Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā

‘‘ AppaccakkhāyaV2.57 appaccakkhātāyā ’’ ti ubhayathāpi pāṭho tīsupi gaṇṭhipadesu vutto .

Dubbalye āvikatepīti ‘‘ yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyyan ’’ tiādinā dubbalabhāve pakāsitepi .

Sikkhāya pana paccakkhātāyāti ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādinā sikkhāya paccakkhātāya .

Yasmā dirattavacane gahite tena purimapacchimapadāni saṃsiliṭṭhāni honti , na tasmiṃ aggahite , tasmā dirattavacanena byañjanasiliṭṭhatāmattameva payojananti āha ‘‘ byañjanasiliṭṭhatāyā ’’ ti .

Mukhāruḷhatāyāti yasmā evarūpaṃ vacanaṃ lokassa mukhamāruḷhaṃ , tasmāti attho .

ByañjanaṃM2.65 sampādetīti tassa visuṃ atthābhāvato vuttamevatthaṃ aññapadena dīpento byañjanaṃ sampādeti .

Vuttamevatthaṃ kāraṇena vibhāvento āha ‘‘ parivārakapadavirahitañhī ’’ tiādi .

Atthadīpakaṃ padaṃ atthapadaṃ .

Sikkhāpaccakkhānassāti ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādisikkhāpaccakkhānavacanassa .

‘‘ Buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādīsu ‘‘ evaṃ kho , bhikkhave , dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca paccakkhātā ’’ ti vuttattā ubhayampi hotīti āha –

‘‘ ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hotī ’’ ti .

Kiñcāpi ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādisikkhāpaccakkhānavacanassa dubbalyāvikammapadattho na hoti , tathāpi ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti vutte sikkhāparipūraṇe dubbalyāvibhāvassapi gamyamānattā ‘‘ sikkhāpaccakkhānassa ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hotī ’’ ti vuttaṃ .

Naṃ sandhāyāti naṃ atthabhūtaṃ dubbalyāvikammaṃ sandhāya .

Visesāvisesan ti ettha yena dubbalyāvikammameva hoti , na sikkhāpaccakkhānaṃ , tattha sikkhāpaccakkhānadubbalyāvikammānaṃ atthi viseso .

Yena pana sikkhāpaccakkhānañceva dubbalyāvikammañca hoti , tattha nevatthi visesoti veditabbaṃ .

Kaṭhakicchajīvaneti dhātūsu paṭhitattā vuttaṃ ‘‘ kicchajīvikappatto ’’ ti .

Ukkaṇṭhanaṃ ukkaṇṭhā , kicchajīvikā , taṃ ito pattoti ukkaṇṭhito .

Itoti ito ṭhānato , ito vihārato vā .

Etthāti gantumicchitaṃ padesaṃ vadati .

Anabhiratiyā pīḷito vikkhittacitto hutvā sīsaṃ ukkhipitvā uddhaṃmukho ito cito ca olokento āhiṇḍatīti āha ‘‘ uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno ’’ ti .

Aṭṭīyamānoti ettha aṭṭamiva attānamācarati aṭṭīyatīti aṭṭīyasaddassa antogadhaupamānabhūtakammattāV2.58 upameyyabhūtena attanāva sakammakattaṃ , na bhikkhubhāvenāti āha ‘‘ bhikkhubhāvanti bhikkhubhāvenā ’’ ti .

Na hi so bhikkhubhāvaṃ aṭṭamiva ācarati , kiñcarahi attānaṃ tasmā bhikkhubhāvena karaṇabhūtena attānaṃ aṭṭīyamānoti evamettha attho daṭṭhabboti āha ‘‘ karaṇatthe upayogavacanan ’’ ti .

Kaṇṭhe āsattena aṭṭīyeyyāti ettha pana karaṇattheyeva karaṇavacananti āha –

‘‘ yathālakkhaṇaṃ karaṇavacaneneva vuttan ’’ ti .

Kattuatthe vā upayogavacanaṃ daṭṭhabbanti āha –

‘‘ tena vā bhikkhubhāvenā ’’ tiādi , tena kattubhūtena bhikkhubhāvenāti attho .

Imasmiṃ panatthe aṭṭaṃ karotīti aṭṭīyatītiM2.66 aṭṭīya-saddaṃ nipphādetvā tato kammani māna-sadde kate ‘‘ aṭṭīyamāno ’’ ti padasiddhi veditabbā .

Tenevāha –

‘‘ aṭṭo kariyamāno pīḷiyamāno ’’ ti .

Jigucchamānoti iminā pana sambandhe kariyamāne bhikkhubhāvanti upayogatthe eva upayogavacananti āha –

‘‘ asuciṃ viya taṃ jigucchanto ’’ ti , taṃ bhikkhubhāvaṃ jigucchantoti attho .

Sacāhan ti sace ahaṃ .

Paccakkhānākārena vuttānīti ‘‘ paccakkheyyaṃ paccakkheyyan ’’ ti vuttattā paccakkhānākārasambandhena vuttāni .

Bhāvavikappākārenāti ‘‘ assaṃ assan ’’ ti āgatattā yaṃ yaṃ bhavitukāmo , tassa tassa bhāvassa vikappākārena , bhikkhubhāvato aññabhāvavikappākārenāti adhippāyo .

50. Na ussahāmīti attano tattha tattha ussahābhāvaṃ dasseti .

Na visahāmīti ekabhattādīnaṃ asayhabhāvaṃ dasseti .

Na ramāmīti ‘‘ pabbajjāmūlakaṃ natthi me sukhan ’’ ti dasseti .

Nābhiramāmīti pabbajjāya attano santosābhāvaṃ dasseti .

Idāni sikkhāpaccakkhānavāre ṭhatvā ayaṃ vinicchayo veditabbo – tattha ‘‘ sāmaññā cavitukāmo ’’ tiādīhi padehi cittaniyamaṃ dasseti .

‘‘ Buddhaṃ dhamman ’’ tiādīhi padehi khettaniyamaṃ dasseti .

Yathā hi loke sassānaṃ ruhanaṭṭhānaṃ ‘‘ khettan ’’ ti vuccati , evamidampi sikkhāpaccakkhānassa ruhanaṭṭhānattā ‘‘ khettan ’’ ti vuccati .

‘‘ Paccakkhāmi dhārehī ’’ ti etena kālaniyamaṃ dasseti .

‘‘ Vadatī ’’ ti iminā payoganiyamaṃ dasseti .

‘‘ Alaṃ me buddhena , kinnu me buddhena , na mamattho buddhena , sumuttāhaṃ buddhenā ’’ tiādīhi anāmaṭṭhakālavasenapi paccakkhānaṃ hotīti dasseti .

‘‘ Viññāpetī ’’ ti iminā vijānananiyamaṃ dasseti .

‘‘ Ummattako sikkhaṃ paccakkhāti , ummattakassa santike sikkhaṃ paccakkhātī ’’ tiādīhi puggalaniyamaṃ dasseti .

‘‘ Ariyakena milakkhassa santike sikkhaṃ paccakkhāti , so ca nappaṭivijānāti , appaccakkhātā hoti sikkhā ’’ tiādīhi puggalādiniyame satipi vijānananiyamāsambhavaṃ dassetiV2.59 .

‘‘ Davāya sikkhaṃ paccakkhāti , appaccakkhātā hoti sikkhā ’’ tiādīhi khettādiniyame satipi cittaniyamābhāvena na ruhatīti dasseti .

‘‘ Sāvetukāmo na sāveti , apaccakkhātā hoti sikkhā ’’ ti iminā cittaniyamepi sati payoganiyamābhāvena na ruhatītiM2.67 dasseti .

‘‘ Aviññussa sāveti , viññussa na sāvetī ’’ ti etehi cittakhettakālapayogapuggalavijānananiyamepi sati yaṃ puggalaṃ uddissa sāveti , tasseva savanena ruhati , na aññassāti dasseti .

‘‘ Sabbaso vā pana na sāveti , appaccakkhātā hoti sikkhā ’’ ti idaṃ pana cittādiniyameneva sikkhā paccakkhātā hoti , na aññathāti dassanatthaṃ vuttaṃ .

Tasmā cittakhettakālapayogapuggalavijānananiyamavasena sikkhāya paccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena appaccakkhānaṃ veditabbaṃ .

Kathaṃ ?

Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na davā vā ravā vā bhaṇantassa .

Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .

Tathā ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmi , dhammaṃ paccakkhāmi , saṅghaṃ paccakkhāmi , sikkhaṃ , vinayaṃ , pātimokkhaṃ , uddesaṃ , upajjhāyaṃ , ācariyaṃ , saddhivihārikaṃ , antevāsikaṃ , samānupajjhāyakaṃ , samānācariyakaṃ , sabrahmacāriṃ paccakkhāmī ’’ ti evaṃ vuttānaṃ buddhādīnaṃ catuddasannaṃ ,‘‘ gihīti maṃ dhārehi , upāsako , ārāmiko , sāmaṇero , titthiyo , titthiyasāvako , assamaṇo , asakyaputtiyoti maṃ dhārehī ’’ ti evaṃ vuttānaṃ gihiādīnaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu ca yaṃkiñci vattukāmassa yaṃkiñci vadatopi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na rukkhādīnaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā sikkhaṃ paccakkhantassa .

Evaṃ khettavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .

Tattha yadetaṃ ‘‘ paccakkhāmī ’’ ti ca ‘‘ maṃ dhārehī ’’ ti ca vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ , yāni ca ‘‘ alaṃ me buddhena , kinnu me buddhena , na mamattho buddhena , sumuttāhaṃ buddhenā ’’ tiādinā nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni ‘‘ alaṃ me ’’ tiādīni cattāri padāni , tesaṃyeva ca savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti , na ‘‘ paccakkhāsin ’’ ti vā ‘‘ paccakkhissan ’’ ti vā ‘‘ maṃ dhāresī ’’ ti vā ‘‘ dhāressasī ’’ ti vā ‘‘ yanūnāhaṃ paccakkheyyan ’’ ti vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa .

Evaṃ vattamānakālavasena ceva anāmaṭṭhakālavasena ca paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .

PayogoM2.68V2.60 pana duvidho kāyiko vācasiko .

Tattha ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādinā nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti , na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyapayogaṃ karontassa .

Evaṃ vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .

Puggalo pana duvidho yo ca paccakkhāti , yassa ca paccakkhāti .

Tattha yo paccakkhāti , so sace ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ aññataro na hoti .

Yassa pana paccakkhāti , so sace manussajātiko hoti , na ca ummattakādīnaṃ aññataro , sammukhībhūto ca sikkhāpaccakkhānaṃ hoti .

Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati .

Evaṃ yathāvuttapuggalavasena paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .

Vijānanampi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ .

Tattha yassa yesaṃ vā niyametvā ‘‘ imassa imesaṃ vā ārocemī ’’ ti vadati , sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti , evaṃ tassa vacanānantarameva tassa ‘‘ ayaṃ ukkaṇṭhito ’’ ti vā ‘‘ gihibhāvaṃ patthayatī ’’ ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti , paccakkhātā hoti sikkhā .

Atha aparabhāge ‘‘ kiṃ iminā vuttan ’’ ti cintetvā jānanti , aññe vā jānanti , appaccakkhātāva hoti sikkhā .

Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti , paccakkhātāva hoti sikkhā .

Evaṃ vijānanavasena paccakkhānaṃ hoti , na tadabhāvena .

Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ cittādīnaṃ vaseneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na aññathāti daṭṭhabbaṃ .

51.‘‘ Vadatī ’’ ti vacībhedappayogaṃ dassetvā tadanantaraṃ ‘‘ viññāpetī ’’ ti vuttattā teneva vacībhedena adhippāyaviññāpanaṃ idhādhippetaṃ , na yena kenaci upāyenāti āha ‘‘ teneva vacībhedenā ’’ ti .

Padapaccābhaṭṭhaṃ katvāti padaviparāvuttiṃ katvā .

Idañca padappayogassa aniyamitattā vuttaṃ .

Yathā hi loke ‘‘ āhara pattaṃ , pattaṃ āharā ’’ ti aniyamitena padappayogena tadatthaviññāpanaṃ diṭṭhaṃ , evamidhāpi ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmi , paccakkhāmi buddhan ’’ ti aniyamitena padappayogena tadatthaviññāpanaṃ hotiyevāti adhippāyo .

Buddhaṃ paccakkhāmīti atthappadhāno ayaṃM2.69 niddeso , na saddappadhānoti āha ‘‘ milakkhabhāsāsu vā aññatarabhāsāya tamatthaṃ vadeyyā ’’ ti .

Māgadhabhāsato avasiṭṭhā sabbāpi andhadamiḷādibhāsā milakkhabhāsāti veditabbā .

Khettapadesu ekaṃ vattukāmo sacepi aññaṃ vadeyya , khettapadantogadhattā paccakkhātāvaV2.61 hoti sikkhāti dassento āha ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmīti vattukāmo ’’ tiādi .

Yadipi ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti vattuṃ anicchanto cittena taṃ paṭikkhipitvā aññaṃ vattukāmo puna virajjhitvā tameva vadeyya , tathāpi sāsanato cavitukāmatācitte sati khettapadasseva vuttattā aṅgapāripūrisambhavato hotveva sikkhāpaccakkhānanti veditabbaṃ .

Khettameva otiṇṇan ti sikkhāpaccakkhānassa ruhanaṭṭhānabhūtaṃ khettameva otiṇṇaṃ .

‘‘ Paccakkhāmi dhārehī ’’ ti vattamānakālassa padhānabhāvena vattumicchitattā atītānāgataparikappavacanehi nevatthi sikkhāpaccakkhānanti dassento āha ‘‘ sace pana buddhaṃ paccakkhinti vā ’’ tiādi .

Vadati viññāpetīti ettha vadatīti iminā payogassa niyamitattā ekassa santike attano vacībhedappayogeneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na dūtasāsanādippayogenāti dassento āha ‘‘ dūtaṃ vā pahiṇātī ’’ tiādi .

Tattha ‘‘ mama sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ kathehī ’’ ti mukhasāsanavasena ‘‘ dūtaṃ vā pahiṇātī ’’ ti vuttaṃ .

Paṇṇe likhitvā pahiṇanavasena ‘‘ sāsanaṃ vā pesetī ’’ ti vuttaṃ .

Rukkhādīsu akkharāni likhitvā dassanavasena ‘‘ akkharaṃ vā chindatī ’’ ti vuttaṃ .

Hatthamuddāya vā tamatthaṃ ārocetīti hatthena adhippāyaviññāpanaṃ sandhāya vuttaṃ .

Adhippāyaviññāpako hi hatthavikāro hatthamuddā .

Hattha-saddo cettha tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo ‘‘ na sabbaṃ hatthaṃ mukhe pakkhipissāmī ’’ tiādīsu ( pāci .618) viya .

Tasmā adhippāyaviññāpakena aṅgulisaṅkocādinā hatthavikārena tamatthaṃ ārocetīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Cittasampayuttan ti paccakkhātukāmatācittasampayuttaṃ .

Idāni vijānanavasena sikkhāpaccakkhānaṃ niyamitāniyamitavasena dvidhā veditabbanti dassento āha –

‘‘ yadi ayameva jānātū ’’ tiādi .

Ayañca vibhāgo ‘‘ vadati viññāpetīti ekavisayattāM2.70 yassa vadati , tasseva vijānanaṃ adhippetaṃ , na aññassā ’’ ti iminā nayena laddhoti daṭṭhabbaṃ .

Na hi yassa vadati , tato aññaṃ viññāpetīti ayamattho sambhavati .

Soyeva jānātīti avadhāraṇena tasmiṃ avijānanteyeva aññassa jānanaṃ paṭikkhipati .

Tenevāha –

‘‘ atha so na jānāti , añño samīpe ṭhito jānāti , apaccakkhātā hoti sikkhā ’’ ti .

Tasmā ‘‘ ayameva jānātū ’’ ti ekaṃ niyametvā ārocite yadipi sopi jānāti aññopi , niyamitassa pana niyamitavasena vijānanasambhavato sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ ‘‘ añño mā jānātū ’’ ti aniyamitattā .

Dvinnampi niyametvāti idaṃ ‘‘ dve vā jānantu eko vā , imesaṃyeva dvinnaṃ ārocemī ’’ ti evaṃ niyametvā ārocanaṃ sandhāya vuttaṃ .

Tenevāha –

‘‘ ekasmiṃV2.62 jānantepi dvīsu jānantesupī ’’ ti .

Tasmā ‘‘ dveyeva jānantu , eko mā jānātū ’’ ti evaṃ dvinnaṃ niyametvā ārocite dvīsuyeva jānantesu sikkhāpaccakkhānaṃ hoti , na ekasmiṃ jānanteti vadanti .

Sabhāgeti vissāsike .

Parisaṅkamānoti ‘‘ sace te jāneyyuṃ , maṃ te vāressantī ’’ ti āsaṅkamāno .

Samayaññūti sāsanācārakusalo , idha pana tadadhippāyajānanamattenapi samayaññū nāma hoti .

Teneva āha –

‘‘ ukkaṇṭhito ayaṃ … pe … sāsanato cutoti jānātī ’’ ti .

Tasmā ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti imassa atthaṃ ñatvāpi sace ‘‘ ayaṃ bhikkhubhāvato cavitukāmo , gihī vā hotukāmo ’’ ti na jānāti , appaccakkhātāva hoti sikkhā .

Sace pana ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ ti vacanassa atthaṃ ajānitvāpi ‘‘ ukkaṇṭhito gihī hotukāmo ’’ ti adhippāyaṃ jānāti , paccakkhātāva hoti sikkhā .

Aññasmiṃ khaṇe sotaviññāṇavīthiyā saddaggahaṇaṃ , aññasmiṃyeva ca manoviññāṇavīthiyā tadatthavijānananti āha –

‘‘ taṅkhaṇaññeva pana apubbaṃ acarimaṃ dujjānan ’’ ti .

Na hi ekasmiṃyeva khaṇe saddasavanaṃ tadatthavijānanañca sambhavati .

Tathā hi ‘‘ ghaṭo ’’ ti vā ‘‘ paṭo ’’ ti vā kenaci vutte tattha gha-saddaṃ paccuppannaṃ gahetvā ekā sotaviññāṇavīthi uppajjitvā nirujjhati , tadanantaraṃ ekā manoviññāṇavīthi tameva atītaṃ gahetvā uppajjati .

Evaṃ tena vuttavacane yattakāni akkharāni honti , tesu ekamekaṃ akkharaṃ paccuppannamatītañca gahetvā sotaviññāṇavīthiyā manoviññāṇavīthiyā ca uppajjitvā niruddhāya avasāneM2.71 tāni akkharāni sampiṇḍetvā akkharasamūhaṃ gahetvā ekā manoviññāṇavīthi uppajjitvā nirujjhati .

Tadanantaraṃ ‘‘ ayamakkharasamūho etassa nāman ’’ ti nāmapaññattiggahaṇavasena aparāya manoviññāṇavīthiyā uppajjitvā niruddhāya tadanantaraṃ uppannāya manoviññāṇavīthiyā ‘‘ ayametassa attho ’’ ti pakatiyā tadatthavijānanaṃ sambhavati .

Āvajjanasamayenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ , atthābhogasamayeti attho .

Idāni tameva āvajjanasamayaṃ vibhāvento āha –

‘‘ yathā pakatiyā … pe … jānantī ’’ ti .

Teneva vacībhedena adhippāyaviññāpanassa idhādhippetattā aparabhāge ‘‘ kiṃ iminā vuttan ’’ ti taṃ kaṅkhantassa cirena adhippāyavijānanaṃ aññenapi kenaci upāyantarena sambhavati , na kevalaṃ vacībhedamattenāti āha –

‘‘ atha aparabhāge … pe … appaccakkhātā hoti sikkhā ’’ ti .

‘‘ Gihī bhavissāmī ’’ ti vutte atthabhedo kālabhedo ca hotīti appaccakkhātā hoti sikkhā .

‘‘ Dhārehī ’’ ti hi imassa yo attho kālo ca , na so ‘‘ bhavissāmī ’’ ti etassa .

‘‘ GihīV2.63 homī ’’ ti vutte pana atthabhedoyeva , na kālabhedo ‘‘ homī ’’ ti vattamānakālasseva vuttattā .

‘‘ Gihī jātomhi , gihīmhī ’’ ti etthāpi atthassa ceva kālassa ca bhinnattā appaccakkhātā hoti sikkhā .

‘‘ Ajja paṭṭhāyā ’’ ti idaṃ tathā vuttepi dosabhāvato paripuṇṇaṃ katvā vuttaṃ .

‘‘ Dhārehī ’’ ti atthappadhānattā niddesassa pariyāyavacanehipi sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti dassento āha ‘‘ jānāhī ’’ tiādi .

Dhārehi jānāhi sañjānāhi manasi karohīti hi etāni padāni atthato kālato ca abhinnāni .

52. Purimāneva cuddasāti buddhādisabrahmacārīpariyantāni .

Hotu bhavatūti idampi paṭikkhepamattamevāti āha ‘‘ hotu , pariyattanti attho ’’ ti .

53. Vaṇṇapaṭṭhānan ti mahāsaṅghikānaṃ buddhaguṇaparidīpakaṃ ekaṃ suttanti vadanti .

Upāligāthāsūti ( ma . ni .2.76)–

‘‘ DhīrassaM2.72 vigatamohassa ,

Pabhinnakhīlassa vijitavijayassa ;

Anīghassa susamacittassa ;

Vuddhasīlassa sādhupaññassa ;

Vesamantarassa vimalassa ;