Puggalapaṇṇattidesanāvaṇṇanā
150. Puggalapaṇṇattīsūti lokavohāravasena ‘‘ satto puggalo naro poso ’’ ti evaṃ paññāpetabbāsu lokapaññattīsu .
Buddhānañhi dve kathā sammutikathā , paramatthakathāti poṭṭhapādasutte ( dī . ni . aṭṭha .1.439-443) vitthāritā .
Tattha puggalapaṇṇattīsūti ayaṃ sammutikathā .
Idāni ye puggale paññapento puggalapaṇṇattīsu bhagavā anuttaro hoti , te dassento sattime bhante puggalā .
Ubhatobhāgavimuttotiādimāha .
Tattha ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto , arūpasamāpattiyā rūpakāyato
M3.73 vimutto , maggena nāmakāyato .So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattappattānaṃ , catunnaṃ , nirodhā vuṭṭhāya arahattappattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti .
Pāḷi panettha ‘‘ katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto ?
Idhekacco puggalo aṭṭhavimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī ’’ ti ( dhātu .24) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā .
Paññāya vimuttoti paññāvimutto .
So sukkhavipassako ca , catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidhova hoti .
Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā .
Yathāha ‘‘ na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati .
Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti .
Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto ’’ ti ( dhātu .25).
Phuṭṭhantaṃ sacchi karotīti kāyasakkhi .
So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati , pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti , so sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā
P3.890 chabbidho hotīti veditabbo .Tenevāha ‘‘ idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya
V3.66 cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti .Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī ’’ ti ( dhātu .26).
Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto .
Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ , dukkhā saṅkhārā sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ passitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto .
Vitthārato panesopi kāyasakkhi viya chabbidho hoti .
Tenevāha –
‘‘ idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti … pe … ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti , tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā , paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti .
Ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto ’’ ti ( dhātu .27).
Saddhāya
M3.74 vimuttoti saddhāvimutto .Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti .
Tenevāha –
‘‘ idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti , ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti , tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā , paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti no ca kho yathā diṭṭhippattassa .
Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto ’’ ti ( dhātu .28).
Etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya , okappentassa viya , adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti .
Diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakaṃ ñāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati .
Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti , asi na sīghaṃ vahati , saddo suyyati , balavataro vāyāmo kātabbo hoti , evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā .
Yathā pana atinisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti , asi sīghaṃ vahati , saddo na suyyati , balavataraṃ vāyāmakiccaṃ na hoti , evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā .
Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī .
Dhammoti paññā , paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho .
Saddhānusārimhipi eseva nayo , ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti , paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti .
Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī ’’ ti .
Tathā
P3.891 ‘‘ yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hotiV3.67 , saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti .Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī ’’ ti .
Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre vuttā .
Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbā .
Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ .