Upakkilesavaṇṇanā
58. Tapassīti tapanissitako .
‘‘ Acelako ’’ tiādīni sīhanāde ( dī . ni . aṭṭha .1.393)
V3.19 vitthāritanayeneva veditabbāni .Tapaṃ samādiyatīti acelakabhāvādikaṃ tapaṃ sammā ādiyati , daḷhaṃ gaṇhāti .
Attamano hotīti ko añño mayā sadiso imasmiṃ tape atthīti tuṭṭhamano hoti .
Paripuṇṇasaṅkappoti alamettāvatāti evaṃ pariyositasaṅkappo , idañca titthiyānaṃ vasena āgataṃ .
Sāsanāvacarenāpi pana dīpetabbaṃ .
Ekacco hi dhutaṅgaṃ samādiyati , so teneva dhutaṅgena ko añño mayā sadiso dhutaṅgadharoti attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo .
Tapassino upakkileso hotīti duvidhassāpetassa tapassino ayaṃ upakkileso hoti .
Ettāvatāyaṃ tapo upakkileso hotīti vadāmi .
Attānukkaṃsetīti ‘‘ ko mayā sadiso atthī ’’ ti attānaṃ ukkaṃsati ukkhipati .
Paraṃ vambhetīti ‘‘ ayaṃ na mādiso ’’ ti paraṃ saṃhāreti avakkhipati .
Majjatīti mānamadakaraṇena majjati .
Mucchatīti mucchito hoti gadhito ajjhāpanno .
Pamādamāpajjatīti etadeva sāranti pamādamāpajjati .
Sāsane pabbajitopi dhutaṅgasuddhiko hoti , na kammaṭṭhānasuddhiko .
Dhutaṅgameva arahattaṃ viya sārato pacceti .
59. Lābhasakkārasilokan ti
M3.21 ettha cattāro paccayā labbhantītiP3.837 lābhā , teyeva suṭṭhu katvā paṭisaṅkharitvā laddhā sakkāro , vaṇṇabhaṇanaṃ siloko .Abhinibbattetīti acelakādibhāvaṃ terasadhutaṅgasamādānaṃ vā nissāya mahālābho uppajjati , tasmā ‘‘ abhinibbattetī ’’ ti vutto .
Sesamettha purimavāranayeneva duvidhassāpi tapassino vasena veditabbaṃ .
60. Vodāsaṃ āpajjatīti dvebhāgaṃ āpajjati , dve bhāge karoti .
Khamatīti ruccati .
Nakkhamatīti na ruccati .
Sāpekkho pajahatīti sataṇho pajahati .
Kathaṃ ?
Pātova khīrabhattaṃ bhutto hoti .
Athassa maṃsabhojanaṃ upaneti .
Tassa evaṃ hoti ‘‘ idāni evarūpaṃ kadā labhissāma , sace jāneyyāma , pātova khīrabhattaṃ na bhuñjeyyāma , kiṃ mayā sakkā kātuṃ , gaccha bho , tvameva bhuñjā ’’ ti jīvitaṃ pariccajanto viya sāpekkho pajahati .
Gadhitoti gedhajāto .
Mucchitoti balavataṇhāya mucchito saṃmuṭṭhassatī hutvā .
Ajjhāpannoti āmise atilaggo ,‘‘ bhuñjissatha , āvuso ’’ ti dhammanimantanamattampi akatvā mahante mahante kabaḷe karoti .
Anādīnavadassāvītiādīnavamattampi na passati .
Anissaraṇapaññoti idha mattaññutānissaraṇapaccavekkhaṇaparibhogamattampi
V3.20 na karoti .Lābhasakkārasilokanikantihetūti lābhādīsu taṇhāhetu .
61. Saṃbhakkhetīti saṃkhādati .
Asanivicakkan ti vicakkasaṇṭhānā asaniyeva .
Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ asanivicakkaṃ imassa dantakūṭaṃ mūlabījādīsu na kiñci na saṃbhuñjati .
Atha ca pana naṃ samaṇappavādena samaṇoti sañjānantī ’’ ti .
Evaṃ apasādeti avakkhipati .
Idaṃ titthiyavasena āgataṃ .
Bhikkhuvasena panettha ayaṃ yojanā , attanā dhutaṅgadharo hoti , so aññaṃ evaṃ apasādeti ‘‘ kiṃ samaṇā nāma ime samaṇamhāti vadanti , dhutaṅgamattampi natthi , uddesabhattādīni pariyesantā paccayabāhullikā vicarantī ’’ ti .
Lūkhājīvin ti acelakādivasena vā dhutaṅgavasena vā lūkhājīviṃ .
Issāmacchariyan ti parassa sakkārādisampattikhīyanalakkhaṇaṃ
P3.838 issaṃ , sakkārādikaraṇaakkhamanalakkhaṇaṃ macchariyañca . 62. Āpāthakanisādī
M3.22 hotīti manussānaṃ āpāthe dassanaṭṭhāne nisīdati .Yattha te passanti , tattha ṭhito vaggulivataṃ carati , pañcātapaṃ tappati , ekapādena tiṭṭhati , sūriyaṃ namassati .
Sāsane pabbajitopi samādinnadhutaṅgo sabbarattiṃ sayitvā manussānaṃ cakkhupathe tapaṃ karoti , mahāsāyanheyeva cīvarakuṭiṃ karoti , sūriye uggate paṭisaṃharati , manussānaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā ghaṇḍiṃ paharitvā cīvaraṃ matthake ṭhapetvā caṅkamaṃ otarati , sammuñjaniṃ gahetvā vihāraṅgaṇaṃ sammajjati .
Attānan ti attano guṇaṃ adassayamānoti ettha a-kāro nipātamattaṃ , dassayamānoti attho .
Idampi me tapasmin ti idampi kammaṃ mameva tapasmiṃ , paccatte vā bhummaṃ , idampi mama tapoti attho .
So hi asukasmiṃ ṭhāne acelako atthi muttācārotiādīni sutvā amhākaṃ esa tapo , amhākaṃ so antevāsikotiādīni bhaṇati .
Asukasmiṃ vā pana ṭhāne paṃsukūliko bhikkhu atthītiādīni sutvā amhākaṃ esa tapo , amhākaṃ so antevāsikotiādīni bhaṇati .
Kiñcidevāti kiñci vajjaṃ diṭṭhigataṃ vā .
Paṭicchannaṃ sevatīti yathā aññe na jānanti , evaṃ sevati .
Akkhamamānaṃ āha khamatīti aruccamānaṃyeva ruccati meti vadati .
Attanā kataṃ atimahantampi vajjaṃ appamattakaṃ katvā paññapeti , parena kataṃ dukkaṭamattaṃ vītikkamampi pārājikasadisaṃ katvā dasseti .
Anuññeyyan ti anujānitabbaṃ anumoditabbaṃ .
63. Kodhano
V3.21 hoti upanāhīti kujjhanalakkhaṇena kodhena , veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena ca samannāgato .Makkhī hoti paḷāsīti paraguṇamakkhanalakkhaṇena makkhena , yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena ca samannāgato .
Issukī hoti maccharīti parasakkārādīsu usūyanalakkhaṇāya issāya , āvāsakulalābhavaṇṇadhammesu maccharāyanalakkhaṇena pañcavidhamaccherena ca samannāgato hoti .
Saṭho hoti māyāvīti kerāṭikalakkhaṇena sāṭheyyena , katappaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya ca samannāgato
M3.23 hoti .Thaddho
P3.839 hoti atimānīti nissinehanikkaruṇathaddhalakkhaṇena thambhena , atikkamitvā maññanalakkhaṇena atimānena ca samannāgato hoti .Pāpiccho hotīti asantasambhāvanapatthanalakkhaṇāya pāpicchatāya samannāgato hoti .
Pāpikānan ti tāsaṃyeva lāmakānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato .
Micchādiṭṭhikoti natthi dinnantiādinayappavattāya ayāthāvadiṭṭhiyā upeto .
Antaggāhikāyāti sāyeva diṭṭhi ucchedantassa gahitattā ‘‘ antaggāhikā ’’ ti vuccati , tāya samannāgatoti attho .
Sandiṭṭhiparāmāsītiādīsu sayaṃ diṭṭhi sandiṭṭhi , sandiṭṭhimeva parāmasati gahetvā vadatīti sandiṭṭhiparāmāsī .
Ādhānaṃ vuccati daḷhaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ , tathā katvā gaṇhātīti ādhānaggāhī .
Ariṭṭho viya na sakkā hoti paṭinissajjāpetunti duppaṭinissaggī .
Yadimeti yadi ime .