Pañhabyākaraṇavaṇṇanā
187. Agāramajjhe vasantā hi sotāpannādayo yāvajīvaṃ gihibyañjanena tiṭṭhanti .
Khīṇāsavo pana arahattaṃ patvāva manussabhūto parinibbāti vā pabbajati vā .
Cātumahārājikādīsu kāmāvacaradevesu muhuttampi na tiṭṭhati .
Kasmā ?
Vivekaṭṭhānassa abhāvā .
Bhummadevattabhāve pana ṭhito arahattaṃ patvāpi tiṭṭhati .
Tassa vasena ayaṃ pañho āgato .
Bhinnadosattā panassa bhikkhubhāvo veditabbo .
Atīrakan ti atīraṃ aparicchedaṃ mahantaṃ .
No ca kho anāgatan ti anāgataṃ pana addhānaṃ ārabbha evaṃ na paññapeti , atītameva maññe samaṇo gotamo jānāti , na anāgataṃ .
Tathā hissa atīte aḍḍhachaṭṭhasatajātakānussaraṇaṃ paññāyati .
Anāgate evaṃ bahuṃ anussaraṇaṃ na paññāyatīti imamatthaṃ maññamānā evaṃ vadeyyuṃ .
Tayidaṃ kiṃ sūti anāgate apaññāpanaṃ kiṃ nu kho ?
Kathaṃsūti kena nu kho kāraṇena ajānantoyeva nu kho anāgataṃ nānussarati , ananussaritukāmatāya nānussaratīti .
Aññavihitakena ñāṇadassanenāti paccakkhaṃ viya katvā dassanasamatthatāya dassanabhūtena ñāṇena aññatthavihitakena ñāṇena aññaṃ ārabbha pavattena , aññavihitakaṃ aññaṃ ārabbha pavattamānaṃ ñāṇadassanaṃ saṅgāhetabbaṃ paññāpetabbaṃ maññanti .
Te hi carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ maññanti , tādisañca ñāṇaṃ nāma natthi .
Tasmā yathariva bālā abyattā , evaṃ maññantīti veditabbo .
Satānusārīti
P3.914 pubbenivāsānussatisampayuttakaṃ .Yāvatakaṃ ākaṅkhatīti yattakaṃ ñātuṃ icchati , tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ pesesi .
Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārāco viya appaṭihataṃ
V3.88 anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati , tena yāvatakaṃ ākaṅkhati tāvatakaṃ anussarati .Bodhijan ti bodhimūle jātaṃ .
Ñāṇaṃ uppajjatīti catumaggañāṇaṃ uppajjati .
Ayamantimā jātīti
M3.98 tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ayamantimā jāti .Natthidāni punabbhavoti aparampi ñāṇaṃ uppajjati .
Anatthasaṃhitan ti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitaṃ .
Na taṃ tathāgato byākarotīti taṃ bhāratayuddhasītāharaṇasadisaṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti .
Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitan ti rājakathāditiracchānakathaṃ .
Kālaññū tathāgato hotīti kālaṃ jānāti .
Sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva katheti .
188. Tasmā tathāgatoti vuccatīti yathā yathā gaditabbaṃ , tathā tatheva gadanato dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti vuccatīti attho .
Diṭṭhan ti rūpāyatanaṃ .
Sutan ti saddāyatanaṃ .
Mutan ti mutvā patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ .
Viññātan ti sukhadukkhādidhammāyatanaṃ .
Pattan ti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ .
Pariyesitan ti pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ .
Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ .
‘‘ Tathāgatena abhisambuddhan ’’ ti iminā etaṃ dasseti , yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchati ,‘‘ ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto ’’ ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ
P3.915 .Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthamāgacchati .
Mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthamāgacchati .
Mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthamāgacchati .
Kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthamāgacchati .
‘‘ Ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto ’’ ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ .
Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthamāgacchati ,‘‘ ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe idaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto ’’ ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ .
Yañhi
M3.99 , cunda , imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi .Imassa mahājanassa pariyesitvā pattampi atthi , pariyesitvā appattampi atthi .
Apariyesitvā pattampi atthi , apariyesitvā appattampi
V3.89 atthi .Sabbampi taṃ tathāgatassa appattaṃ nāma natthi , ñāṇena asacchikataṃ nāma .
‘‘ Tasmā tathāgatoti vuccatī ’’ ti .
Yaṃ yathā lokena gataṃ tassa tatheva gatattā ‘‘ tathāgato ’’ ti vuccati .
Pāḷiyaṃ pana abhisambuddhanti vuttaṃ , taṃ gatasaddena ekatthaṃ .
Iminā nayena sabbavāresu ‘‘ tathāgato ’’ ti nigamanassa attho veditabbo , tassa yutti brahmajāle tathāgatasaddavitthāre vuttāyeva .