Vinītavatthuvaṇṇanā
223. Sekkhabhūmiyan ti iminā jhānabhūmimpi saṅgaṇhāti .
Tiṇṇaṃ vivekānan ti kāyacittaupadhivivekānaṃ .
Piṇḍāya caraṇassa bhojanapariyosānattā vuttaṃ ‘‘ yāva bhojanapariyosānan ’’ ti .
Bhutvā āgacchantassapi
V2.259 puna vuttanayeneva sambhāvanicchāya cīvarasaṇṭhapanādīni karontassa dukkaṭameva . 225. Ārādhanīyo , āvuso , dhammo āraddhavīriyenāti vatthudvayaṃ ekasadisampi dvīhi bhikkhūhi visuṃ visuṃ ārocitattā bhagavatā vinicchinitaṃ sabbampi vinītavatthūsu āropetabbanti pāḷiyaṃ āropitaṃ .
226. Pasādabhaññan ti
M2.292 kevalaṃ pasādamattena bhaṇanaṃ , na pana ‘‘ sabhāvato ete arahantoyevā ’’ ti cintetvā .Tenevettha anāpatti vuttā .
Yadi pana ‘‘ ete sabhāvato arahantoyevā ’’ ti maññamāno ‘‘ āyantu bhonto arahanto ’’ tiādīni vadati , na sampaṭicchitabbaṃ .
227. Padasā gamanaṃ sandhāya katikāya katattā ‘‘ yānena vā ’’ tiādimāha .
Tattha vijjāmayiddhiṃ sandhāya ‘‘ iddhiyā ’’ ti vuttaṃ .
Aññamaññaṃ rakkhantīti ‘‘ yo imamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkamissati , taṃ mayaṃ ‘ arahā ’ ti jānissāmā ’’ ti evaṃ katikāya katattā apubbācarimaṃ asuddhacittena gacchantāpi saha nikkhantabhāvato aññamaññaṃ rakkhanti .
Keci pana ‘‘ hatthapāsaṃ avijahitvā aññamaññassa hatthaṃ gaṇhanto viya gacchantopi ‘ uṭṭhetha gacchāma , etha gacchāmā ’ ti evaṃ saṃvidahitvā gamane pubbāparaṃ gacchantopi nāpajjatī ’’ ti vadanti .
Etaṃ pana adhammikaṃ katikavattan ti ‘‘ idha arahantoyeva vasantūti yadi bhikkhū katikaṃ karonti , etaṃ adhammikaṃ katikavattan ’’ ti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ .
Heṭṭhā vuttaṃ pana sabbampi katikavattaṃ sandhāya etaṃ vuttanti amhākaṃ khanti , vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Nānāverajjakāti nānājanapadavāsino .
Saṅghalābhoti yathāvuḍḍhaṃ attano pāpuṇanakoṭṭhāso .
Ayañca paṭikkhepo imināva nīhārena bahisīmaṭṭhānaṃ avisesena saṅghalābhassa sāmibhāvāpādanaṃ sandhāya kato .
Visesato pana bahisīmaṭṭhānampi paricchinditvā ekekakoṭṭhāsato ‘‘ ettakaṃ dātuṃ , īdisaṃ vā dātuṃ , ettakānaṃ vā dātuṃ , īdisassa vā dātuṃ ruccati saṅghassā ’’ ti apalokanakammaṃ katvā dātuṃ vaṭṭati .
228. Āyasmā ca lakkhaṇotiādīsu ko panāyasmā lakkhaṇo , kasmā cassa lakkhaṇoti nāmaṃ ahosi , ko cāyasmā mahāmoggallāno , kasmā ca sitaṃ pātvākāsīti taṃ sabbaṃ pakāsetuṃ ‘‘ yvāyan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Lakkhaṇasampannenāti purisalakkhaṇasampannena .
Brahmasamenāti
V2.260 brahmattabhāvasamena .Īsakaṃ hasitaṃ sitanti vuccatīti āha ‘‘ mandahasitan ’’ ti .
Aṭṭhikasaṅkhalikan ti nayidaṃ aviññāṇakaṃ aṭṭhisaṅkhalikamattaṃ , atha kho eko petoti āha ‘‘ petaloke nibbattaṃ sattan ’’ ti .
Ete attabhāvāti petattabhāvā .
Na āpāthaṃ āgacchantīti devattabhāvā viya pakatiyā āpāthaṃ na āgacchanti .
