2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā
269. Dutiye
V2.281 yesu vivaṭesu andhakāro hoti , tāni vivarantoti brāhmaṇiyā saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjitukāmo evamakāsi .Tena katassapi vippakārassa attani katattā ‘‘ attano vippakāran ’’ ti vuttaṃ .
Uḷārattatāti uḷāracittatā , paṇītādhimuttatāti vuttaṃ hoti .
270. Otiṇṇoti idaṃ kammasādhanaṃ kattusādhanaṃ vā hotīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘ yakkhādīhi viya sattā ’’ tiādimāha .
Asamapekkhitvāti yathāsabhāvaṃ anupaparikkhitvā , yathā te ratijanakā rūpādayo
M2.317 visayā aniccadukkhāsubhānattākārena avatthitā , tathā apassitvāti vuttaṃ hoti . 271. Saññamavelan ti sīlamariyādaṃ .
Ācāroti ācaraṇaṃ hatthagahaṇādikiriyā .
Assāti ‘‘ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā ’’ ti padassa .
273. Etesaṃ padānaṃ vasenāti āmasanādipadānaṃ vasena .
Ito cito ca … pe … sañcopetīti attano hatthaṃ vā kāyaṃ vā tiriyaṃ ito cito ca sañcāreti .
‘‘ Kāyato amocetvāvāti vacanato matthakato paṭṭhāya hatthaṃ otārentassa kāyato mocetvā nivatthasāṭakūpari omasantassa thullaccayaṃ , sāṭakato otāretvā jaṅghato paṭṭhāya kāyaṃ omasantassa puna saṅghādiseso ’’ ti vadanti .
Dvādasasupi āmasanādippayogesu ekekasmiṃ payoge kāyato amocite ekekāva āpatti hotīti āha ‘‘ mūlaggahaṇameva pamāṇan ’’ ti .
Idañca ekena hatthena kāyaṃ gahetvā itarena hatthena kāyaparāmasanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Ekena pana hatthena kāyapaṭibaddhaṃ gahetvā itarena tattha tattha kāyaṃ parāmasato payogagaṇanāya āpatti .
Ayaṃ pana saṅghādiseso na kevalaṃ vatthuvaseneva , apica saññāvasenapīti āha ‘‘ itthiyā itthisaññissa saṅghādiseso ’’ ti .
Pāḷiyaṃ tiracchānagato ca hotīti ettha tiracchānagatitthiyā tiracchānagatapurisassa ca gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Samasārāgoti kāyasaṃsaggarāgena ekasadisarāgo .
Purimanayenevāti rajjuvatthādīhi parikkhipitvā gahaṇe vuttanayena .
Puna purimanayenevāti samasārāgo vutto .
Anantaranayenevāti kāyapaṭibaddhaāmasananayena
V2.282 .Veṇiggahaṇena lomānampi saṅgahitattā lomānaṃ phusanepi saṅghādiseso vutto .
Idāni vuttamevatthaṃ pakāsetukāmo ‘‘ upādinnakena hī ’’ tiādimāha .
Yathāniddiṭṭhaniddeseti yathāvuttakāyasaṃsagganiddese .
Tenāti tena yathāvuttakāraṇena .
Saññāya virāgitamhīti saññāya viraddhāya .
Liṅgabyattayena ‘‘ virāgitamhī ’’ ti vuttaṃ .
Imaṃ nāma vatthun ti imasmiṃ sikkhāpade āgataṃ
M2.318 sandhāya vadati .Aññampi yaṃ kiñci vatthuṃ sandhāya vadatītipi keci .
Sārattan ti kāyasaṃsaggarāgena sārattaṃ .
Virattan ti kāyasaṃsaggarāgarahitaṃ mātubhaginīādiṃ sandhāya vadati .
‘‘ Virattaṃ gaṇhissāmī ’’ ti virattaṃ gaṇhi , dukkaṭan ti mātupemādivasena gahaṇe dukkaṭaṃ vuttaṃ .
Imāya pāḷiyā sametīti sambandho .
Kathaṃ sametīti ce ?
