Issues
Pāthikavaggaṭṭhakathā
Pāthikavaggaṭṭhakathā

Ariyavaṃsacatukkavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ariyavaṃsacatukkavaṇṇanā

309. AriyavaṃsātiM3.191 ariyānaṃ vaṃsā .
Yathā hi khattiyavaṃso , brāhmaṇavaṃso , vessavaṃso , suddavaṃso , samaṇavaṃso , kulavaṃso , rājavaṃso , evaṃ ayampi aṭṭhamo ariyavaṃso ariyatanti ariyapaveṇī nāma hoti .
So kho panāyaṃ ariyavaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kāḷānusāritagandhādayo viya aggamakkhāyati .
Ke pana te ariyā yesaṃ ete vaṃsāti ?
Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca , etesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā .
Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā , te ariyā , tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā .
Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno … pe … imasmiṃ kappe kakusandho , koṇāgamano , kassapo , amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā .
Tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā .
Apica atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā .
Te khoV3.174 panete aggaññā aggāti jānitabbā .
Rattaññā dīgharattaṃ pavattāti jānitabbā .
Vaṃsaññā vaṃsāti jānitabbā .
Porāṇāti na adhunuppattikā .
Asaṃkiṇṇā avikiṇṇā anapanītā .
Asaṃkiṇṇapubbā atītabuddhehi na saṃkiṇṇapubbā .
‘‘ Kiṃ imehī ’’ ti na apanītapubbā ?
Na saṅkīyantīti idānipi na apanīyanti .
Na saṅkīyissantīti anāgatabuddhehipi na apanīyissanti , ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā , tehi appaṭikuṭṭhā , samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi aninditā agarahitā .
Santuṭṭho hotīti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti .
Itarītarena cīvarenāti thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci .
Atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho .
Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso , yathābalasantoso , yathāsāruppasantosoti .
Piṇḍapātādīsupi eseva nayo .
Tesaṃ vitthārakathā sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbā .
Ime tayo santose sandhāya ‘‘ santuṭṭho hoti , itarītarena yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī ’’ ti vuttaṃ .
EtthaM3.192P3.1010 ca cīvaraṃ jānitabbaṃ , cīvarakkhettaṃ jānitabbaṃ , paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ , cīvarasantoso jānitabbo , cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni .
Tattha cīvaraṃ jānitabban ti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarāni jānitabbāni .
Imāni dvādasa kappiyacīvarāni .
Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni .
Cīvarakkhettan ti ‘‘ saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā ’’ ti evaṃ uppajjanato cha khettāni , aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni .
Paṃsukūlan ti sosānikaṃ , pāpaṇikaṃ , rathiyaṃ saṅkārakūṭakaṃ , sotthiyaṃ , sinānaṃ , titthaṃ , gatapaccāgataṃ , aggidaḍḍhaṃ , gokhāyitaṃ upacikakhāyitaṃ , undūrakhāyitaṃ , antacchinnaṃ , dasācchinnaṃ , dhajāhaṭaṃ , thūpaṃ , samaṇacīvaraṃ , sāmuddiyaṃ , ābhisekiyaṃ , panthikaṃ , vātāhaṭaṃ , iddhimayaṃ , devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni .
Ettha ca sotthiyan ti gabbhamalaharaṇaṃ .
Gatapaccāgatan ti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ .
Dhajāhaṭan ti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ .
Thūpan ti vammike pūjitacīvaraṃV3.175 .
Sāmuddiyan ti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ .
Panthikan ti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ .
Iddhimayan ti ehibhikkhucīvaraṃ .
Sesaṃ pākaṭameva .
Cīvarasantosoti vīsati cīvarasantosā , vitakkasantoso , gamanasantoso , pariyesanasantoso , paṭilābhasantoso , mattappaṭiggahaṇasantoso , loluppavivajjanasantoso , yathālābhasantoso , yathābalasantoso , yathāsāruppasantoso , udakasantoso , dhovanasantoso , karaṇasantoso , parimāṇasantoso , suttasantoso , sibbanasantoso , rajanasantoso , kappasantoso , paribhogasantoso , sannidhiparivajjanasantoso , vissajjanasantosoti .
Tattha sādakabhikkhunā temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakketuṃ vaṭṭati .
So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti .
PaṃsukūlikoM3.193 aḍḍhamāseneva karoti .
Iti māsaḍḍhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso .
Vitakkasantosena pana santuṭṭhena bhikkhunā pācīnakkhaṇḍarājivāsikapaṃsukūlikattherasadisenaP3.1011 bhavitabbaṃ .
Thero kira cetiyapabbatavihāre cetiyaṃ vandissāmīti āgato cetiyaṃ vanditvā cintesi ‘‘ mayhaṃ cīvaraṃ jiṇṇaṃ bahūnaṃ vasanaṭṭhāne labhissāmī ’’ ti .
So mahāvihāraṃ gantvā saṅghattheraṃ disvā vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā tattha vuttho punadivase cīvaraṃ ādāya āgantvā theraṃ vandi .
Thero kiṃ āvusoti āha .
Gāmadvāraṃ , bhante , gamissāmīti .
Ahampāvuso , gamissāmīti .
Sādhu , bhanteti gacchanto mahābodhidvārakoṭṭhake ṭhatvā puññavantānaṃ vasanaṭṭhāne manāpaṃ labhissāmīti cintetvā aparisuddho me vitakkoti tatova paṭinivatti .
Punadivase ambaṅgaṇasamīpato , punadivase mahācetiyassa uttaradvārato , tatheva paṭinivattitvā catutthadivase therassa santikaṃ agamāsi .
Thero imassa bhikkhuno vitakko na parisuddho bhavissatīti cīvaraṃ gahetvā tena saddhiṃyeva pañhaṃ pucchamāno gāmaṃ pāvisi .
Tañca rattiṃ eko manusso uccārapalibuddho sāṭakeyeva vaccaṃ katvā taṃ saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi .
Paṃsukūlikatthero taṃ nīlamakkhikāhi samparikiṇṇaṃ disvā añjaliṃ paggahesi .
Mahāthero ‘‘ kiṃ , āvuso , saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāsī ’’ ti ?
‘‘ Nāhaṃ , bhante , saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāmi , mayhaṃ pitu dasabalassa paggaṇhāmi , puṇṇadāsiyā sarīraṃ pārupitvā chaḍḍitaṃ paṃsukūlaṃ tumbamatte pāṇake vidhunitvā susānato gaṇhantena dukkaraṃ kataṃ , bhante ’’ ti .
Mahāthero ‘‘ parisuddho vitakko paṃsukūlikassā ’’ ti cintesi .
Paṃsukūlikattheropi tasmiṃyeva ṭhāne ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvāV3.176 tīṇi phalāni patto taṃ sāṭakaṃ gahetvā cīvaraṃ katvā pārupitvā pācīnakkhaṇḍarājiṃ gantvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi .
Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘ kattha labhissāmī ’’ ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ gamanasantoso nāma .
Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalaṃ bhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ pariyesanasantoso nāma .
EvaṃM3.194 pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūrato disvā ‘‘ etaṃ manāpaṃ bhavissati , etaṃ amanāpan ’’ ti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdhenevaP3.1012 santussanaṃ paṭilābhasantoso nāma .
Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati , ettakaṃ ekapaṭṭassā ’’ ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ mattappaṭiggahaṇasantoso nāma .
Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘ asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī ’’ ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantoso nāma .
Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ yathālābhasantoso nāma .
Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti , tena yāpanaṃ yathābalasantoso nāma .
Manāpaṃ aññassa datvā attano yena kenaci yāpanaṃ yathāsāruppasantoso nāma .
‘‘ Kattha udakaṃ manāpaṃ , kattha amanāpan ’’ ti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ udakasantoso nāma .
Paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati .
DhovantassaV3.177 pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ dhovanasantoso nāma .
Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati .
Evaṃ dhovitvā karontassa idaṃ thūlaṃ , idaṃ sukhumanti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ karaṇasantoso nāma .
Timaṇḍalappaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ parimāṇasantoso nāma .
Cīvarakaraṇatthāya pana manāpasuttaṃ pariyesissāmīti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃkiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ suttasantoso nāma .
KusibandhanakāleM3.195 pana aṅgulamatte sattavāre na vijjhitabbaṃ , evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti , tassa vattabhedopi natthi .
Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ , evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ .
Yo na hoti , tassa vattabhedo .
Ayaṃ sibbanasantoso nāma .
Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ .
Somavakkalādīsu yaṃ labhati , tena rajitabbaṃ .
Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ , ayaṃ rajanasantoso nāma .
NīlakaddamakāḷasāmesuP3.1013 yaṃkiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakapakaraṇaṃ kappasantoso nāma .
Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma .
Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati , labhantena na vaṭṭati .
Katampi sace antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti , te ca asannihitā yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati .
Āgatamattesu dātabbaṃ .
Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ .
AññasmiṃV3.178 cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati .
Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti .
Adhiṭṭhitaṃ na hotīti mahāsīvatthero āha .
Ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma .
Vissajjantena pana na mukhaṃ oloketvā dātabbaṃ .
Sāraṇīyadhamme ṭhatvā vissajjitabbanti ayaṃ vissajjanasantoso nāma .
Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca .
Tesaṃ vitthārakathā visuddhimaggato veditabbā .
Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni dve dhutaṅgāni gopeti .
Imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti .
Vaṇṇavādīti eko santuṭṭho hoti , santosassa vaṇṇaṃ na katheti , eko na santuṭṭho hoti , santosassa vaṇṇaṃ katheti , ekoM3.196 neva santuṭṭho hoti , na santosassa vaṇṇaṃ katheti , eko santuṭṭho ceva hoti , santosassa ca vaṇṇaṃ katheti , taṃ dassetuṃ ‘‘ itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī ’’ ti vuttaṃ .
Anesanan ti dūteyyapahinagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ .
Appatirūpan ti ayuttaṃ .
Aladdhā cāti alabhitvā .
Yathā ekacco ‘‘ kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī ’’ ti .
Puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritasati , santuṭṭho bhikkhu evaṃ aladdhā cīvaraṃ na paritasati .
Laddhā cāti dhammena samena labhitvā .
Agadhitoti vigatalobhagiddho .
Amucchitoti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno .
Anajjhāpannoti taṇhāya anotthato apariyonaddho .
Ādīnavadassāvīti anesanāpattiyañca gedhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno .
Nissaraṇapaññoti ‘‘ yāvadeva sītassa paṭighātāyā ’’ ti vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto .
ItarītaracīvarasantuṭṭhiyātiP3.1014 yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā .
Nevattānukkaṃsetīti ‘‘ ahaṃ paṃsukūliko mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ , ko mayā sadiso atthī ’’ ti attukkaṃsanaṃ na karoti .
Na paraṃ vambhetīti ‘‘ ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikā ’’ ti vā ‘‘ paṃsukūlikaṅgamattampi etesaṃ natthī ’’ ti vā evaṃ paraṃ na vambheti .
Yo hi tattha dakkhoti yo tasmiṃ cīvarasantose , vaṇṇavādādīsu vā dakkho cheko byatto .
Analasoti sātaccakiriyāyaV3.179 ālasiyavirahito .
Sampajāno paṭissatoti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto .
Ariyavaṃse ṭhitoti ariyavaṃse patiṭṭhito .
Itarītarena piṇḍapātenāti yena kenaci piṇḍapātena .
Etthāpi piṇḍapāto jānitabbo .
Piṇḍapātakkhettaṃ jānitabbaṃ , piṇḍapātasantoso jānitabbo , piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ .
Tattha piṇḍapātoti ‘‘ odano , kummāso , sattu , maccho , maṃsaṃ , khīraṃ , dadhi , sappi , navanītaṃ , telaṃ , madhu , phāṇitaṃ , yāgu , khādanīyaṃ , sāyanīyaṃ , lehanīyan ’’ ti soḷasa piṇḍapātā .
Piṇḍapātakkhettan tiM3.197 saṅghabhattaṃ , uddesabhattaṃ , nimantanaṃ , salākabhattaṃ , pakkhikaṃ , uposathikaṃ , pāṭipadikaṃ , āgantukabhattaṃ , gamikabhattaṃ , gilānabhattaṃ , gilānupaṭṭhākabhattaṃ , dhurabhattaṃ , kuṭibhattaṃ , vārabhattaṃ , vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakkhettāni .
Piṇḍapātasantosoti piṇḍapāte vitakkasantoso , gamanasantoso , pariyesanasantoso paṭilābhasantoso , paṭiggahaṇasantoso , mattappaṭiggahaṇasantoso , loluppavivajjanasantoso , yathālābhasantoso , yathābalasantoso , yathāsāruppasantoso , upakārasantoso , parimāṇasantoso , paribhogasantoso , sannidhiparivajjanasantoso , vissajjanasantosoti pannarasa santosā .
Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi .
Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therūpaṭṭhānakāle ‘‘ sve kattha piṇḍāya carissāmāti asukagāme , bhante ’’ ti , ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ .
Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ .
Tato paraṃ vitakkento ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro .
Ayaṃ vitakkasantoso nāma .
Piṇḍāya pavisantena ‘‘ kuhiṃ labhissāmī ’’ ti acintetvāP3.1015 kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ .
Ayaṃ gamanasantoso nāma .
Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā agahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ .
Ayaṃ pariyesanasantoso nāma .
DūratovaV3.180 āhariyamānaṃ disvā ‘‘ etaṃ manāpaṃ , etaṃ amanāpan ’’ ti cittaṃ na uppādetabbaṃ .
Ayaṃ paṭilābhasantoso nāma .
‘‘ Imaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi , imaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī ’’ ti acintetvā yaṃkiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva , ayaṃ paṭiggahaṇasantoso nāma .
Ettha pana deyyadhammo bahu , dāyako appaṃ dātukāmo , appaṃ gahetabbaṃ .
Deyyadhammo bahu , dāyakopi bahuṃ dātukāmo , pamāṇeneva gahetabbaṃ .
Deyyadhammo na bahu , dāyakopi appaṃ dātukāmo , appaṃ gahetabbaṃ .
Deyyadhammo na bahu , dāyako pana bahuṃ dātukāmo , pamāṇena gahetabbaṃ .
PaṭiggahaṇasmiñhiM3.198 mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti , saddhādeyyaṃ vinipāteti , sāsanaṃ na karoti , vijātamātuyāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti .
Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ mattappaṭiggahaṇasantoso nāma .
Saddhakulāniyeva agantvā dvārappaṭipāṭiyā gantabbaṃ .
Ayaṃ loluppavivajjanasantoso nāma .
Yathālābhasantosā dayo cīvare vuttanayā eva .
Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ anupālessāmīti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ upakārasantoso nāma .
Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ , anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ , asati harāpetvā paṭiggahaṇamattaṃ gahetabbaṃ .
Ayaṃ parimāṇasantoso nāma .
‘‘ Jighacchāya paṭivinodanaṃ idamettha nissaraṇan ’’ ti evaṃ paribhuñjanaṃ paribhogasantoso nāma .
Nidahitvā na paribhuñjitabbanti ayaṃ sannidhiparivajjanasantoso nāma .
Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ .
Ayaṃ vissajjanasantoso nāma .
Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni – piṇḍapātikaṅgaṃ , sapadānacārikaṅgaṃ , ekāsanikaṅgaṃV3.181 , pattapiṇḍikaṅgaṃ , khalupacchābhattikaṅganti .
Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā .
Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti .
Imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti .
‘‘ Vaṇṇavādī ’’ tiādīni vuttanayeneva veditabbāni .
Senāsanenāti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ , senāsanakkhettaṃP3.1016 jānitabbaṃ , senāsanasantoso jānitabbo , senāsanapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ .
Tattha senāsanan ti mañco , pīṭhaṃ , bhisi , bimbohanaṃ , vihāro , aḍḍhayogo , pāsādo , hammiyaṃ , guhā , leṇaṃ , aṭṭo , māḷoM3.199 , veḷugumbo , rukkhamūlaṃ , yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni .
Senāsanakkhettan ti ‘‘ saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā ’’ ti cha khettāni .
Senāsanasantosoti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā .
Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā .
Senāsanapaṭisaṃyuttāni pana pañca dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ , rukkhamūlikaṅgaṃ , abbhokāsikaṅgaṃ , sosānikaṅgaṃ , yathāsantatikaṅganti .
Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā .
Iti senāsanasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti .
Imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti .
Gilānapaccayo pana piṇḍapāteyeva paviṭṭho .
Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ .
Nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Pañca senāsane vuttā , pañca āhāranissitā ;
Eko vīriyasaṃyutto , dve ca cīvaranissitā ’’ ti .
Iti āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyaṃ piṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni sahassanayappaṭimaṇḍitaṃ catutthaṃV3.182 bhāvanārāmaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ puna caparaṃ āvuso bhikkhu pahānārāmo hotīti desanaṃ ārabhi .
Tattha āramanaṃ ārāmo , abhiratīti attho .
Pañcavidhe pahāne ārāmo assāti pahānārāmo .
Kāmacchandaṃ pajahanto ramati , nekkhammaṃ bhāvento ramati , byāpādaṃ pajahanto ramati … pe … sabbakilese pajahanto ramati , arahattamaggaṃ bhāvento ramatīti evaṃ pahāne ratoti pahānaratoM3.200 .
VuttanayenevaP3.1017 bhāvanāya ārāmo assāti bhāvanārāmo .
Bhāvanāya ratoti bhāvanārato .
Imesu pana catūsu ariyavaṃsesu purimehi tīhi terasannaṃ dhutaṅgānaṃ catupaccayasantosassa ca vasena sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitaṃ hoti .
Bhāvanārāmena avasesaṃ piṭakadvayaṃ .
Imaṃ pana bhāvanārāmataṃ ariyavaṃsaṃ kathentena bhikkhunā paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo .
Dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo .
Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo .
Abhidhamme niddesapariyāyena kathetabbo .
Tattha paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyāti so nekkhammaṃ bhāvento ramati , kāmacchandaṃ pajahanto ramati .
Abyāpādaṃ byāpādaṃ .
Ālokasaññaṃ , thinamiddhaṃ .
Avikkhepaṃ uddhaccaṃ .
Dhammavavatthānaṃ , vicikicchaṃ .
Ñāṇaṃ , avijjaṃ .
Pāmojjaṃ , aratiṃ .
Paṭhamaṃ jhānaṃ , pañca nīvaraṇe .
Dutiyaṃ jhānaṃ , vitakkavicāre .
Tatiyaṃ jhānaṃ , pītiṃ .
Catutthaṃ jhānaṃ , sukhadukkhe .
Ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati , rūpasaññaṃ paṭighasaññaṃ nānattasaññaṃ pajahanto ramati .
Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati , ākiñcaññāyatanasaññaṃ pajahanto ramati .
Aniccānupassanaṃ bhāvento ramati , niccasaññaṃ pajahanto ramati .
Dukkhānupassanaṃ , sukhasaññaṃ .
Anattānupassanaṃ , attasaññaṃ .
Nibbidānupassanaṃ , nandiṃ .
Virāgānupassanaṃ , rāgaṃ .
Nirodhānupassanaṃ , samudayaṃ .
Paṭinissaggānupassanaṃ , ādānaṃ .
Khayānupassanaṃ , ghanasaññaṃ .
Vayānupassanaṃ , āyūhanaṃ .
Vipariṇāmānupassanaṃ , dhuvasaññaṃ .
Animittānupassanaṃ , nimittaṃ .
Apaṇihitānupassanaṃ , paṇidhiṃ .
Suññatānupassanaṃ abhinivesaṃ .
Adhipaññādhammavipassanaṃ , sārādānābhinivesaṃ .
Yathābhūtañāṇadassanaṃ , sammohābhinivesaṃ .
Ādīnavānupassanaṃ , ālayābhinivesaṃ .
Paṭisaṅkhānupassanaṃ , appaṭisaṅkhaṃ .
Vivaṭṭānupassanaṃ , saṃyogābhinivesaṃ .
SotāpattimaggaṃV3.183 , diṭṭhekaṭṭhe kilese .
Sakadāgāmimaggaṃ , oḷārike kilese .
Anāgāmimaggaṃ , aṇusahagate kilese .
Arahattamaggaṃ bhāvento ramati , sabbakilese pajahanto ramatīti evaṃP3.1018 paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo .
DīghanikāyeM3.201 dasuttarasuttantapariyāyenāti ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati , ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati … pe … dasa dhamme bhāvento ramati , dasa dhamme pajahanto ramati .
Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati ?
Kāyagatāsatiṃ sātasahagataṃ .
Imaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati .
Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati ?
Asmimānaṃ .
Imaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati .
Katame dve dhamme … pe … katame dasa dhamme bhāvento ramati ?
Dasa kasiṇāyatanāni .
Ime dasa dhamme bhāvento ramati .
Katame dasa dhamme pajahanto ramati ?
Dasa micchatte .
Ime dasa dhamme pajahanto ramati .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo .
Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyenāti ekāyano , bhikkhave , maggo sattānaṃ visuddhiyā , sokaparidevānaṃ samatikkamāya , dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya , ñāyassa adhigamāya , nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā .
Katame cattāro ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu kāye kāyānupassī viharati … vedanāsu vedanānupassī … citte cittānupassī … dhammesu dhammānupassī …‘ atthi dhammā ’ ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati .
Evampi , bhikkhave , bhikkhu bhāvanārāmo hoti bhāvanārato , pahānārāmo hoti pahānarato .
Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu gacchanto vā gacchāmīti pajānāti … pe … puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ … pe … pūtīni cuṇṇakajātāni .
So imameva kāyaṃ upasaṃharati , ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti .
Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati … pe … evampi kho , bhikkhave , bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo .
Abhidhamme niddesapariyāyenāti sabbepi saṅkhate aniccato dukkhato rogato gaṇḍato … pe … saṃkilesikadhammato passanto ramati .
Ayaṃ , bhikkhave , bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ niddesapariyāyena kathetabbo .
NevaV3.184 attānukkaṃsetīti ajja me saṭṭhi vā sattati vā vassāni aniccaṃ dukkhaṃ anattāti vipassanāya kammaṃ karontassa , ko mayā sadiso atthīti evaṃ attukkaṃsanaṃ na karoti .
Na paraṃ vambhetīti aniccaṃ dukkhanti vipassanāmattakampi natthi , kiṃ ime vissaṭṭhakammaṭṭhānā carantītiP3.1019 evaṃ paraṃ vambhanaṃ na karoti .
Sesaṃ vuttanayameva .
310. PadhānānītiM3.202 uttamavīriyāni .
Saṃvarapadhānan ti cakkhādīni saṃvarantassa uppannavīriyaṃ .
Pahānapadhānan ti kāmavitakkādayo pajahantassa uppannavīriyaṃ .
Bhāvanāpadhānan ti bojjhaṅge bhāventassa uppannavīriyaṃ .
Anurakkhaṇāpadhānan ti samādhinimittaṃ anurakkhantassa uppannavīriyaṃ .
Vivekanissitan tiādīsu viveko virāgo nirodhoti tīṇipi nibbānassa nāmāni .
Nibbānañhi upadhivivekattā viveko .
Taṃ āgamma rāgādayo virajjantīti virāgo .
Nirujjhantīti nirodho .
Tasmā ‘‘ vivekanissitan ’’ tiādīsu ārammaṇavasena adhigantabbavasena vā nibbānanissitanti attho .
Vossaggapariṇāmin ti ettha dve vossaggā pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo ca .
Tattha vipassanā tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo .
Maggo ārammaṇavasena nibbānaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggo .
Tasmā vossaggapariṇāminti yathā bhāviyamāno satisambojjhaṅgo vossaggatthāya pariṇamati , vipassanābhāvañca maggabhāvañca pāpuṇāti , evaṃ bhāvetīti ayamettha attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Bhadrakan ti bhaddakaṃ .
Samādhinimittaṃ vuccati aṭṭhikasaññādivasena adhigato samādhiyeva .
Anurakkhatīti samādhiparibandhakadhamme rāgadosamohe sodhento rakkhati .
Ettha ca aṭṭhikasaññādikā pañceva saññā vuttā .
Imasmiṃ pana ṭhāne dasapi asubhāni vitthāretvā kathetabbāni .
Tesaṃ vitthāro visuddhimagge vuttoyeva .
Dhamme ñāṇan ti ekapaṭivedhavasena catusaccadhamme ñāṇaṃ catusaccabbhantare nirodhasacce dhamme ñāṇañcaP3.1020 .
Yathāha –
‘‘ tattha katamaṃ dhamme ñāṇaṃ ?
Catūsu maggesu catūsu phalesu ñāṇan ’’ ti ( vibha .796).
Anvaye ñāṇan ti cattāri saccāni paccakkhato disvā yathā idāni , evaṃ atītepi anāgatepi imeva pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ , ayameva taṇhā samudayasaccaṃ , ayameva nirodho nirodhasaccaṃ , ayameva maggo maggasaccanti evaṃ tassa ñāṇassa anugatiyaṃ ñāṇaṃ .
TenāhaV3.185 –
‘‘ so iminā dhammena ñātena diṭṭhena pattena viditena pariyogāḷhena atītānāgatena nayaṃ netī ’’ ti .
Pariye ñāṇan ti paresaṃ cittaparicchedeM3.203 ñāṇaṃ .
Yathāha –
‘‘ tattha katamaṃ pariye ñāṇaṃ ?
Idha bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānātī ’’ ti ( vibha .796) vitthāretabbaṃ .
Ṭhapetvā pana imāni tīṇi ñāṇāni avasesaṃ sammutiñāṇaṃ nāma .
Yathāha –
‘‘ tattha katamaṃ sammutiñāṇaṃ ?
Ṭhapetvā dhamme ñāṇaṃ ṭhapetvā anvaye ñāṇaṃ ṭhapetvā paricchede ñāṇaṃ avasesaṃ sammutiñāṇan ’’ ti ( vibha .796).
Dukkhe ñāṇā dīhi arahattaṃ pāpetvā ekassa bhikkhuno niggamanaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ .
Tattha dve saccāni vaṭṭaṃ , dve vivaṭṭaṃ , vaṭṭe abhiniveso hoti , no vivaṭṭe .
Dvīsu saccesu ācariyasantike pariyattiṃ uggahetvā kammaṃ karoti , dvīsu saccesu ‘‘ nirodhasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ , maggasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpan ’’ ti savanavasena kammaṃ karoti .
Dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho vaṭṭati , dvīsu savanapaṭivedho vaṭṭati .
Tīṇi kiccavasena paṭivijjhati , ekaṃ ārammaṇavasena .
Dve saccāni duddasattā gambhīrāni , dve gambhīrattā duddasāni .