Tesaṃ pana
M2.293 ruciyā āpāthaṃ āgaccheyyuṃ .Manussānaṃ dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā karuṇāti āha ‘‘ kāruññe kattabbe ’’ ti .
Attano ca sampattiṃ buddhañāṇassa ca sampattinti paccekaṃ sampatti-saddo yojetabbo .
Tadubhayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ tañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ attano ca sampattiṃ anussaritvā sitaṃ pātvākāsī ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Dhammadhātūti sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya vadati , dhammadhātūti vā dhammānaṃ sabhāvo .
Upapattīti jāti .
Upapattisīsena hi tathārūpaṃ attabhāvaṃ vadati .
Dussaddhāpayā honti , tadassa tesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya .
Dussaddhāpayāti idañca na lakkhaṇattheraṃ sandhāya vuttaṃ , ye pana suṇanti ‘‘ evaṃ kira vuttan ’’ ti , te sandhāya .
Atha lakkhaṇatthero kasmā na addasa , kimassa dibbacakkhu natthīti ?
No natthi , mahāmoggallāno pana āvajjento addasa , itaro anāvajjanena na addasa .
Vituḍentīti vinivijjhitvā ḍenti , asidhārūpamehi tikhiṇehi lohatuṇḍakehi vijjhitvā vijjhitvā ito cito ca gacchantīti attho .
Tenāha ‘‘ vinivijjhitvā gacchantī ’’ ti .
‘‘ Vitudantī ’’ ti vā pāṭho .
Phāsuḷantarikāhīti bhummatthe nissakkavacanaṃ .
Lohatuṇḍakehīti lohasalākāsadisehi , kāḷalohamayeheva vā tuṇḍakehi .
Pasādussadāti iminā aṭṭhisaṅghātamattaṃ hutvā paññāyamānānampi kāyappasādassa balavabhāvaṃ dasseti .
Pakkagaṇḍasadisāti iminā pana ativiya mudusabhāvataṃ dasseti .
Acchariyaṃ vatāti garahanacchariyaṃ nāmetaṃ .
Cakkhubhūtāti sampattadibbacakkhukā , lokassa cakkhubhūtāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo .
Yatrāti hetuatthe nipātoti āha ‘‘ yatrāti kāraṇavacanan ’’ ti .
Appamāṇe sattanikāye , te ca kho vibhāgena kāmabhavādibhede bhave , nirayādibhedā gatiyo , nānattakāyanānattasaññīādiviññāṇaṭṭhitiyo , tathārūpe sattāvāse ca sabbaññutaññāṇañca me upanetuṃ paccakkhaṃ karontena .
Goghātakoti gunnaṃ abhiṇhaṃ hananako .
Tenāha ‘‘ vadhitvā vadhitvā ’’ ti .
Tassāti gunnaṃ hananakammassa .
Aparāpariyakammassāti aparāpariyavedanīyakammassa .
Balavatā goghātakakammena vipāke
V2.261 dīyamāneM2.294 aladdhokāsaṃ aparāpariyavedanīyaṃ , tasmiṃ vipakkavipāke idāni laddhokāsaṃ ‘‘ avasesakamman ’’ ti vuttaṃ .Kammasabhāgatāyāti kammassa sabhāgabhāvena sadisabhāvena .
Ārammaṇasabhāgatāyāti ārammaṇassa sabhāgabhāvena sadisabhāvena .
Yādise hi ārammaṇe pubbe taṃ kammaṃ tassa ca vipāko pavatto , tādiseyeva ārammaṇe idaṃ kammaṃ imassa vipāko ca pavattoti katvā vuttaṃ ‘‘ tasseva kammassa vipākāvasesenā ’’ ti .
Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā so eva tittiro , tāniyeva osadhānīti .
Yasmā kammasarikkhakavisaye ‘‘ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ’’ ti dvayameva vuttaṃ , yasmā ca gatinimittaṃ viya kammaṃ kammanimittañca kammato bhinnaṃ visuṃ hutvā na tiṭṭhati , tasmā sarikkhakavipākadānassa kāraṇabhāvato yattha kammasarikkhakena vipākena bhavitabbaṃ , tattha kammaṃ vā kammanimittaṃ vā gahetvā paṭisandhi hotīti vadanti .
Tenevāha –
‘‘ tassa kira … pe … nimittaṃ ahosī ’’ ti .
Tattha nimittaṃ ahosīti pubbe katūpacitassa petūpapattinibbattanavasena katokāsassa tassa kammassa nimittabhūtaṃ idāni tathā upaṭṭhahantaṃ tassa vipākassa nimittaṃ ārammaṇaṃ ahosi .
Soti goghātako .
Aṭṭhikasaṅkhalikapeto jāto kammasarikkhakavipākavasena .
229. Pesiyo katvāti gāviṃ vadhitvā vadhitvā gomaṃsaṃ phāletvā pesiyo katvā .
Sukkhāpetvāti kālantaraṃ ṭhapanatthaṃ sukkhāpetvā .
Sukkhāpitamaṃsapesīnañhi vallūra samaññāti .
Nippakkhacammeti vigatapakkhacamme .
Urabbhe hantīti orabbhiko .
Eḷaketi aje .
Nivāpapuṭṭheti attanā dinnanivāpena posite asinā vadhitvā vadhitvā vikkiṇanto .
Ekaṃ migan ti dīpakamigaṃ .
Kāraṇāhīti yātanāhi .
Ñatvāti kammaṭṭhānaṃ ñatvā .
Pesuññupasaṃhāravasena ito sutaṃ amutra , amutra vā sutaṃ idha sūcetīti sūcako .
Anayabyasanaṃ pāpesi manusseti sambandho .
Vinicchayāmaccoti raññā aḍḍakaraṇe ṭhapito vinicchayamahāmatto .
So hi gāmajanakāyaṃ kūṭaṭṭhena vañcetīti ‘‘ gāmakūṭo ’’ ti vuccati .
Keci ‘‘ tādisoyeva gāmajeṭṭhako gāmakūṭo ’’ ti vadanti .
Samena bhavitabbaṃ
M2.295 dhammaṭṭhoti vattabbato .Rahassaṅge nisīdanavasena visamā nisajjā ahosi .
Phusantoti theyyāya phusanto .
230. Anissaroti mātugāmo sasāmiko attano phasse anissaro .
Dhaṃsitvāti bhassitvā
V2.262 apagantvā .Maṅganavasena ulatīti maṅguli , virūpabībhacchabhāvena pavattatīti attho .
Tenāha ‘‘ virūpaṃ duddasikaṃ bībhacchan ’’ ti .
Uddhaṃ uddhaṃ agginā pakkasarīratāya uppakkaṃ , heṭṭhato paggharaṇavasena kilinnasarīratāya okilinī , ito cito ca aṅgārasamparikiṇṇatāya okirinī .
Tenāha ‘‘ sā kirā ’’ tiādi .
Aṅgāracitaketi aṅgārasañcaye .
Sarīrato paggharanti asuciduggandhajegucchāni sedagatāni .
Tassa kira raññoti kāliṅgassa rañño .
Nāṭakinīti naccanakicce adhigatā itthī .
Sedan ti sedanaṃ , tāpananti attho .
Asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti kammāyūhanakāle tathā nimittaggahaṇaparicayato .
Lāmakabhikkhūti hīnācāratāya lāmako , bhikkhuvesatāya bhikkhāhārena jīvanato ca bhikkhu .
Cittakeḷin ti cittaruciyaṃ taṃ taṃ kīḷanto .
Ayamevāti bhikkhuvatthusmiṃ vuttanayo eva .
231. Nissevālapaṇakakaddamoti tilabījakādibhedena sevālena nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhaṃ chādetvā nibbattapaṇakena kaddamena ca virahito .
Sundarehi titthehīti sukhāvagāhaṇaṭṭhānatāya kaddamādidosavirahato ca sundarehi titthehi .
Tato udakadahato taṃhetu , taṃ upanissāyāti attho .
Nāgabhavanagatopi hi so rahado tato uparimanussaloke jalāsayena sambandho hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ tato ayaṃ tapodā sandatī ’’ ti .
Atha vā tatoti nāgabhavane udakadahato ayaṃ tapodā sandati .
Tañhi uparibhūmitalaṃ ārohati , uṇhabhāvena tapanato tapaṃ udakaṃ etissāti anvatthanāmavasena tapodāti vuccati .
Petalokoti petānaṃ āvāsaṭṭhānaṃ .
Keci pana ‘‘ petalokoti lohakumbhīnirayā idhādhippetā ’’ ti vadanti , nagarassa pana
M2.296 parito pabbatapādavanantaresu bahū petāvāsāpi santeva .Svāyamattho petavatthupāḷiyā lakkhaṇasaṃyuttena imāya ca vinītavatthupāḷiyā dīpetabbo .
Katahatthāti thirataraṃ lakkhesu avirajjhanasarakkhepā .
Īdisā pana tattha vasībhūtā katahatthā nāma honti , tasmā yo sippameva uggaṇhāti , so katahattho nāma na hoti , ime pana katahatthā , ciṇṇavasībhāvāti vuttaṃ hoti .
Sippadassanavasena kataṃ rājakulāni upecca asanaṃ sarakkhepo etehīti katupāsanā , rājakulādīsu dassitasippāti vuttaṃ hoti .
Pabhaggoti parājito .
232. Dosadassana
V2.263 pubbaka rūpa virāga bhāvanā saṅkhāta paṭipakkha bhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti , tathā pana na suppahīnattā sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyāti idha āneñjasamādhīti catutthajjhānasamāpatti adhippetāti āha ‘‘ anejaṃ acalaṃ kāyavācāvipphandavirahitaṃ catutthajjhānasamādhin ’’ ti .Aññattha pana samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjatīti āneñjoti arūpāvacarasamādhi vuccati .
Samādhiparipanthake dhammeti vitakkavicārādike sandhāya vadati .
Vitakkādīsu ādīnavasallakkhaṇassa na suṭṭhukatabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘ na suṭṭhu parisodhetvā ’’ ti .
Nanu cāyamāyasmā mahāmoggallāno bhagavato paṭhamavasseva abhinavappattaarahatto , idañca uttarimanussadhammapārājikaṃ vīsatimavassato upari paññattaṃ , kathaṃ imassa vatthuno imasmiṃ pārājike bhagavatā vinicchitabhāvo vuttoti ?
Nāyaṃ doso .
Ayañhettha ācariyānaṃ kathāmaggo – apaññattepi sikkhāpade therassa vacanaṃ sutvā ‘‘ attano appatirūpaṃ uttarimanussadhammaṃ esa vadatī ’’ ti maññamānā bhikkhū therassa dosaṃ āropentā ujjhāyiṃsu .
Bhagavā ca therassa tathāvacane kāraṇaṃ dassetvā niddosabhāvaṃ karonto ‘‘ anāpatti , bhikkhave , moggallānassā ’’ ti āha .
Saṅgītikārakā pana uttarimanussadhammādhikārattā tampi vatthuṃ ānetvā idha āropesunti .
Sāvakānaṃ uppaṭipāṭiyā anussaraṇaṃ natthīti dassetuṃ ‘‘ na uppaṭipāṭiyā ’’ ti āha .
Asaññasamāpattin ti saññāvirāgabhāvanāya vāyokasiṇanibbattitaṃ
M2.297 catutthajjhānasamāpattiṃ vadati .Pubbenivāsañāṇaṃ cutipaṭisandhiṃ gaṇhantampi anantarapaccayakkamavantānaṃ arūpadhammānaṃ vaseneva gaṇhātīti āha –
‘‘ tatiye attabhāve cutimeva addasā ’’ ti .
Nayato sallakkhesīti vaṭṭe saṃsaraṇakasattānaṃ khandhānaṃ abhāvakālo nāma natthi , asaññabhave pana acittakā hutvā pañca kappasatāni pavattanti , iminā nayena sallakkhesi .
Dukkaraṃ katan ti khandhavikalassa pubbenivāsassa anussaraṇaṃ ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ na sakkā aññehi kātunti nayato sallakkhentenapi dukkaraṃ katanti adhippāyo .
Paṭividdhāti paṭividdhasadisā .
Yathā nāma koci dhanusippe katahattho ekaṃ kesasaṅkhātaṃ vālaṃ satakkhattuṃ vidāletvā tato ekaṃ aṃsuṃ gahetvā vātiṅgaṇaphalassa majjhaṭṭhāne bandhitvā aparaṃ aṃsuṃ kaṇḍassa aggakoṭiyaṃ yathā tassa aṃsussa ūkāmattaṃ vā likkhāmattaṃ vā kaṇḍassa aggakoṭito adhikaṃ hutvā tiṭṭhati , evaṃ bandhitvā usabhamatte ṭhāne ṭhito kaṇḍabaddhāya vālakoṭiyā vātiṅgaṇabaddhaṃ vālassa koṭiṃ paṭivijjheyya
V2.264 , evameva imināpi kataṃ dukkaranti vuttaṃ hoti .Etadaggan ti eso aggo .
Yadidan ti yo ayaṃ .
Liṅgavipallāsavasenetaṃ vuttaṃ .
Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā .