapariḷāhaṭṭhena aṅgārakāsu viya sudiṭṭhā honti .
Vivekaninnan ti nibbānaninnaṃ .
Poṇaṃ pabbhāran ti ninnassetaṃ vevacanaṃ .
Byantībhūtan ti niyatibhūtaṃ .
Nittaṇhanti attho .
Kuto ?
Sabbaso āsavaṭṭhānīyehi dhammehi tebhūmakadhammehīti attho .
Idha bhāvetabbapade maggo kathito .
Sesaṃ purimasadisameva .

Aṭṭhadhammavaṇṇanā

358.( Ka ) ādibrahmacariyikāya paññāyāti sikkhattayasaṅgahassa maggabrahmacariyassa ādibhūtāya pubbabhāge taruṇasamathavipassanāpaññāyaP3.1061 .
Aṭṭhaṅgikassa vā maggassa ādibhūtāya sammādiṭṭhipaññāya .
Tibban ti balavaṃ .
Hirottappan ti hirī ca ottappañca .
Peman ti gehassitapemaṃ .
Gāravoti garucittabhāvo .
Garubhāvanīyañhi upanissāya viharato kilesā nuppajjanti ovādānusāsaniṃ labhati .
Tasmā taṃ nissāya vihāro paññāpaṭilābhassa paccayo hoti .
( Cha ) akkhaṇesu yasmā petā asurānaṃ āvāhanaṃ gacchanti , vivāhanaṃ gacchanti , tasmā pettivisayeneva asurakāyo gahitoti veditabbo .
( Ja ) appicchassāti ettha paccayaappiccho , adhigamaappiccho , pariyattiappiccho , dhutaṅgaappicchoti cattāro appicchā .
Tattha paccayaappiccho bahuṃ dente appaṃ gaṇhāti , appaṃ dente appataraṃ vā gaṇhāti , na vā gaṇhāti , na anavasesagāhī hoti .
Adhigamaappiccho majjhantikatthero viya attano adhigamaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti .
Pariyattiappiccho tepiṭakopi samāno na bahussutabhāvaṃ jānāpetukāmo hoti sāketatissatthero viya .
Dhutaṅgaappiccho dhutaṅgapariharaṇabhāvaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti dvebhātikattheresu jeṭṭhakatthero viya .
Vatthu visuddhimagge kathitaṃ .
Ayaṃ dhammoti evaṃ santaguṇanigūhanena ca paccayapaṭiggahaṇeM3.247 mattaññutāya ca appicchassa puggalassa ayaṃ navalokuttaradhammo sampajjati , no mahicchassa .
Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ .
SantuṭṭhassātiV3.227 catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭhassa .
Pavivittassāti kāyacittaupadhivivekehi vivittassa .
Tattha kāyaviveko nāma gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhaārambhavatthuvasena ekībhāvo .
Ekībhāvamattena pana kammaṃ na nipphajjatīti kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti , ayaṃ cittaviveko nāma .
Samāpattimatteneva kammaṃ na nipphajjatīti jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti , ayaṃ upadhiviveko nāma .
Tenāha bhagavā –
‘‘ kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ .
Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ .
Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānan ’’ ti ( mahāni .49).
SaṅgaṇikārāmassātiP3.1062 gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca ratassa .
Āraddhavīriyassāti kāyikacetasikavīriyavasena āraddhavīriyassa .
Upaṭṭhitasatissāti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitasatissa .
Samāhitassāti ekaggacittassa .
Paññavatoti kammassakatapaññāya paññavato .
Nippapañcassāti vigatamānataṇhādiṭṭhipapañcassa .
Idha bhāvetabbapade maggo kathito .
Sesaṃ purimasadisameva .

Navadhammavaṇṇanā

359.( Kha ) sīlavisuddhīti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ catupārisuddhisīlaṃ .
Pārisuddhipadhāniyaṅgan ti parisuddhabhāvassa padhānaṅgaṃ .
Cittavisuddhīti vipassanāya padaṭṭhānabhūtā aṭṭha paguṇasamāpattiyo .
Diṭṭhivisuddhīti sapaccayanāmarūpadassanaṃ .
Kaṅkhāvitaraṇavisuddhīti paccayākārañāṇaṃ .
Addhattayepi hi paccayavaseneva dhammā pavattantīti passato kaṅkhaṃ vitarati .
Maggāmaggañāṇadassanavisuddhīti obhāsādayo na maggo , vīthippaṭipannaṃ udayabbayañāṇaṃ maggoti evaṃ maggāmagge ñāṇaṃ .
Paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti rathavinīte vuṭṭhānagāminivipassanā kathitā , idha taruṇavipassanā .
Ñāṇadassanavisuddhīti rathavinīte maggo kathito , idha vuṭṭhānagāminivipassanā .
Etā pana sattapi visuddhiyo vitthārenaM3.248 visuddhimagge kathitā .
Paññāti arahattaphalapaññā .
Vimuttipi arahattaphalavimuttiyeva .
( Cha ) dhātunānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānattan ti cakkhādidhātunānattaṃ paṭicca cakkhusamphassādinānattaṃ uppajjatīti attho .
Phassanānattaṃ paṭiccāti cakkhusamphassādinānattaṃ paṭiccaV3.228 .
Vedanānānattan tiP3.1063 cakkhusamphassajādivedanānānattaṃ .
Saññānānattaṃ paṭiccāti kāmasaññādinānattaṃ paṭicca .
Saṅkappanānattan ti kāmasaṅkappādinānattaṃ .
Saṅkappanānattaṃ paṭicca uppajjati chandanānattan ti saṅkappanānattatāya rūpe chando sadde chandoti evaṃ chandanānattaṃ uppajjati .
Pariḷāhanānattan ti chandanānattatāya rūpapariḷāho saddapariḷāhoti evaṃ pariḷāhanānattaṃ uppajjati .
Pariyesanānānattan ti pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjati .
Lābhanānattan ti pariyesanānānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjati .
( Ja ) saññāsu maraṇasaññāti maraṇānupassanāñāṇe saññā .
Āhārepaṭikūlasaññāti āhāraṃ pariggaṇhantassa uppannasaññā .
Sabbalokeanabhiratisaññāti sabbasmiṃ vaṭṭe ukkaṇṭhantassa uppannasaññā .
Sesā heṭṭhā kathitā eva .
Idha bahukārapade maggo kathito .
Sesaṃ purimasadisameva .

Dasadhammavaṇṇanā

360.( Jha ) nijjaravatthūnīti nijjarakāraṇāni .
Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti ayaṃ heṭṭhā vipassanāyapi nijjiṇṇā eva pahīnā .
Kasmā puna gahitāti asamucchinnattā .
Vipassanāya hi kiñcāpi jiṇṇā , na pana samucchinnā , maggo pana uppajjitvā taṃ samucchindati , na puna vuṭṭhātuṃ deti .
Tasmā puna gahitā .
Evaṃ sabbapadesu nayo netabbo .
Ettha ca sammādiṭṭhipaccayā catusaṭṭhi dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti .
Katame catusaṭṭhi ?
Sotāpattimaggakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ paripūreti , paggahaṭṭhena vīriyindriyaṃ paripūreti , anussaraṇaṭṭhena satindriyaṃ paripūreti , avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṃ paripūreti , dassanaṭṭhena paññindriyaṃ paripūreti , vijānanaṭṭhenaM3.249 manindriyaṃ , abhinandanaṭṭhena somanassindriyaṃ , pavattasantatiadhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūreti … pe … arahattaphalakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ , pavattasantatiadhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūretīti evaṃ catūsuP3.1064 maggesu catūsu phalesu aṭṭha aṭṭha hutvā catusaṭṭhi dhammā pāripūriṃ gacchanti .
Idha abhiññeyyapade maggo kathito .
Sesaṃ purimasadisameva .
Idha ṭhatvā pañhā samodhānetabbā .
Dasake sataṃ pañhā kathitā .
Ekake ca navake ca sataṃV3.229 , duke ca aṭṭhake ca sataṃ , tike ca sattake ca sataṃ , catukke ca chakke ca sataṃ , pañcake paññāsāti aḍḍhachaṭṭhāni pañhasatāni kathitāni honti .
‘‘ Idamavoca āyasmā sāriputto , attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandun ’’ ti sādhu , sādhūti abhinandantā sirasā sampaṭicchiṃsu .
Tāya ca pana attamanatāya imameva suttaṃ āvajjamānā pañcasatāpi te bhikkhū saha paṭisambhidāhi aggaphale arahatte patiṭṭhahiṃsūti .
Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya
Dasuttarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Niṭṭhitā ca pāthikavaggassa vaṇṇanāti .
Pāthikavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā .

Nigamanakathā

EttāvatāV3.230M3.250 ca –
Āyācito sumaṅgala , pariveṇa nivāsinā thiraguṇena ;
Dāṭhānāgasaṅghattherena , theravaṃsanvayena .
Dīghāgamavarassa dasabala , guṇagaṇaparidīpanassa aṭṭhakathaṃ ;
Yaṃ ārabhiṃ sumaṅgala , vilāsiniṃ nāma nāmena .
Sā hi mahāṭṭhakathāya , sāramādāya niṭṭhitā ;
Esā ekāsītipamāṇāya , pāḷiyā bhāṇavārehi .
Ekūnasaṭṭhimatto , visuddhimaggopi bhāṇavārehi ;
Atthappakāsanatthāya , āgamānaṃ kato yasmā .
Tasmā tena sahā ’ yaṃ , aṭṭhakathā bhāṇavāragaṇanāya ;
Suparimitaparicchinnaṃ , cattālīsasataṃ hoti .
Sabbaṃ cattālīsādhikasata , parimāṇaṃ bhāṇavārato evaṃ ;
Samayaṃ pakāsayantiṃ , mahāvihāre nivāsinaṃ .
Mūlakaṭṭhakathāsāra , mādāya mayā imaṃ karontena ;
Yaṃ puññamupacitaṃ tena , hotu sabbo sukhī lokoti .
Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃV3.231 theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ sumaṅgalavilāsinī nāma dīghanikāyaṭṭhakathā –
TāvaM3.251 tiṭṭhatu lokasmiṃ , lokanittharaṇesinaṃ ;
Dassentī kulaputtānaṃ , nayaṃ diṭṭhivisuddhiyā .
Yāva buddhoti nāmampi , suddhacittassa tādino ;
Lokamhi lokajeṭṭhassa , pavattati mahesinoti .
Sumaṅgalavilāsinī nāma
Dīghanikāyaṭṭhakathā niṭṭhitā .