Yadi hi ‘‘ itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī ’’ ti citte uppanne itthisaññā virāgitā bhaveyya , kāyapaṭibaddhaggahaṇe thullaccayaṃ vadantena bhagavatā ‘‘ itthī ca hoti itthisaññī cā ’’ ti na vattabbaṃ siyā , vuttañca , tasmā ‘‘ itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī ’’ ti kāyaṃ gaṇhantassa itthisaññā virāgitā nāma na hotīti ‘‘ kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmīti kāyaṃ gaṇhanto yathāvatthukameva āpajjatī ’’ ti mahāsumattherena vuttavādo imāya pāḷiyā sameti .
Yo panettha ‘‘ satipi itthisaññāya kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhantassa gahaṇasamaye ‘ kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī ’ ti saññaṃ ṭhapetvā ‘ itthiṃ gaṇhāmī ’ ti saññāya abhāvato vatthusaññānaṃ bhinnattā ayuttan ’’ ti vadeyya , so pucchitabbo ‘‘ kiṃ kāyapaṭibaddhaṃ vatthādiṃ gaṇhanto itthiyā rāgena gaṇhāti , udāhu vatthādīsu rāgenā ’’ ti .
Yadi ‘‘ vatthādīsu rāgena gaṇhātī ’’ ti vadeyya , itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ ahutvā aññattha ṭhitaṃ vatthādiṃ gaṇhantassapi thullaccayaṃ siyā , tasmā itthī itthisaññā sārattabhāvo gahaṇañcāti aṅgapāripūrisabbhāvato mahāsumattheravādova yuttavādo .
Aṭṭhakathāvinicchayehi ca sametīti etthāpi ayamadhippāyo – yadi saññāvirāgena virāgitaṃ nāma siyā ,‘‘ sambahulā itthiyo bāhāhi parikkhipitvā gaṇhāmī ’’ ti evaṃsaññissa ‘‘ majjhagatitthiyo kāyapaṭibaddhena gaṇhāmī ’’ ti evarūpāya saññāya abhāvato majjhagatānaṃ vasena thullaccayaṃ na siyā , evaṃ santepi aṭṭhakathāya thullaccayassa vuttattā saññāvirāgena virāgitaṃ nāma na hotīti ayamattho siddhoyevāti .
Nīlena duviññeyyasabhāvato kāḷitthī vuttā .
279. Sevanādhippāyoti phassasukhasevanādhippāyo .
Itthiyā kāyena bhikkhussa kāyapaṭibaddhāmasanavārepi
V2.283 phassaṃ paṭivijānātīti idaṃ attano kāyapaṭibaddhāmasanepi kāyasambandhasabhāvato vuttaṃ .Etthāti nissaggiyena nissaggiyavāre .
Mokkhādhippāyoti ettha paṭhamaṃ kāyasaṃsaggarāge satipi pacchā mokkhādhippāyassa anāpatti .
281. Pāripanthikāti
M2.319 vilumpanikā , antarāyikāti vuttaṃ hoti .Nadīsotena vuyhamānaṃ mātaran ti ukkaṭṭhaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ , aññāsupi pana itthīsu kāruññādhippāyena mātari vuttanayena paṭipajjantassa nevatthi dosoti vadanti .
‘‘ Mātaran ’’ ti vuttattā aññāsaṃ na vaṭṭatīti vadantāpi atthi .
Tiṇaṇḍupakan ti hirīverādimūlehi katacumbaṭakaṃ .
Tālapaṇṇamuddikan ti tālapaṇṇehi kataaṅgulimuddikaṃ .
Parivattetvāti attano nivāsanapārupanabhāvato apanetvā , cīvaratthāya apanāmetvāti vuttaṃ hoti .
Cīvaratthāya pādamūle ṭhapeti , vaṭṭatīti idaṃ nidassanamattaṃ , paccattharaṇavitānādiatthampi vaṭṭatiyeva , pūjādiatthaṃ tāvakālikampi gahetuṃ vaṭṭati .
Itthisaṇṭhānena katan ti ettha heṭṭhimaparicchedato pārājikavatthubhūtatiracchānagatitthīnampi anāmāsabhāvato tādisaṃ itthisaṇṭhānena kataṃ tiracchānagatarūpampi anāmāsanti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Bhikkhunīhi paṭimārūpaṃ āmasituṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti ācariyā .
Itthirūpāni dassetvā kataṃ vatthañca paccattharaṇañca bhittiñca itthirūpaṃ anāmasitvā gaṇhituṃ vaṭṭati .
Bhinditvāti ettha hatthena aggahetvāva kenacideva daṇḍādinā bhinditabbaṃ .
Ettha ca ‘‘ anāmāsampi hatthena aparāmasitvā daṇḍādinā kenaci bhindituṃ vaṭṭatī ’’ ti idha vuttattā ‘‘ paṃsukūlaṃ gaṇhantena mātugāmasarīrepi satthādīhi vaṇaṃ katvā gahetabban ’’ ti vuttattā ca gahitamaṇḍūkasappiniṃ daṇḍādīhi nippīḷetvā maṇḍūkaṃ vissajjāpetuṃ vaṭṭati .
Maggaṃ adhiṭṭhāyāti magge gacchāmīti evaṃ maggasaññī hutvāti attho .
Kīḷantenāti idaṃ gihisantakaṃ sandhāya vuttaṃ , bhikkhusantakaṃ pana yena kenaci adhippāyena anāmasitabbameva durupaciṇṇabhāvato .
Tālapanasādīnīti cettha ādi -saddena nāḷikeralabujatipusaalābukumbhaṇḍapussaphalaeḷālukaphalānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
‘‘ Yathāvuttaphalānaṃyeva cettha kīḷādhippāyena āmasanaṃ na vaṭṭatī ’’ ti vuttattā pāsāṇasakkharādīni kīḷādhippāyenapi āmasituṃ vaṭṭati .
Muttāti hatthikumbhajādikā aṭṭhavidhā muttā .
Tathā hi hatthikumbhaṃ , varāhadāṭhaṃ , bhujaṅgasīsaṃ , valāhakaṃ , veḷu , macchasiro , saṅkho , sippīti aṭṭha muttāyoniyo .
Tattha hatthikumbhajā
V2.284 pītavaṇṇā pabhāvihīnā .Varāhadāṭhajā
M2.320 varāhadāṭhavaṇṇāva .Bhujaṅgasīsajā nīlādivaṇṇā suvisuddhā vaṭṭalā .
Valāhakajā ābhāsūrā dubbibhāgarūpā rattibhāge andhakāraṃ viddhamantiyo tiṭṭhanti , devūpabhogā eva ca honti .
Veḷujā karakaphalasamānavaṇṇā na ābhāsūrā , te ca veḷū amanussagocare eva padese jāyanti .
Macchasirajā pāṭhīnapiṭṭhisamaānavaṇṇā vaṭṭalā laghavo ca honti pabhāvihīnā ca , te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti .
Saṅkhajā saṅkhaudaracchavivaṇṇā kolaphalappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva .
Sippijā pabhāvisesayuttā honti nānāsaṇṭhānā .
Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā , tā sāmuddikā .
Bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikā honti , itarā asāmuddikā .
Yasmā bahulaṃ sāmuddikāva muttā loke dissanti , tatthāpi sappijāva , itarā kadāci kāci , tasmā sammohavinodaniyaṃ ‘‘ muttāti sāmuddikā muttā ’’ ti vuttaṃ .
Maṇīti ṭhapetvā veḷuriyādike seso jotirasādibhedo sabbopi maṇi .
Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇamaṇi .
Saṅkhoti sāmuddikasaṅkho .
Silāti kāḷasilāpaṇḍusilāsetasilādibhedā sabbāpi silā .
Rajatan ti kahāpaṇādikaṃ vuttāvasesaṃ ratanasammataṃ .
Jātarūpan ti suvaṇṇaṃ .
Lohitaṅkoti rattamaṇi .
Masāragallan ti kabaramaṇi .
Bhaṇḍamūlatthāyāti pattacīvarādibhaṇḍamūlatthāya .
Kuṭṭharogassāti nidassanamattaṃ , tāya vūpasametabbassa yassa kassaci rogassatthāyapi vaṭṭatiyeva .
‘‘ Bhesajjatthañca adhiṭṭhāyeva muttā vaṭṭatī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Ākaramuttoti ākarato muttamatto .
‘‘ Bhaṇḍamūlatthāya sampaṭicchituṃ vaṭṭatī ’’ ti iminā ca āmasitumpi vaṭṭatīti dasseti .
Pacitvā katoti kācakārehi pacitvā kato .
Dhotaviddho ca ratanamissoti alaṅkāratthaṃ kañcanalatādiṃ dassetvā kato ratanakhacito dhotaviddho anāmāso .
Dhotaviddho ca ratanamisso cāti visuṃ vā padaṃ sambandhitabbaṃ .
Pānīyasaṅkhoti iminā ca saṅkhena katapānīyabhājanapidhānādisamaṇaparikkhāropi āmasituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ .
Sesan ti ratanamissaṃ ṭhapetvā avasesaṃ .
Muggavaṇṇaṃyeva ratanasammissaṃ
M2.321 karonti , na aññanti āha ‘‘ muggavaṇṇāvā ’’ ti , muggavaṇṇā ratanamissāva na vaṭṭatīti vuttaṃ hoti .Sesāti ratanasammissaṃ ṭhapetvā avasesā muggavaṇṇā nīlasilā .
Bījato paṭṭhāyāti dhātupāsāṇato paṭṭhāya .
Suvaṇṇacetiyan ti dhātukaraṇḍakaṃ .
Paṭikkhipīti ‘‘ dhātuṭṭhapanatthāya gaṇhathā ’’ ti avatvā ‘‘ tumhākaṃ gaṇhathā ’’ ti pesitattā paṭikkhipi .
Suvaṇṇabubbuḷakan ti suvaṇṇatārakaṃ .
‘‘ Keḷāpayitun ti ito cito ca sañcārantehi āmasituṃ vaṭṭatī ’’ ti
V2.285 mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .Kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti cetiyagopakā vā bhikkhū hontu aññe vā , hatthenapi puñchitvā kacavaraṃ apanetuṃ vaṭṭati , malampi pamajjituṃ vaṭṭatiyeva .
Ārakūṭalohan ti kittimalohaṃ .
Tīṇi hi kittimalohāni kaṃsalohaṃ , vaṭṭalohaṃ , ārakūṭanti .
Tattha tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ , sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ , pakatirasatambe missetvā kataṃ ārakūṭaṃ .
Teneva taṃkaraṇena nibbattattā ‘‘ kittimalohan ’’ ti vuccati .
‘‘ Jātarūpagatikamevāti vuttattā ārakūṭaṃ suvaṇṇasadisameva āmasituṃ na vaṭṭati , aññaṃ pana vaṭṭatī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Keci pana ‘‘ ārakūṭaṃ anāmasitabbato jātarūpagatikamevāti vuttaṃ , tasmā ubhayampi jātarūpaṃ viya āmasituṃ na vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Paṭhamaṃ vuttoyeva ca attho gaṇṭhipadakārehi adhippeto .
Paṭijaggituṃ vaṭṭatīti senāsanapaṭibaddhattā vuttaṃ .
Sāmikānaṃ pesetabban ti sāmikānaṃ sāsanaṃ pesetabbaṃ .
Bhinditvāti hatthena aggahetvā aññena yena kenaci bhinditvā .
Bherisaṅghāṭoti saṅghaṭitacammabherī .
Vīṇāsaṅghāṭoti saṅghaṭitacammavīṇā .
Cammavinaddhānaṃ bherivīṇānametaṃ adhivacanaṃ .
Tucchapokkharan ti avinaddhacammaṃ bheripokkharaṃ vīṇāpokkharañca .
Āropitacamman ti bheriādīnaṃ vinaddhanatthāya mukhavaṭṭiyaṃ āropitacammaṃ tato uddharitvā visuṃ ṭhapitacammañca .
Onahituṃ vāti bheripokkharādīni cammaṃ āropetvā vinandhituṃ .
Onahāpetuṃ vāti tatheva aññehi vinandhāpetuṃ .
Pārājikappahonakakāleti akuthitakāle .
282. Saṅkamādi
M2.322 bhūmigatikattā na kāyapaṭibaddhaṭṭhāniyanti dukkaṭaṃ vuttaṃ .Ekapadikasaṅkamoti khuddakasetu .
Sakaṭamaggasaṅkamoti sakaṭamaggabhūto mahāsetu .
Ṭhānā cāletun ti rajjuṃ ṭhānā cāletuṃ .
Paṭicchādetabbāti apanetabbā .
Manussitthī , itthisaññitā , kāyasaṃsaggarāgo , tena rāgena vāyāmo , hatthaggāhādisamāpajjananti imānettha pañca aṅgāni .
Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .