12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā
424. Dvādasame vambhanavacanan ti garahavacanaṃ .
Apasādetukāmoti khipitukāmo , tajjetukāmo vā , ghaṭṭetukāmoti vuttaṃ hoti .
Saṭa saddo patitasaddena samānattho .
Visesanassa ca paranipātaṃ katvā tiṇakaṭṭhapaṇṇasaṭanti vuttanti āha ‘‘ tattha tattha patitaṃ tiṇakaṭṭhapaṇṇan ’’ ti .
Kenāpīti vātasadisena nadīsadisena ca kenāpi .
425-426.
Vattuṃ asakkuṇeyyoti kismiñci vuccamāne asahanato ovadituṃ asakkuṇeyyo .
Dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlaggāhe vipaccanīkavāde anādare puggaleti dubbaco .
Tenāha ‘‘ dukkhena kicchena vaditabbo ’’ tiādi .
Dubbacabhāvakaraṇīyehīti dubbacabhāvakārakehi .
Kattuatthe anīyasaddo daṭṭhabbo .
Tenevāha ‘‘ ye dhammā dubbacaṃ puggalaṃ karontī ’’ tiādi .
Pāpikā icchā etassāti pāpiccho , tassa bhāvo pāpicchatā , asantaguṇasambhāvanatā paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatāti veditabbā .
Attukkaṃsakā ca te paravambhakā cāti attukkaṃsakaparavambhakā .
Ye attānaṃ ukkaṃsanti ukkhipanti ucce ṭhāne ṭhapenti , parañca vambhenti garahanti nīce ṭhāne ṭhapenti , tesametaṃ adhivacanaṃ .
Tesaṃ bhāvo attukkaṃsakaparavambhakatā .
Kujjhanasīlo kodhano , tassa bhāvo kodhanatā .
Kujjhanalakkhaṇassa kodhassetaṃ adhivacanaṃ .
Pubbakāle
M2.364V2.322 kodho , aparakāle upanāhoti āha ‘‘ kodhahetu upanāhitā ’’ ti .Tattha upanahanasīlo , upanāho vā etassa atthīti upanāhī , tassa bhāvo upanāhitā .
Punappunaṃ cittapariyonaddhalakkhaṇassa kodhassevetaṃ adhivacanaṃ .
Sakiñhi uppanno kodho kodhoyeva , tatuttari upanāho .
Abhisaṅgoti dummocanīyo balavaupanāho .
So assa atthīti abhisaṅgī , tassa bhāvo abhisaṅgitā .
Dummocanīyassa balavaupanāhassetaṃ adhivacanaṃ .
Codakaṃ paṭippharaṇatāti codakassa paṭiviruddhena paccanīkena hutvā avaṭṭhānaṃ .
Codakaṃ apasādanatāti ‘‘ kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena , tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññissasī ’’ ti evaṃ codakassa ghaṭṭanā .
Codakassa paccāropanatāti ‘‘ tvampi khosi itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno , taṃ tāva paṭikarohī ’’ ti evaṃ codakassa upari paṭiāropanatā .
Aññena aññaṃ paṭicaraṇatāti aññena kāraṇena , vacanena vā aññassa kāraṇassa , vacanassa vā paṭicchādanavasena caraṇatā .
Paṭicchādanattho eva vā cara saddo anekatthattā dhātūnanti paṭicchādanatāti attho .
Tāya samannāgato hi puggalo yaṃ codakena dosavibhāvanakāraṇaṃ , vacanaṃ vā vuttaṃ , taṃ tato aññeneva codanāya amūlikabhāvadīpanena kāraṇena , tadatthabodhakena vacanena vā paṭicchādeti .
‘‘ Āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutte ‘‘ ko āpanno , kiṃ āpanno , kismiṃ āpanno , kaṃ bhaṇatha , kiṃ bhaṇathā ’’ ti vā vatvā ‘‘ evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭhan ’’ ti vutte ‘‘ na suṇāmī ’’ ti sotaṃ vā upanāmetvā vikkhepaṃ karontopi aññenaññaṃ paṭicchādeti .
‘‘ Itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī ’’ ti puṭṭhe ‘‘ pāṭaliputtaṃ gatomhī ’’ ti vatvā puna ‘‘ na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma , āpattiṃ pucchāmā ’’ ti vutte tato ‘‘ rājagahaṃ gatomhī ’’ ti vatvā ‘‘ rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā , āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutte ‘‘ tattha me sūkaramaṃsaṃ laddhan ’’ tiādīni vatvā bahiddhā kathāvikkhipanampi atthato aññenaññaṃ paṭicaraṇamevāti visuṃ na gahitaṃ .
Apadānenāti attano cariyāya .
Apadīyanti hi dosā etena dakkhīyanti , luyanti chijjantīti vā apadānaṃ , sattānaṃ sammā micchā vā vattappayogo .
Na sampāyanatāti ‘‘ āvuso , tvaṃ kuhiṃ vasasi , kaṃ nissāya vasasī ’’ ti vā ‘‘ yaṃ tvaṃ vadesi ‘ mayā esa āpattiṃ āpajjanto diṭṭho ’ ti , tvaṃ
M2.365 tasmiṃ samaye kiṃ karosi , ayaṃ kiṃ karoti , kattha ca tvaṃ ahosi , kattha ayan ’’ ti vā ādinā nayena cariyaṃ puṭṭhena sampādetvā akathanaṃ .Makkhipaḷāsitāti ettha paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho , so etassa atthīti makkhī .
Tādiso
V2.323 puggalo agāriyo anagāriyo vā samāno paresaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti .Agāriyopi hi kenaci anukampakena daliddo samāno uccaṭṭhāne ṭhapito , aparena samayena ‘‘ kiṃ tayā mayhaṃ katan ’’ ti tassa sukatakaraṇaṃ vināseti .
Anagāriyopi sāmaṇerakālato pabhuti ācariyena vā upajjhāyena vā catūhi paccayehi uddesaparipucchādīhi ca anuggahetvā dhammakathānayapakaraṇakosallādīni sikkhāpito , aparena samayena rājarājamahāmattādīhi sakkato garukato ācariyupajjhāyesu acittīkato caramāno ‘‘ ayaṃ amhehi daharakāle eva anuggahito saṃvaddhito ca , atha ca panidāni nissineho jāto ’’ ti vuccamāno ‘‘ kiṃ mayhaṃ tumhehi katan ’’ ti tesaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti .
‘‘ Bahussutepi puggale ajjhottharitvā īdisassa ceva bahussutassa aniyatā gati , tava vā mama vā ko viseso ’’ tiādinā nayena uppajjamāno yugaggāhalakkhaṇo paḷāso .
So paraguṇehi attano guṇānaṃ samakaraṇaraso .
Tathā hesa paresaṃ guṇe ḍaṃsitvā viya attano guṇehi same karotīti paḷāsoti vuccati , so etassa atthīti paḷāsī .
Makkhī ca paḷāsī ca makkhipaḷāsino , tesaṃ bhāvo makkhipaḷāsitā .
Atthato pana makkho ceva paḷāso ca .
Issati parasampattiṃ na sahatīti issukī .
Maccharāyati attano sampattiṃ nigūhati , paresaṃ sādhāraṇabhāvaṃ na sahati , maccheraṃ vā etassa atthīti maccharī .
Saṭhayati na sammā bhāsatīti saṭho , attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇena sāṭheyyena samannāgato kerāṭikapuggalo .
Kerāṭiko ca ānandamaccho viya hoti .
Ānandamaccho nāma kira macchānaṃ naṅguṭṭhaṃ dasseti , sappānaṃ sīsaṃ ‘‘ tumhehi sadiso ahan ’’ ti jānāpetuṃ , evameva kerāṭiko puggalo yaṃ yaṃ suttantikaṃ vā ābhidhammikaṃ
M2.366 vā upasaṅkamati , taṃ taṃ evaṃ vadati ‘‘ ahaṃ tumhākaṃ antevāsī , tumhe mayhaṃ anukampakā , nāhaṃ tumhe muñcāmī ’’ ti ‘‘ evamete ‘ sagāravo ayaṃ amhesu sappatisso ’ ti maññissantī ’’ ti .Sāṭheyyena hi samannāgatassa puggalassa asantaguṇasambhāvanena cittānurūpakiriyāviharato ‘‘ evaṃcitto evaṃkiriyo ’’ ti duviññeyyattā kucchiṃ vā piṭṭhiṃ vā jānituṃ na sakkā .
Yato so –
‘‘ Vāmena sūkaro hoti , dakkhiṇena ajāmigo ;
Sarena nelako hoti , visāṇena jaraggavo ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .2.296; vibha . aṭṭha .894; mahāni . aṭṭha .166)–
Evaṃ
V2.324 vuttayakkhasūkarasadiso hoti .Katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā , sā assa atthīti māyāvī .
Thambhasamaṅgitāya thaddho .
Vātabharitabhastāsadisathaddhabhāvapaggahitasiraanivātavuttikārakaroti thambho .
Yena samannāgato puggalo gilitanaṅgalasadiso viya ajagaro , vātabharitabhastā viya ca thaddho hutvā garuṭṭhāniye disvā onamitumpi na icchati , pariyanteneva carati .
Abbhunnatilakkhaṇo atimāno , so etassa atthīti atimānī .
Saṃ attano diṭṭhiṃ parāmasati sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti sandiṭṭhiparāmāsī .
Ādhānaṃ gaṇhātīti ādhānaggāhī .
‘‘ Ādhānan ’’ ti daḷhaṃ vuccati , daḷhaggāhīti attho .
Yuttaṃ kāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjatīti paṭinissaggī , dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggiṃ kātunti duppaṭinissaggī , yo attano diṭṭhiṃ ‘‘ idameva saccan ’’ ti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamāno na paṭinissajjati , tassetaṃ adhivacanaṃ .
Tādiso hi puggalo yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā suṇāti , taṃ sabbaṃ ‘‘ evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ , evaṃ amhehi sutan ’’ ti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahati .
Yathā hi kacchapo attano pādādike aṅge kenaci ghaṭṭite sabbāni aṅgāni attano kapāleyeva samodahati , na bahi nīharati , evamayampi ‘‘ na sundaro tava gāho , chaḍḍehi nan ’’ ti vutto taṃ na vissajjeti , antoyeva attano hadaye eva ṭhapetvā vicarati .
Yathā kumbhīlā gahitaṃ na paṭinissajjanti , evaṃ kumbhīlaggāhaṃ gaṇhāti , na vissajjeti .
Makkhipaḷāsitādiyugaḷattayena
M2.367 dassite makkhapaḷāsādayo cha dhamme visuṃ visuṃ gahetvā ‘‘ ekūnavīsati dhammā ’’ ti vuttaṃ .Anumānasuttaṭṭhakathāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.181) pana makkhapaḷāsādayopi yugaḷavasena ekaṃ katvā ‘‘ soḷasa dhammā ’’ ti vuttaṃ .
Pakārehi āvahanaṃ padakkhiṇaṃ , tato padakkhiṇato gahaṇasīlo padakkhiṇaggāhī , na padakkhiṇaggāhī appadakkhiṇaggāhī .
Yo vuccamāno ‘‘ tumhe maṃ kasmā vadatha , ahaṃ attano kappiyākappiyaṃ sāvajjānavajjaṃ atthānatthaṃ jānāmī ’’ ti vadati , ayaṃ anusāsaniṃ padakkhiṇato na gaṇhāti , vāmatova gaṇhāti , tasmā ‘‘ appadakkhiṇaggāhī ’’ ti vuccati , tenāha ‘‘ yathānusiṭṭhan ’’ tiādi .
Uddeseti
V2.325 pātimokkhuddese .Atha sabbāneva sikkhāpadāni kathaṃ pātimokkhuddesapariyāpannānīti āha ‘‘ yassa siyā āpatti , so āvikareyyāti evaṃ saṅgahitattā ’’ ti .
‘‘ Yassa siyā āpattī ’’ ti hi iminā sabbāpi āpattiyo nidānuddese saṅgahitāyeva honti .
Pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattāti labbhamānavasena vuttaṃ .
Sahadhammikena sahakāraṇenātipi attho daṭṭhabbo .
‘‘ Vacanāyā ’’ ti nissakke sampadānavacananti āha ‘‘ tato mama vacanato ’’ ti .
Aṅgāni cettha paṭhamasaṅghabhedasadisāni .
Ayaṃ pana viseso – yathā tattha bhedāya parakkamanaṃ , evaṃ idha avacanīyakaraṇatā daṭṭhabbā .
Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .