Issues
Select Version
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( dutiyo bhāgo )
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( dutiyo bhāgo )

2. Kosiyavaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Kosiyavaggo

1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā

542. PāḷiyaṃV2.365 ‘‘ kosiyakārake ’’ ti ettha kosaṃ karontīti kosakārakāti laddhavohārānaṃ pāṇakānaṃ kosato nibbattaṃ kosiyaṃ , taṃ karontīti kosiyakārakā , tantavāyā .
Saṃhananaṃ saṅghātoM2.413 , vināsoti attho .
Kosiyamissakan ti kosiyatantunā missaṃ .
‘‘ Avāyiman ’’ ti vuttattā vāyitvā ce karonti , anāpatti .
Anāpatti vitānaṃ vātiādinā vitānādīnaṃ atthāya karaṇepi tenākārena paribhogepi anāpatti vuttā .
Evampi missetvā katameva hotīti iminā vātena āharitvā pātitepi acittakattā āpattiyevāti dasseti .
Kosiyamissakatā , attano atthāya santhatassa karaṇaṃ kārāpanaṃ , paṭilābho cāti imānettha tīṇi aṅgāni .
Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
547. Suddhakāḷakasikkhāpadaṃ uttānatthameva .

3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā

552. Dvebhāgasikkhāpade pana dve bhāgāti ukkaṭṭhaparicchedo kāḷakānaṃ adhikaggahaṇassa paṭikkhepavasena sikkhāpadassa paññattattā .
Tatiyaṃ odātānaṃ catutthaṃ gocariyānan ti ayaṃ heṭṭhimaparicchedo tesaṃ adhikaggahaṇe paṭikkhepābhāvato , tasmā kāḷakānaṃ bhāgadvayato adhikaṃ na vaṭṭati , sesānaṃ pana vuttappamāṇato adhikampi vaṭṭati .
‘‘ Kāḷakānaṃyeva ca adhikaggahaṇassa paṭikkhittattā kāḷakānaṃ upaḍḍhaṃ odātānaṃ vā gocariyānaṃ vā upaḍḍhaṃ gahetvāpi kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti ,‘‘ anāpatti bahutaraṃ odātānaṃ bahutaraṃ gocariyānaṃ ādiyitvā karoti , suddhaṃ odātānaṃ suddhaṃ gocariyānaṃ ādiyitvā karotī ’’ ti iminā taṃ sameti .
‘‘ Kāḷake odāte ca ṭhapetvā sesā gocariyesuyeva saṅgahaṃ gacchantī ’’ ti vadanti .
DveV2.366 koṭṭhāsā kāḷakānan ti ettha pana ‘‘ ekassapi kāḷakalomassa atirekabhāve nissaggiyaṃ hotī ’’ ti mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā ) ttaṃ , taṃ ‘‘ dhārayitvā dve tulā ādātabbā ’’ ti vacanato tulādhāraṇāya na sametiM2.414 .
Na hi lome gaṇetvā tulādhāraṇā karīyati , atha gaṇetvāva dhārayitabbaṃ siyā , kiṃ tulādhāraṇāya , tasmā evamettha adhippāyo yutto siyā – acittakattā sikkhāpadassa pubbe tulāya dhārayitvā ṭhapitesu ekampi lomaṃ tattha pateyya , nissaggiyanti .
Aññathā dubbiññeyyabhāvato dve tulā nādātabbā , ūnakatarāva ādātabbā siyuṃ .
Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā

557. Chabbassasikkhāpade pana ‘‘ yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipi , yesaṃ no santhatā undūrehipi khajjantī ’’ ti evaṃ pāḷipadānaṃ sambandho veditabbo .
Hada karīsossagge , miha secaneti panimassatthaṃ sandhāyāha ‘‘ vaccampi passāvampi karontī ’’ ti .
Pavāraṇāuposathapāṭipadadivasesu santhataṃ karitvā puna chaṭṭhe vasse paripuṇṇe pavāraṇāuposathapāṭipadadivasesu karonto ‘‘ chabbassāni karotī ’’ ti vuccati .
Dutiyadivasato paṭṭhāya karonto pana atirekachabbassāni karoti nāma .
Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā

565-6.
Nisīdanasanthatasikkhāpade pana paññāyissatīti sace sā katikā manāpā bhavissati , manāpatāya bhikkhusaṅgho sandississati .
Sace amanāpā , amanāpatāya sandississatīti adhippāyo , āraññakaṅgādīni tīṇi pāḷiyaṃ padhānaṅgavasena vuttāni , sesānipi te samādiyiṃsuyevāti veditabbaṃ .
Tenevāha ‘‘ santhate catutthacīvarasaññitāyā ’’ ti .
Ujjhitvāti vissajjetvā .
567. NisīdanasanthatattāM2.415 nivāsanapārupanakiccaṃ natthīti āha ‘‘ sakiṃ nisinnañceva nipannañcā ’’ tiV2.367 .
Vidatthimattan ti sugatavidatthiṃ sandhāya vadati .
Idañca heṭṭhimaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ .
‘‘ Vitānādīnaṃyeva atthāya karaṇe anāpattivacanato sace nipajjanatthāya karonti , āpattiyevā ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Akappiyattā pana ‘‘ paribhuñjituṃ na vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Idañca nisīdanasanthataṃ nāma nisīdanacīvarameva , nāññanti vadanti .
Nisīdanasikkhāpadepi nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatīti ca aṭṭhakathāyañcassa ‘‘ santhatasadisaṃ santharitvā ekasmiṃ ante sugatavidatthiyā vidatthimatte padese dvīsu ṭhānesu phāletvā tisso dasā karīyanti , tāhi dasāhi sadasaṃ nāma vuccatī ’’ ti ( pāci . aṭṭha .531) vacanato idhāpi ‘‘ nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī ’’ ti ca ‘‘ santhate catutthacīvarasaññitāyā ’’ ti ca vacanato taṃ yuttaṃ viya dissati .
Keci pana ‘‘ nisīdanasanthataṃ eḷakalomāni santharitvā santhataṃ viya karonti , taṃ avāyimaṃ anadhiṭṭhānupagaṃ , nisīdanacīvaraṃ pana channaṃ cīvarānaṃ aññatarena karoti adhiṭṭhānupagaṃ , taṃ karontā ca nantakāni santharitvā santhatasadisaṃ karontī ’’ ti vadanti , vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ .
Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā

571. Eḷalomasikkhāpade pana āsumbhīti ettha ‘‘ asumbhī ’’ ti paṭhanti .
Kilantāti iminā kilantatāya te onamitvā pātetuṃ na sakkontīti dasseti .
Addhānamaggappaṭipannassāti idaṃ vatthumattadīpanavasena pāḷiyaṃ vuttaṃ .
Yattha katthaci pana dhammena labhitvā gaṇhituṃ vaṭṭatiyeva .
Tiyojanaparaman ti ca gahitaṭṭhānato tiyojanappamāṇaṃ desanti evamattho gahetabbo .
572. Sahatthāti karaṇatthe nissakkavacananti āha ‘‘ sahatthenā ’’ ti .
Asante hāraketi pāḷiyaṃ bhikkhuno anurūpatādassanatthaṃ vuttaṃ , na pana hārake vijjamāne tiyojanabbhantare sahatthā harantassa āpattidassanatthaṃ .
Tiyojanato bahi bahitiyojanan ti āha ‘‘ tiyojanato bahi pātetī ’’ ti .
Tena haritepi āpattiyevāti saussāhattā anāṇattiyā haṭattā ca .
Satipi hi saussāhabhāve āṇattiyāM2.416 ce harati , anāpatti ‘‘ aññaṃ harāpetī ’’ ti vacanato .
Añño harissatīti adhippāyābhāvato ‘‘ suddhacittena ṭhapitan ’’ ti vuttaṃ .
Saussāhattāti tiyojanātikkamane saussāhattā .
Idañca ‘‘ añño harissatī ’’ ti asuddhacittena ṭhapitaṃ sandhāyaV2.368 vuttaṃ , acittakattāti idaṃ pana suddhacittena ṭhapitaṃ sandhāya .
Anāpatti pāḷiyā na sametīti ‘‘ tiyojanaṃ haratī ’’ tiādipāḷiyā , visesato ‘‘ aññaṃ harāpetī ’’ ti pāḷiyā ca na sameti .
Sace sāmikaṃ jānāpetvā ṭhapeti , āṇattiyā harāpeti nāmāti āha ‘‘ sāmikassa ajānantassevā ’’ ti .
Agacchantepīti gamanaṃ upacchinditvā ṭhitayānepi .
Heṭṭhā vā gacchantoti bhūmiyaṃ gacchanto .
Aññaṃ harāpetīti ettha añña -ggahaṇena sāmaññato tiracchānagatāpi saṅgahitāti āha –
‘‘ aññaṃ harāpetīti vacanato anāpattī ’’ ti .
Suṅkaghāte āpatti hotīti aññaṃ harāpentassa āpatti .
Tattha anāpattīti aññavihitassa theyyacittābhāvato anāpatti .
575.‘‘ Taṃ harantassāti puna tiyojanaṃ harantassā ’’ ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ .
Taṃ pana mātikāṭṭhakathāyaṃ aṅgesu ‘‘ paṭhamappaṭilābho sati iminā vacanena na sameti .
‘‘ Paṭhamappaṭilābho ’’ ti hi idaṃ dutiyappaṭilābho āpattiyā aṅgaṃ na hotīti dīpeti , tasmā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca visesābhāvato acchinnaṃ paṭilabhitvā harantassa puna tiyojanātikkamepi anāpatti vuttāti amhākaṃ khanti .
Aññathā acchinnaṃ paṭilabhitvā puna tiyojanaṃ haratīti vadeyya .
Vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ .
Anāpatti katabhaṇḍan ti ettha ‘‘ kambalakojavādikatabhaṇḍampi .
Pakaticīvare laggalomāni āpattiṃ janentiyevā ’’ ti vadanti .
Tanukapattatthavikantare aghaṭṭanatthaṃ pakkhipanti .
Pakkhittan ti kaṇṇacchidde pakkhittaṃ .
Nidhānamukhaṃ nāmāti iminā katabhaṇḍasaṅkhyaṃ na gacchatīti dasseti .
Eḷakalomānaṃ akatabhaṇḍatā , paṭhamappaṭilābho , attanā ādāya vā aññassa ajānantassa yāne pakkhipitvā vā tiyojanātikkamanaṃ , āharaṇapaccāharaṇaṃ , avāsādhippāyatāti imānettha pañca aṅgāni .
Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
576. EḷakalomadhovāpanasikkhāpadaṃM2.417 uttānatthameva .

8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā

583-584.
Rūpiyasikkhāpade pana satthuvaṇṇoti satthunā samānavaṇṇo .
Satthuno vaṇṇo satthuvaṇṇo , satthuvaṇṇo viya vaṇṇo assāti satthuvaṇṇoti majjhapadalopīsamāso daṭṭhabbo .
PākatikoV2.369 nāma etarahi pakatikahāpaṇo .
Rukkhaphalabījamayoti tintiṇikādirukkhānaṃ phalabījena kato .
Iccetaṃ sabbampīti yathāvuttabhedaṃ sabbampi catubbidhaṃ nissaggiyavatthu hotīti sambandho .
Jātarūpamāsakoti suvaṇṇakahāpaṇo .
Gaṇheyyāti attano atthāya dīyamānaṃ vā katthaci ṭhitaṃ vā nippariggahaṃ disvā sayaṃ gaṇheyya .
‘‘ Idaṃ ayyassa hotū ’’ ti evaṃ sammukhā vā ‘‘ asukasmiṃ nāma ṭhāne mama hiraññasuvaṇṇaṃ atthi , taṃ tuyhaṃ hotū ’’ ti evaṃ parammukhā ṭhitaṃ vā kevalaṃ vācāya vā hatthamuddāya vā ‘‘ tuyhan ’’ ti vatvā pariccattassa kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena sādiyanaṃ upanikkhittasādiyanaṃ nāma .
‘‘ Sādiyatī ’’ ti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘ gaṇhitukāmo hotī ’’ ti .
‘‘ Idaṃ guttaṭṭhānan ’’ ti ācikkhitabban ti paccayaparibhogaṃyeva sandhāya ācikkhitabbaṃ .
‘‘ Idha nikkhipāhī ’’ ti vutte ‘‘ uggaṇhāpeyya vā ’’ ti vuttalakkhaṇena nissaggiyaṃ hotīti āha –
‘‘ idha nikkhipāhīti na vattabban ’’ ti .
Parato ‘‘ imaṃ gaṇhā ’’ ti na vattabban ti etthāpi eseva nayo .
Kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitameva hotīti yasmā tato uppannapaccayaparibhogo kappati , tasmā kappiyaṃ nissāya ṭhitaṃ .
Yasmā pana dubbicāraṇāya tato uppannapaccayaparibhogopi na kappati , tasmā akappiyaṃ nissāya ṭhitanti veditabbaṃ .
Na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpitan ti ettha cetāpitaṃ ce , natthi paribhogupāyo , tasmā evaṃ vuttaṃ .
Akappiyañhi nissaggiyaṃ vatthuṃ uggaṇhitvā taṃ anissajjitvāva cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissaṭṭhampi sabbesaṃ na kappati .
Keci pana ‘‘ yasmā nissaggiyaṃ vatthuṃ paṭiggahetvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissajjāmīti nissaṭṭhaṃ vināva upāyaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati , tasmāM2.418 ‘ na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpitan ’ ti vuttan ’’ ti vadanti .
‘‘ Ārāmikānaṃ vā pattabhāgan ti idaṃ gihīnaṃ hatthagatopi soyeva bhāgoti katvā vuttaṃ .
Sace pana tena aññaṃ parivattetvā ārāmikā denti , paribhuñjituṃ vaṭṭatī ’’ ti majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade ca vuttaṃ .
Tato haritvāti aññesaṃ pattabhāgato haritvā .
Kasiṇaparikamman ti ālokakasiṇaparikammaṃ .
Mañcapīṭhādīni vāti ettha ‘‘ tato gahitamañcapīṭhādīni parivattetvā aññaṃ ce gahitaṃ , vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Chāyāpīti bhojanasālādīnaṃ chāyāpi .
Paricchedātikkantāti gehaparicchedaṃ atikkantā , chāyāya gatagataṭṭhānaṃ gehaṃ nāma na hotīti adhippāyo .
Maggenapīti ettha ‘‘ sace añño maggo natthi , maggaṃ adhiṭṭhahitvā gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Kītāyāti tena vatthunā kītāya .
Upanikkhepaṃ ṭhapetvā saṅgho paccaye paribhuñjatīti sace upāsako ‘‘ atibahu etaṃ hiraññaṃ , idaṃ , bhante , ajjeva na vināsetabban ’’ ti vatvā sayaṃV2.370 upanikkhepaṃ ṭhapeti , aññena vā ṭhapāpeti , etaṃ upanikkhepaṃ ṭhapetvā tato udayaṃ paribhuñjanto saṅgho paccaye paribhuñjati , tena vatthunā gahitattā ‘‘ akappiyan ’’ ti vuttaṃ .
585. Patitokāsaṃ asamannāharantena pātetabban ti idaṃ nirapekkhabhāvadassanaparanti veditabbaṃ , tasmā patitaṭṭhāne ñātepissa gūthaṃ chaḍḍentassa viya nirapekkhabhāvoyevettha pamāṇanti veditabbaṃ .
Asantasambhāvanāyāti attani avijjamānauttarimanussadhammārocanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo .
Bhagavatā hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā , na dussīlassa .
Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo , na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato .
Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo .
Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo , paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho .
Tasmāti ‘‘ sīlavato ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati .
Cīvaraṃ paribhoge paribhogeti kāyato mocetvā mocetvā paribhoge .
Purebhatta … pe … pacchimayāmesu paccavekkhitabbanti sambandho .
Tathā asakkontena yathāvuttakālavisesavasena ekasmiṃ divase catukkhattuṃ tikkhattuṃ dvikkhattuṃ sakiṃyeva vā paccavekkhitabbaṃ .
SacassaM2.419 apaccavekkhatova aruṇo uggacchati , iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhatīti ettha ‘‘ hiyyo yaṃ mayā cīvaraṃ paribhuttaṃ , taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya … pe … hirikopīnappaṭicchādanatthaṃ , hiyyo yo mayā piṇḍapāto paribhutto , so neva davāyātiādinā sace atītaparibhogapaccavekkhaṇaṃ na kareyya , iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhatī ’’ ti vadanti , vīmaṃsitabbaṃ .
Senāsanampi paribhoge paribhogeti pavese pavese .
Evaṃ pana asakkontena purebhattādīsu paccavekkhitabbaṃ .
Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva sakkā viññātunti idha visuṃ na vuttaṃ .
Satipaccayatāti satiyā paccayabhāvo , paṭiggahaṇassa paribhogassa ca paccavekkhaṇasatiyā paccayabhāvo yujjati , paccavekkhitvāva paṭiggahetabbaṃ paribhuñjitabbañcāti attho .
Tenevāha ‘‘ satiṃ katvā ’’ tiādi .
Evaṃ santepīti yadipi dvīsupi ṭhānesu paccavekkhaṇā yuttā , evaṃ santepi .
Apare panāhu ‘‘ satipaccayatāti satibhesajjaparibhogassa paccayabhāve paccayeti attho .
Evaṃ santepīti paccaye satipī ’’ ti , taṃ tesaṃ matimattaṃ .
Tathā hi paccayasannissitasīlaṃ paccavekkhaṇāya visujjhati , na paccayasabbhāvamattena .
Nanu ca ‘‘ paribhoge karontassa anāpattī ’’ ti iminā pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ , tasmāV2.371 paccayasannissitasīlassa pātimokkhasaṃvarasīlassa ca ko visesoti ?
Vuccate – purimesu tāva tīsu paccayesu viseso pākaṭoyeva , gilānapaccaye pana yathā vatiṃ katvā rukkhamūle gopite tassa phalānipi rakkhitāniyeva honti , evameva paccavekkhaṇāya paccayasannissitasīle rakkhite tappaṭibaddhaṃ pātimokkhasaṃvarasīlampi nipphannaṃ nāma hoti .
Gilānapaccayaṃ apaccavekkhitvā paribhuñjantassa sīlaṃ bhijjamānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlameva bhijjati , paccayasannissitasīlaṃ pana pacchābhattapurimayāmādīsu yāva aruṇuggamanā apaccavekkhantasseva bhijjati .
Purebhattañhi apaccavekkhitvāpi gilānapaccayaṃ paribhuñjantassa anāpatti , idametesaṃ nānākaraṇaṃ .
Evaṃ paccayasannissitasīlassa visuddhiṃ dassetvā teneva pasaṅgena sabbāpi suddhiyo dassetuṃ ‘‘ catubbidhā hi suddhī ’’ tiādimāha .
Tattha sujjhati etāyāti suddhi , yathādhammaṃ desanāva suddhi desanāsuddhi .
Vuṭṭhānassapi cettha desanāya eva saṅgaho daṭṭhabbo .
Chinnamūlāpattīnaṃ pana abhikkhutāpaṭiññāva desanā .
Adhiṭṭhānavisiṭṭho saṃvarova suddhi saṃvarasuddhi .
Dhammena samenaM2.420 paccayānaṃ pariyeṭṭhi eva suddhi pariyeṭṭhisuddhi .
Catūsu paccayesu vuttavidhinā paccavekkhaṇāva suddhi paccavekkhaṇasuddhi .
Esa tāva suddhīsu samāsanayo .
Suddhimantesu sīlesu desanā suddhi etassāti desanāsuddhi .
Sesesupi eseva nayo .
Na puna evaṃ karissāmīti ettha evan ti saṃvarabhedaṃ sandhāyāha .
Pahāyāti vajjetvā , akatvāti attho .
Dātabbaṭṭhena dāyaṃ , taṃ ādiyantīti dāyādā , ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato anuññātesuyeva ca paribhogasabbhāvabhāvato bhikkhūhi paribhuñjitabbapaccayā bhagavato santakā .
Dhammadāyādasuttañcettha sādhakan ti –
‘‘ Dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavatha , mā āmisadāyādā .
Atthi me tumhesu anukampā ,‘ kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ , no āmisadāyādā ’’’ ti ( ma . ni .1.29)–
Evaṃ pavattaṃ dhammadāyādasuttañca ettha etasmiṃ atthe sādhakaṃ .
Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi , tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruci paribhogasabbhāvato .
Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena appaṭikūlampi paṭikūlākārena tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccayeV2.372 paribhuñjanti , dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti .
Tenāha –
‘‘ te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantī ’’ ti .
Yo panāyaṃ sīlavato paccavekkhitaparibhogo , so iṇaparibhogassa paccanīkattā āṇaṇyaparibhogo nāma hoti .
Yathā hi iṇāyiko attano ruciyā icchitadesaṃ gantuṃ na labhati , evaṃ iṇaparibhogayutto lokato nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo āṇaṇyaparibhogoti vuccati , tasmā nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti veditabbo .
So idha visuṃ na vutto , dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatīti .
Sīlavāpi hi imāya sikkhāya samannāgatattā sekkhotveva vuccati .
Sabbesan ti ariyānaṃ puthujjanānañca .
KathaṃM2.421 puthujjanānaṃ ime paribhogā sambhavantīti ?
Upacāravasena .
Yo hi puthujjanassapi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha anupalittena cittena paribhogo , so sāmiparibhogo viya hoti .
Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato .
Teneva vuttaṃ ‘‘ dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatī ’’ ti .
Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi tassa sekkhasaṅgahato .
Sekkhasuttañhetassa atthassa sādhakaṃ .
Lajjinā saddhiṃ paribhogo nāma lajjissa santakaṃ gahetvā paribhogo .
Alajjinā saddhin ti etthāpi eseva nayo .
Ādito paṭṭhāya hi alajjī nāma natthīti iminā diṭṭhadiṭṭhesuyeva āsaṅkā na kātabbāti dasseti .
Attano bhārabhūtā saddhivihārikādayo .
Sopi nivāretabboti yo passati , tena nivāretabbo .
Yasmā alajjīparibhogo nāma lajjino vuccati , tasmā āpatti nāma natthi ubhinnampi alajjībhāvato ,‘‘ alajjīparibhogo ’’ ti idaṃ nāmamattameva na labbhatīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Āpatti pana atthiyevāti vadantī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Adhammiyoti anesanādīhi uppanno .
Dhammiyoti bhikkhācariyādīhi uppanno .
Saṅghasseva detīti bhattaṃ aggahetvā attanā laddhasalākaṃyeva deti .
Sace pana lajjī alajjiṃ paggaṇhāti … pe … antaradhāpetīti ettha kevalaṃ paggaṇhitukāmatāya evaṃ kātuṃ na vaṭṭati , dhammassa pana sāsanassa sotūnañca anuggahatthāya vaṭṭatīti veditabbaṃ .
Purimanayena ‘‘ so āpattiyā kāretabbo ’’ ti vuttattā imassa āpattiyevāti vadanti .
Uddesaggahaṇādinā dhammassa paribhogo dhammaparibhogo .
Dhammānuggahena gaṇhantassa āpattiyā abhāvepi thero tassa alajjibhāvaṃyevaV2.373 sandhāya ‘‘ pāpo kirāyan ’’ tiādimāha .
Tassa pana santiketi mahārakkhitattherassa santike .
586. Rājorodhādayotiādi ‘‘ idaṃ gaṇhissāmī ’’ ti cetanāmattasambhavato vuttaṃ .
Assatiyā dinnan ti ettha assatiyā dinnaṃ nāma apariccattaṃ hoti , tasmā dasante baddhakahāpaṇādi assatiyā dinnaṃ bhikkhunāM2.422 vatthasaññāya paṭiggahitañca , tato neva rūpiyaṃ dinnaṃ , nāpi paṭiggahitañca hotīti ettha āpattidesanākiccaṃ natthi , taṃ pana dāyakānameva paṭidātabbaṃ .
Tena akappiyavatthunā te ce dāyakā sappiādīni kiṇitvāna saṅghassa tassa ca bhikkhuno denti , sabbesaṃ kappati dāyakānaṃyeva santakattā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana puññakāmehi pariccajitvā dinnameva sandhāya ‘‘ puññakāmā … pe … rūpiye arūpiyasaññī rūpiyaṃ paṭiggaṇhātīti veditabbo ’’ ti vuttaṃ , tasmā pariccajitvā dinnaṃ vatthasaññāya gaṇhatopi nissaggiyameva .
Tena yadi te dāyakā no āgantvā gaṇhanti , dāyake pucchitvā attano atthāya ce pariccattaṃ , saṅghe nissajjitvā āpatti desetabbā .
Tava coḷakaṃ passāhī hi iminā gihisantakepi ‘‘ idaṃ gaṇhathā ’’ tiādiakappiyavohārena vidhānaṃ bhikkhuno na kappatīti dīpeti .
Ekaparicchedānīti kiriyākiriyabhāvato ekaparicchedāni .
Jātarūparajatabhāvo , attuddesikatā , kahāpaṇādīsu aññatarabhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni .
Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā

587. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpade jātarūpādicatubbidhampi nissaggiyavatthu idha rūpiyaggahaṇeneva gahitanti āha ‘‘ jātarūparajataparivattanan ’’ ti .
Paṭiggahitaparivattaneti sāditarūpiyassa parivattane , asādiyitvā vā kappiyena gāhena paṭiggahitarūpiyaparivattane .
589. Ga -kārassa ka -kāraṃ katvā ‘‘ sīsūpakan ’’ ti likhitaṃ , padabhājane ghanakatan ti piṇḍaṃ kataṃ .
Satthuvaṇṇotiādīsu ‘‘ satthuvaṇṇo ca kahāpaṇo ca … pe … ye ca vohāraṃ gacchantī ’’ ti evaṃ sabbattha samuccayo veditabbo .
Rūpiye rūpiyasaññīti sakasantakaṃ vadati .
Rūpiyaṃ cetāpetīti parasantakaṃ vadati .
‘‘ Nissaggiyavatthunā dukkaṭavatthuṃ vā kappiyavatthuṃ vā cetāpentassapi eseva nayo ’’ ti idaṃ kasmā vuttaṃ .
NaM2.423 hi ‘‘ rūpiye rūpiyasaññī arūpiyaṃ cetāpetiV2.374 , nissaggiyaṃ pācittiyan ’’ tiādittiko pāḷiyaṃ vuttoti āha ‘‘ yo hī ’’ tiādi .
Tassānulomattāti etthāyamadhippāyo – rūpiyasaṃvohāro nāma na kevalaṃ rūpiyena rūpiyaparivattanameva , atha kho ‘‘ arūpiye rūpiyasaññī rūpiyaṃ cetāpetī ’’ ti vuttattā arūpiyena rūpiyacetāpanampi rūpiyasaṃvohāro nāma hotīti etasmiṃ pakkhepi rūpiye sati rūpiyasaṃvohāroyeva hotīti ayamattho avuttopi viññāyatīti .
Arūpiyaṃ nāma dukkaṭavatthukappiyavatthūni .
Ekantena rūpiyapakkheti ekena antena rūpiyapakkheti ayaṃ attho gahetabbo .
‘‘ Ekato rūpiyapakkhe ’’ ti vā pāṭho veditabbo .
‘‘ Ekarūpiyapakkhe ’’ tipi paṭhanti , tatthāpi ekato rūpiyapakkheti ayamevattho gahetabbo .
Kappiyavatthunā kappiyavatthuno kayavikkayepi tāva nissaggiyaṃ hoti , dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthuno kayavikkaye kasmā na hotīti andhakaṭṭhakathāya adhippāyo .
Idaṃ sikkhāpadaṃ … pe … arūpiyena ca rūpiyacetāpanaṃ sandhāya vuttanti sambandho .
Idhāti imasmiṃ rūpiyasaṃvohārasikkhāpade .
Tatthāti kayavikkayasikkhāpade .
Tenevāti kappiyavatthunāyeva .
Puna kappiyabhāvaṃ netuṃ asakkuṇeyyattā ‘‘ mahāakappiyo nāmā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātun ti idaṃ pañcannaṃyeva sahadhammikānaṃ antare parivattanaṃ sandhāya vuttaṃ , gihīhi pana gahetvā attano santakaṃ katvā dinnaṃ sabbesaṃ kappatī ’’ ti vadanti .
‘‘ Na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātun ’’ ti pana imināva paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvāva tena cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍampi saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ .
Ye pana ‘‘ paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvāpi tena parivattitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti , tesaṃ ‘‘ na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātun ’’ ti idaṃ na yujjati .
Te panettha evaṃ vadanti ‘‘ yasmā nissajjitabbavatthuṃ anissajjitvāva uparūpari aññaṃ aññaṃyeva kataṃ , tasmā paricchedābhāvato idha nissajjituṃ avatvā ‘ na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātun ’ ti vuttaṃ , paricchedābhāvatoyeva ‘ mūle mūlasāmikānaṃM2.424 , patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hotī ’ ti ca na vuttan ’’ ti .
Yadi paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍampi saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati , evaṃ sante idhāpi avasānavatthuṃ gahetvā saṅghassa nissaṭṭhaṃ kasmā na vaṭṭati ,‘‘ yo pana rūpiyaṃ uggaṇhitvā … pe … patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hotī ’’ ti imināpi paṭiggahitarūpiyaṃV2.375 anissajjitvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍampi saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ .
Yadi taṃ nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭeyya ,‘‘ mūle mūlasāmikānaṃ , patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hotī ’’ ti na vadeyya .
Apare panettha evaṃ vadanti ‘‘ yadi saṅghassa nissaṭṭhaṃ hoti , rūpiyapaṭiggāhakassa na vaṭṭati , tasmā tassapi yathā vaṭṭati , tathā dassanatthaṃ ‘ mūle mūlasāmikānan ’ tiādi vuttan ’’ ti .
Dutiyapattasadisoyevāti iminā pañcannampi sahadhammikānaṃ na kappatīti dasseti .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ mūlassa sampaṭicchitattā ’’ ti .
Atha mūlassa sampaṭicchitattā rūpiyapaṭiggāhakassa tāva akappiyo hotu , sesānaṃ pana kasmā na kappatīti maññamāno pucchati ‘‘ kasmā sesānaṃ na kappatī ’’ ti .
Kāraṇamāha ‘‘ mūlassa anissaṭṭhattā ’’ ti .
Pattassa kappiyabhāvepi sampaṭicchitamūlassa nissajjitabbassa anissaṭṭhattā tena gahitapatto sesānampi na kappati .
Yadi hi tena sampaṭicchitamūlaṃ saṅghamajjhe nissaṭṭhaṃ siyā , tena kappiyena kammena ārāmikādīhi gahetvā dinnapatto rūpiyapaṭiggāhakaṃ ṭhapetvā sesānaṃ vaṭṭati .
Apare pana ‘‘ mūlaṃ sampaṭicchitvā gahitapattopi yadi saṅghassa nissaṭṭho , sesānaṃ kappatī ’’ ti vadanti .
Evaṃ sante ‘‘ mūlassa anissaṭṭhattā ’’ ti na vattabbaṃ ,‘‘ saṅghassa anissaṭṭhattā ’’ ti evameva vattabbaṃ .
Dubbicāritattāti iminā rūpiyasaṃvohāro anena katoti dasseti .
Aññesaṃ pana vaṭṭatīti yasmānena rūpiyasaṃvohāramattameva kataṃ , na mūlaṃ sampaṭicchitaṃ , tasmā vinayakammavasena saṅghassa nissaṭṭhakālato paṭṭhāya aññesaṃ vaṭṭati .
Imasmiṃyeva ca atthe pamāṇaṃ dassento ‘‘ mahāsumattherassa kirā ’’ tiādimāha .
Apare pana ‘‘ dubbicāritattāti iminā kevalaṃ gihisantakabhāvena ṭhite dubbicāritamattaṃ vuttaṃ , na rūpiyasaṃvohārāpajjanaṃ , tasmā rūpiyasaṃvohārābhāvato so patto nissajjituṃ na sakkāti tassa na kappati , anissaṭṭhopi aññesaṃM2.425 kappati .
Anissaṭṭhasseva ca aññesaṃ kappiyabhāvadassanatthaṃ ‘ mahāsumattherassa kirā ’ tiādivatthūni udāhaṭāni .
Saṅghassa nissajjīti idañca aññesaṃ kappiyattā kevalaṃ saṅghassa pariccattabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ , na pana vinayakammavasena saṅghassa nissaṭṭhabhāvaṃ .
Imassa ca atthassa sappissa pūretvāti idaṃ vacanaṃ sādhakan ’’ ti vadanti .
591. Rūpiyapaṭiggahaṇarūpiyasaṃvohāresu yena ekekameva kataṃ , tena tattha tattha vuttanayeneva nissajjitabbaṃ .
Yena pana paṭiggahitarūpiyeneva saṃvohāro kato , tena kathaṃ nissajjitabbanti ?
Nayidaṃ dukkaraṃ ,‘‘ ahaṃ , bhante , nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjin ’’ ti evamevaV2.376 nissajjitabbaṃ .
‘‘ Imasmiṃ sikkhāpadepi ‘ arūpiye rūpiyasaññī , āpatti dukkaṭassā ’ tiādittikassa avasānapade anāpattiyā vuttattā kappiyavatthuvaseneva idaṃ tikaṃ vuttan ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Keci pana ‘‘ arūpiyaggahaṇena kappiyavatthudukkaṭavatthūnaṃ saṅgahoti purimapadadvayaṃ kappiyavatthudukkaṭavatthūnaṃ vasena vuttaṃ , avasānapadameva kappiyavatthuvasena vuttan ’’ ti vadanti , taṃ na yujjati anāpattimissite avasānattike saññānānattaṃ ṭhapetvā vatthunānattassa abhāvato .
Dukkaṭavatthunā pana dukkaṭavatthuno cetāpanaṃ neva idha , na tattha pāḷiyaṃ vuttanti vacanamettha sādhakaṃ .
Yaṃ attano dhanena parivattati , tassa vā dhanassa vā rūpiyabhāvo ceva , parivattanañcāti imānettha dve aṅgāni .
Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā

593. Kayavikkayasikkhāpade pāḷiyaṃ jānāhīti ettha upadhārehīti attho , suṭṭhu upadhāretvā gaṇha , idaṃ na manāpanti puna dātuṃ na sakkhissasīti adhippāyo .
594-595.
Kayan ti parabhaṇḍassa gahaṇaṃ .
Vikkayan ti attano bhaṇḍassa dānaṃ .
Tenāha ‘‘ iminā imaṃ dehī ’’ tiādi .
Yasmā kayitaṃ nāma parassaM2.426 hatthato gahitaṃ vuccati , vikkītañca parassa hatthe dinnaṃ , tasmā ‘‘ kayitañca hoti parabhaṇḍaṃ attano hatthagataṃ karontena , vikkītañca attano bhaṇḍaṃ parahatthagataṃ karontenā ’’ ti vuttaṃ .
Yadi evaṃ pāḷiyaṃ parato ‘‘ kayitañca hoti vikkayitañcā ’’ ti vatvā ‘‘ attano bhaṇḍaṃ parahatthagataṃ parabhaṇḍaṃ attano hatthagatan ’’ ti kasmā vuttanti āha ‘‘ iminā imantiādivacanānurūpato panā ’’ tiādi .
Imināti hi sakasantakaṃ vuttaṃ .
Tadanurūpato pāḷiyaṃ paṭhamaṃ attano bhaṇḍaṃ dassitaṃ , na kayavikkayapadānurūpato .
Tañhi viparītato parasantakaggahaṇaṃ purakkhatvā ṭhitaṃ .
Kāmaṃ sesañātakepi ‘‘ imaṃ dehī ’’ ti vadato viññatti na hoti , saddhādeyyavinipātanassapi pana abhāvaṃ dassetukāmo ‘‘ mātaraṃ pana pitaraṃ vā ’’ ti āha .
Viññatti na hotīti idaṃ visuṃ viññāpanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Aññaṃ kiñci avatvā evaṃ vadanto aññātakaṃ viññāpeti nāmāti āha –
‘‘ aññātakaṃ ‘ imaṃ dehī ’ ti vadato viññattī ’’ ti .
V2.377 Aññaṃ kiñci avatvā ‘‘ imaṃ gaṇhāhī ’’ ti dinnaṃ aññātakassa dinnaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘ saddhādeyyavinipātanan ’’ ti .
Tisso āpattiyoti aññātakaviññattisaddhādeyyavinipātanakayavikkayāpattisaṅkhātā tisso āpattiyo .
Imaṃ nāma karohīti vadati , vaṭṭatīti ettha bhuttosi , idāni kasmā na karosīti vatthumpi vaṭṭati .
‘‘ Nissaggiyaṃ pācittiyan ’’ ti kiñcāpi satiyeva nissaggiyavatthumhi pācittiyaṃ vuttaṃ , asatipi pana tasmiṃ pācittiyanti idaṃ aṭṭhakathāpamāṇena gahetabbanti dassetuṃ ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi vuttaṃ .
Paribhutteti sappiādiṃ sandhāya vuttaṃ .
Yaṃ attano dhanena parivatteti , yena ca parivatteti , tesaṃ kappiyavatthutā , asahadhammikatā , kayavikkayāpajjanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni .
Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Niṭṭhito kosiyavaggo dutiyo .