Catubbidhavinayakathāvaṇṇanā
45. Nīharitvāti sāsanato nīharitvā .
Tathā hi ‘‘ pañcahupāli aṅgehi samannāgatena bhikkhunā nānuyuñjitabbaṃ .
Katamehi pañcahi ?
Suttaṃ na jānāti , suttānulomaṃ na jānātī ’’ ti ( pari .442) evamādipariyattisāsanato suttaṃ suttānulomañca nīharitvā pakāsesuṃ ,‘‘ anāpatti evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchāti gaṇhātī ’’ ti evamādipariyattisāsanato ācariyavādaṃ nīharitvā pakāsesuṃ , bhārukacchakavatthusmiṃ ( pārā .78)‘‘ āyasmā
M2.45 upāli evamāha anāpatti āvuso supinantenā ’’ ti evamādipariyattisāsanato eva attanomatiṃ nīharitvā pakāsesuṃ .Tāya hi attanomatiyā thero etadaggaṭṭhānaṃ labhi .
Vuttan ti
V2.40 nāgasenattherena vuttaṃ .Pajjate anena atthoti padaṃ , bhagavatā kaṇṭhādivaṇṇappavattiṭṭhānaṃ āhacca visesetvā bhāsitaṃ padaṃ āhaccapadaṃ , bhagavatoyeva vacanaṃ .
Tenāha ‘‘ āhaccapadanti suttaṃ adhippetan ’’ ti .
‘‘ Idaṃ kappati , idaṃ na kappatī ’’ ti evaṃ avisesetvā ‘‘ yaṃ , bhikkhave , mayā ‘ idaṃ na kappatī ’ ti appaṭikkhittaṃ , tañce akappiyaṃ anulometi , kappiyaṃ paṭibāhati , taṃ vo na kappatī ’’ tiādinā ( mahāva .305) vuttaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ idha ‘‘ raso ’’ ti adhippetanti āha ‘‘ rasoti suttānuloman ’’ ti .
Dhammasaṅgāhakappabhutiācariyaparamparato ānītā aṭṭhakathātanti idha ‘‘ ācariyavaṃso ’’ ti adhippetāti āha ‘‘ ācariyavaṃsoti ācariyavādo ’’ ti .
Idha vinayavinicchayassa adhikatattā tadanucchavikameva suttaṃ dassento āha –
‘‘ suttaṃ nāma sakale vinayapiṭake pāḷī ’’ ti .
Mahāpadesāti mahāokāsā , mahantāni vinayassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni yesu patiṭṭhāpito vinayo vinicchayati asandehato .
Mahantāni vā kāraṇāni mahāpadesā , mahantāni vinayavinicchayakāraṇānīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Atthato pana ‘ yaṃ , bhikkhave ’ tiādinā vuttā sādhippāyā pāḷiyeva mahāpadesā ’’ ti vadanti .
Tenevāha ‘‘ ye bhagavatā evaṃ vuttā ’’ tiādi .
Ime ca mahāpadesā khandhake āgatā , tasmā tesaṃ vinicchayakathā tattheva āvi bhavissatīti idha na vuccati .
Yadipi tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā , sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā ‘‘ ācariyavādo ’’ ti vuccati ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti katvā .
Tenāha –
‘‘ ācariyavādo nāma … pe … aṭṭhakathātantī ’’ ti .
Tisso saṅgītiyo āruḷhoyeva ca buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato , pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ .
Kiñcāpi attanomati suttādīhi saṃsanditvāva parikappīyati , tathāpi sā na suttādīsu visesato
M2.46 niddiṭṭhāti āha ‘‘ suttasuttānulomaācariyavāde muñcitvā ’’ ti .Anubuddhiyāti suttādīniyeva anugatabuddhiyā .
Nayaggāhenāti suttādito labbhamānanayaggahaṇena .
Attanomatiṃ sāmaññato paṭhamaṃ dassetvā idāni tameva visesetvā dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Idāni tattha paṭipajjitabbākāraṃ dassento āha –
‘‘ taṃ pana attanomatiṃ gahetvā kathentenā ’’ tiādi .
Atthenāti attanā sallakkhitena atthena .
Ācariyavāde otāretabbāti ācariyavāde ñāṇena anuppavesetabbā .
Sabbadubbalāti puggalassa sayaṃ
V2.41 paṭibhānabhāvato .Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci suttānulomena asaṃsandanāpi siyā , so na gahetabboti dassento āha –
‘‘ ācariyavādopi … pe … samento eva gahetabbo ’’ ti .
Samentameva gahetabban ti yathā suttena saṃsandati , evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti .
Suttānulomassa suttekadesattepi sutte viya ‘‘ idaṃ kappati , idaṃ na kappatī ’’ ti paricchinditvā āhaccabhāsitaṃ kiñci natthīti āha –
‘‘ suttānulomato hi suttameva balavataran ’’ ti .
Appaṭivattiyan ti appaṭibāhiyaṃ .
Kārakasaṅghasadisan ti pamāṇattā saṅgītikārakasaṅghasadisaṃ .
Buddhānaṃ ṭhitakālasadisan ti iminā buddheheva kathitattā dharamānabuddhasadisanti vuttaṃ hoti .
Sutte hi paṭibāhite buddhova paṭibāhito hoti .
Sakavādī suttaṃ gahetvā kathetīti sakavādī attano suttaṃ gahetvā voharati .
Paravādī suttānuloman ti aññanikāyavādī attano nikāye suttānulomaṃ gahetvā katheti .
Khepaṃ vā garahaṃ vā akatvāti ‘‘ kiṃ iminā ’’ ti khepaṃ vā ‘‘ kimesa bālo vadatī ’’ ti garahaṃ vā akatvā .
Suttānuloman ti paravādinā vuttaṃ aññanikāye suttānulomaṃ .
Sutte otāretabban ti sakavādinā attano sutte otāretabbaṃ .
Suttasmiṃyeva ṭhātabban ti attano sutteyeva ṭhātabbaṃ .
Evaṃ sesavāresupi atthayojanā kātabbā .
Ayan ti sakavādī .
Paroti aññanikāyavādī .
Evaṃ sesesupi .
Nanu ca ‘‘ suttānulomato suttameva balavataran ’’ ti heṭṭhā vuttaṃ , idha pana ‘‘ suttānulome suttaṃ otāretabban ’’ tiādi kasmā vuttanti ?
Nāyaṃ virodho .
‘‘ Suttānulomato suttameva balavataran ’’ ti hi idaṃ
M2.47 sakamateyeva suttaṃ sandhāya vuttaṃ .Tattha hi sakamatipariyāpannameva suttādiṃ sandhāya ‘‘ attanomati sabbadubbalā , attanomatito ācariyavādo balavataro , ācariyavādato suttānulomaṃ balavataraṃ , suttānulomato suttameva balavataran ’’ ti ca vuttaṃ .
Idha pana paravādinā ānītaṃ aññanikāye suttaṃ sandhāya ‘‘ suttānulome suttaṃ otāretabban ’’ tiādi vuttaṃ .
Tasmā paravādinā ānītaṃ suttādiṃ attano suttānulomaācariyavādaattanomatīsu otāretvā samentaṃyeva gahetabbaṃ , itaraṃ na gahetabbanti ayaṃ nayo idha vuccatīti na koci pubbāparavirodho .
Bāhirakasuttan ti tisso saṅgītiyo anāruḷhaguḷhavessantarādīni mahāsaṅghikanikāyavāsīnaṃ suttāni .
Vedallādīnan ti ādi -saddena guḷhaummaggādiggahaṇaṃ veditabbaṃ , itaraṃ gārayhasuttaṃ na gahetabbaṃ .
Attanomatiyameva ṭhātabban ti iminā aññanikāyato ānītasuttatopi sakanikāye attanomatiyeva balavatarāti dasseti .
Sakavādī suttaṃ gahetvā katheti , paravādīpi suttamevātievamādinā
V2.42 samānajātikānaṃ vasena vāro na vutto , suttassa sutteyeva otāraṇaṃ bhinnaṃ viya hutvā na paññāyati , vuttanayeneva ca sakkā yojetunti .Idāni sakavādīparavādīnaṃ kappiyākappiyādibhāvaṃ sandhāya vivāde uppanne tattha paṭipajjitabbavidhiṃ dassento āha –
‘‘ atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī ’’ tiādi .
Tattha sutte ca suttānulome ca otāretabban ti sakavādinā attanoyeva sutte ca suttānulome ca otāretabbaṃ .
Paro kāraṇaṃ na vindatīti paravādī kāraṇaṃ na labhati .
Suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca dassetīti paravādī attano suttato bahuṃ kāraṇaṃ vinicchayañca āharitvā dasseti .
Sādhūti sampaṭicchitvā akappiyeva ṭhātabban ti iminā attano nikāye suttādīni alabhantena sakavādinā paravādīvacaneyeva ṭhātabbanti vadati .
Dvinnampi kāraṇacchāyā dissatīti sakavādīparavādīnaṃ ubhinnampi kappiyākappiyabhāvasādhakaṃ kāraṇapatirūpakaṃ dissati .
Yadi dvinnampi kāraṇacchāyā dissati , kasmā ‘‘ akappiyeva ṭhātabban ’’ ti āha ‘‘ vinayañhi patvā ’’ tiādi .
‘‘ Vinayaṃ patvā ’’ ti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassento āha ‘‘ kappiyākappiyavicāraṇamāgammā ’’ ti .
Rundhitabban tiādīsu
M2.48 dubbiññeyyavinicchaye kappiyākappiyabhāve sati kappiyanti gahaṇaṃ rundhitabbaṃ , akappiyanti gahaṇaṃ gāḷhaṃ kātabbaṃ .Aparāparaṃ pavattakappiyagahaṇa sotaṃ pacchinditabbaṃ , garukabhāvasaṅkhāte akappiyabhāveyeva ṭhātabbanti attho .
Bahūhi suttavinicchayakāraṇehīti bahūhi suttehi ceva tato ānītavinicchayakāraṇehi ca .
Attano gahaṇaṃ na vissajjetabban ti sakavādinā attano akappiyanti gahaṇaṃ na vissajjetabbaṃ .
Idāni vuttamevatthaṃ nigamento ‘‘ evan ’’ tiādimāha .
Tattha yoti sakavādīparavādīsu yo koci .
Keci pana ‘‘ sakavādīsuyeva yo koci idhādhippeto ’’ ti vadanti , evaṃ sante ‘‘ atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī ’’ tiādīsu sabbattha ubhopi sakavādinoyeva siyuṃ heṭṭhā vuttasseva nigamanavasena ‘‘ evan ’’ tiādīnaṃ vuttattā , tasmā taṃ na gahetabbaṃ .
Atirekakāraṇaṃ labhatīti ettha suttādīsu purimaṃ purimaṃ atirekakāraṇaṃ nāma , yo vā suttādīsu catūsu bahutaraṃ kāraṇaṃ labhati , so atirekakāraṇaṃ labhati nāma .
Suṭṭhu pavatti etassāti suppavatti , suṭṭhu pavattati sīlenāti vā suppavatti .
Tenāha ‘‘ suppavattīti suṭṭhu pavattan ’’ ti .
Vācāya uggataṃ vācuggataṃ , vacasā suggahitanti vuttaṃ hoti .
Suttatoti imassa vivaraṇaṃ ‘‘ pāḷito ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ suttaṃ nāma sakalaṃ vinayapiṭakan ’’ ti vuttattā
V2.43 pāḷitoti tadatthadīpikā aññāyeva pāḷi veditabbā .Anubyañjanasoti imassa vivaraṇaṃ ‘‘ paripucchato ca aṭṭhakathāto cā ’’ ti .
Pāḷiṃ anugantvā atthassa byañjanato pakāsanato anubyañjanan ti hi paripucchā aṭṭhakathā ca vuccati .
Ettha ca aṭṭhakathāya visuṃ gahitattā paripucchāti theravādo vutto .
Saṅghabhedassa pubbabhāge pavattakalahassetaṃ adhivacanaṃ saṅgharājīti .
Kukkuccakoti aṇumattesupi vajjesu bhayadassanavasena kukkuccaṃ uppādento .
Tantiṃ avisaṃvādetvāti pāḷiṃ aññathā akatvā .
Avokkamantoti anatikkamanto .
Vitthunatīti atthaṃ adisvā nitthunati .
Vipphandatīti kampati .
Santiṭṭhituṃ na sakkotīti ekasmiṃyeva atthe patiṭṭhātuṃ na sakkoti .
Tenāha ‘‘ yaṃ
M2.49 yaṃ parena vuccati , taṃ taṃ anujānātī ’’ ti .Paravādaṃ gaṇhātīti ‘‘ ucchumhi kasaṭaṃ yāvajīvikaṃ , raso sattāhakāliko , tadubhayavinimutto ca ucchu nāma visuṃ natthi , tasmā ucchupi vikāle vaṭṭatī ’’ ti paravādinā vutte tampi gaṇhāti .
Ekekaloman ti palitaṃ sandhāya vuttaṃ .
Yamhīti yasmiṃ puggale .
Parikkhayaṃ pariyādānan ti atthato ekaṃ .
Ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hotīti ettha ācariyaparamparāti ācariyānaṃ vinicchayaparamparā .
Teneva vakkhati ‘‘ yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripucchañca vadanti , tathā ñātuṃ vaṭṭatī ’’ ti .
Pubbāparānusandhitoti ‘‘ idaṃ pubbavacanaṃ , idaṃ paravacanaṃ , ayamanusandhī ’’ ti evaṃ pubbāparānusandhito .
Ācariyaparamparan ti imasseva vevacanaṃ theravādaṅgan ti , therapaṭipāṭinti attho .
Dve tayo parivaṭṭāti dve tisso paramparā .
Imehi ca pana tīhi lakkhaṇehīti ‘‘ suttamassa svāgataṃ hotī ’’ tiādinā heṭṭhā vuttehi tīhi lakkhaṇehi .
Ettha ca paṭhamena lakkhaṇena vinayassa suṭṭhu uggahitabhāvo vutto , dutiyena uggahitena acalatā suppatiṭṭhitatā vuttā , tatiyena yaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca natthi , tampi ācariyavacanena vinicchinituṃ samatthatā vuttā .
Otiṇṇe vatthusmin ti codanāsaṅkhāte vītikkamasaṅkhāte vā vatthusmiṃ saṅghamajjhe otiṇṇe , osaṭeti attho .
Vuttameva vibhāvento ‘‘ codakena ca cuditakena ca vutte vattabbe ’’ ti āha .
Keci pana ‘‘ codakena otiṇṇe vatthusmiṃ cuditakena ca vutte vattabbe ’’ ti evaṃ yojenti .
Apare pana ‘‘ codakena ca cuditakena ca vutte vinayadharena ca vattabbe ’’ ti evampi yojenti .
‘‘ Codakena ca cuditakena ca vutte vattabbe ’’ ti ayameva pana yojanā sundaratarāti veditabbā .
Vatthu oloketabban ti tassa tassa sikkhāpadassa vatthu oloketabbaṃ .
‘‘ Tiṇena vā paṇṇena vā … pe … yo āgaccheyya , āpatti
V2.44 dukkaṭassā ’’ ti ( pārā .517) hi idaṃ nissaggiye aññātakaviññattisikkhāpadassa vatthusmiṃ paññattaṃ , thullaccayadubbhāsitāpattīnaṃ mātikāya anāgatattā ‘‘ pañcannaṃ āpattīnaṃ aññataran ’’ ti vuttaṃ .Aññataraṃ vā āpattin ti ‘‘ kāle vikālasaññī āpatti dukkaṭassa , kāle vematiko āpatti dukkaṭassā ’’ ti
M2.50 evamādinā ( pāci .250) āgataṃ dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ .Sikkhāpadantaresūti vinītavatthuṃ antokatvā ekekasmiṃ sikkhāpadantare .
Sukhumāti attanopi duviññeyyasabhāvassa lahuparivattino cittassa sīghaparivattitāya vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ cittalahukā ’’ ti .
Cittaṃ lahu sīghaparivatti etesanti cittalahukā .
Teti te vītikkame .
Taṃvatthukan ti te adinnādānamanussaviggahavītikkamā vatthu adhiṭṭhānaṃ kāraṇametassāti taṃvatthukaṃ .
Sīlāni sodhetvāti yaṃvatthukaṃ kukkuccaṃ uppannaṃ , taṃ amanasikaritvā avasesasīlāni sodhetvā .
Pākaṭabhāvato sukhavaḷañjanatāya ca ‘‘ dvattiṃsākāraṃ tāva manasi karohī ’’ ti vuttaṃ .
Aññasmiṃ pana kammaṭṭhāne kataparicayena tadeva manasi kātabbaṃ .
Kammaṭṭhānaṃ ghaṭayatīti antarantarā khaṇḍaṃ adassetvā cittena saddhiṃ ālambanabhāvena cirakālaṃ ghaṭayati .
Saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahantīti vipassanākammaṭṭhāniko ce , tassa saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti .
Sace katapārājikavītikkamo bhaveyya , tassa satipi asaritukāmatāya vippaṭisāravatthuvasena punappunaṃ taṃ upaṭṭhahatīti cittekaggataṃ na vindati .
Tena vuttaṃ ‘‘ kammaṭṭhānaṃ na ghaṭayatī ’’ tiādi .
Attanā jānātīti sayameva jānāti .
Paccatte cetaṃ karaṇavacanaṃ , attā jānātīti vuttaṃ hoti .
Aññā ca devatā jānantīti ārakkhadevatāhi aññā paracittaviduniyo devatā ca jānanti .
Niṭṭhitā catubbidhavinayakathāvaṇṇanā
Vinayadharassa ca lakkhaṇādikathāvaṇṇanā .