5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā
296. Pañcame
V2.289 paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṃ , ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ .Gatimantāti ñāṇagatiyā samannāgatā .
Paṇḍitāti iminā sabhāvañāṇena samannāgatatā vuttā , byattāti iminā itthikattabbesu visāradapaññāya .
Tenāha ‘‘ upāyaññū visāradā ’’ ti .
Medhāvinīti ṭhānuppattipaññāsaṅkhātāya tasmiṃ tasmiṃ atthakicce upaṭṭhite ṭhānaso taṅkhaṇe eva
M2.326 uppajjanapaññāya samannāgatā .Tenāha ‘‘ diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ karotī ’’ ti .
Chekāti yāgubhattasampādanādīsu nipuṇā .
Uṭṭhānavīriyasampannāti kāyikena vīriyena samannāgatā , yathā aññā kusītā nisinnaṭṭhāne nisinnāva honti , ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva , evaṃ ahutvā vipphārikena cittena sabbakiccaṃ nipphādetīti vuttaṃ hoti .
Kumārikāyāti nimittatthe bhummaṃ , hetumhi vā karaṇavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ kumārikāya kāraṇā ’’ ti .
Āvahanaṃ āvāho , pariggahabhāvena dārikāya gaṇhāpanaṃ , tathā dāpanaṃ vivāho .
Tenāha ‘‘ dārakassā ’’ tiādi .
297-298.
Bhattapācanaṃ sandhāya randhāpanaṃ vuttaṃ , yassa kassaci pācanaṃ sandhāya pacāpanaṃ vuttaṃ .
Duṭṭhuṃ kulaṃ gatā duggatāti imamatthaṃ dassento ‘‘ yattha vā gatā ’’ tiādimāha .
Āharaṇaṃ āhāro .
Na upāhaṭan ti na dinnaṃ .
Kayo gahaṇaṃ , vikkayo dānaṃ .
Tadubhayaṃ saṅgaṇhitvā ‘‘ vohāro ’’ ti vuttaṃ .
Maṇḍitapasādhitoti ettha bāhirupakaraṇena alaṅkaraṇaṃ maṇḍanaṃ , ajjhattikānaṃ kesādīnaṃyeva saṇṭhapanaṃ pasādhanaṃ .
300.‘‘ Abbhutaṃ kātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti iminā dukkaṭaṃ hotīti dīpeti .
‘‘ Parājitena dātabban ’’ ti vuttattā adento dhuranikkhepena kāretabbo .
Acirakāle adhikāro etassa atthīti acirakālādhikārikaṃ , sañcarittaṃ .
‘‘ Acirakālācārikan ’’ ti vā pāṭho , acirakāle ācāro ajjhācāro etassāti acirakālācārikaṃ .
Kiñcāpi ehibhikkhūpasampannā ceva saraṇagamanūpasampannā ca sañcarittādipaṇṇattivajjaṃ āpattiṃ āpajjanti , tesaṃ pana na sabbakālikattā te vajjetvā sabbakālānurūpaṃ tantiṃ ṭhapento bhagavā idhāpi ñatticatuttheneva kammena upasampannaṃ bhikkhuṃ dassetuṃ ‘‘ tatra yvāyaṃ bhikkhu … pe … ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū ’’ ti padabhājanaṃ āha , na pana nesaṃ sañcarittādiāpajjane abhabbabhāvato .
Khīṇāsavāpi hi appassutā kiñcāpi lokavajjaṃ nāpajjanti , paṇṇattiyaṃ pana akovidattā vihārakāraṃ kuṭikāraṃ sahāgāraṃ sahaseyyanti evarūpā
V2.290 kāyadvāre āpattiyo āpajjanti , sañcarittaṃ padasodhammaṃ uttarichappañcavācaṃ bhūtārocananti evarūpā vacīdvāreM2.327 āpattiyo āpajjanti , upanikkhittasādiyanavasena manodvāre rūpiyapaṭiggahaṇāpattiṃ āpajjanti . 301. Sañcaraṇaṃ sañcaro , so etassa atthīti sañcarī , tassa bhāvo sañcarittaṃ .
Tenāha ‘‘ sañcaraṇabhāvan ’’ ti , itthipurisānaṃ antare sañcaraṇabhāvanti attho .
Jāyattane jārattaneti ca nimittatthe bhummaṃ , jāyabhāvatthaṃ jārabhāvatthanti vuttaṃ hoti .
Jāyabhāveti bhariyabhāvāya .
Jārabhāveti sāmikabhāvāya .
Kiñcāpi imassa padabhājane ‘‘ jārī bhavissasī ’’ ti itthiliṅgavasena padabhājanaṃ vuttaṃ , jārattaneti pana niddesassa ubhayaliṅgasādhāraṇattā purisaliṅgavasenapi yojetvā atthaṃ dassento ‘‘ itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane ārocetī ’’ tiādimāha .
Ettha hi ‘‘ jāro bhavissasī ’’ ti itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane āroceti nāma .
Pāḷiyaṃ pana itthiliṅgavaseneva yojanā katā , tadanusārena purisaliṅgavasenapi sakkā yojetunti .
Idāni pāḷiyaṃ vuttanayenapi atthaṃ dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Pati bhavissasīti vuttamevatthaṃ ‘‘ sāmiko bhavissasī ’’ ti pariyāyavacanena visesetvā dasseti .
Idañca jārattaneti niddesassa ubhayaliṅgasādhāraṇattā vuttaṃ .
Muhuttikā bhavissasīti asāmikaṃ sandhāya vuttaṃ , jārī bhavissasīti sasāmikaṃ sandhāya .
Antamaso taṅkhaṇikāyapīti idaṃ nidassanamattanti āha ‘‘ etenevupāyenā ’’ tiādi .
303. Serivihāran ti sacchandacāraṃ .
Attano vasan ti attano āṇaṃ .
Gottan ti gotamagottādikaṃ gottaṃ .
Dhammoti paṇḍaraṅgaparibbājakādīnaṃ , tesaṃ tesaṃ vā kulānaṃ dhammo .
Gottavantesu gottasaddo , dhammacārīsu ca dhammasaddo vattatīti āha ‘‘ sagottehī ’’ tiādi .
Tattha sagottehīti samānagottehi , ekavaṃsajātehīti attho .
Sahadhammikehīti ekassa satthusāsane sahacaritabbadhammehi , samānakuladhammehi vā .
Tenevāha ‘‘ ekaṃ satthāran ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ ekaṃ satthāraṃ uddissa pabbajitehī ’’ ti iminā paṇḍaraṅgaparibbājakādayo vuttā , ekagaṇapariyāpannehīti mālākārādiekagaṇapariyāpannehi .
Sasāmikā
M2.328 sārakkhā .Yassā gamane raññā daṇḍo ṭhapito , sā saparidaṇḍā .
Pacchimānaṃ dvinnan ti sārakkhasaparidaṇḍānaṃ micchācāro hoti tāsaṃ sasāmikabhāvato .
Na itarāsan ti itarāsaṃ
V2.291 māturakkhitādīnaṃ aṭṭhannaṃ purisantaragamane natthi micchācāro tāsaṃ asāmikabhāvato .Yā hi sāmikassa santakaṃ phassaṃ thenetvā paresaṃ abhiratiṃ uppādenti , tāsaṃ micchācāro , na ca mātādayo tāsaṃ phasse issarā .
Mātādayo hi na attanā phassānubhavanatthaṃ tā rakkhanti , kevalaṃ anācāraṃ nisedhentā purisantaragamanaṃ tāsaṃ vārenti .
Purisassa pana etāsu aṭṭhasupi hotiyeva micchācāro mātādīhi yathā purisena saddhiṃ saṃvāsaṃ na kappeti , tathā rakkhitattā paresaṃ rakkhitagopitaṃ phassaṃ thenetvā phuṭṭhabhāvato .
Dhanena kītāti bhariyabhāvatthaṃ dhanena kītā .
Tenāha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Bhogenāti bhogahetu .
Bhogatthañhi vasantī ‘‘ bhogavāsinī ’’ ti vuccati .
Labhitvāti yo naṃ vāseti , tassa hatthato labhitvā .
Udakapattaṃ āmasitvā gahitā odapattakinī .
Tenāha ‘‘ ubhinnan ’’ tiādi .
Dhajena āhaṭāti ettha dhajayogato senāva dhajasaddena vuttā , ussitaddhajāya senāya āhaṭāti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ ussitaddhajāyā ’’ tiādi .
305. Bahiddhā vimaṭṭhaṃ nāma hotīti aññattha ārocitaṃ nāma hoti .
Taṃ kiriyaṃ sampādessatīti tassā ārocetvā taṃ kiccaṃ sampādetu vā mā vā , taṃkiriyāsampādane yogyataṃ sandhāya vuttaṃ .
Dārakaṃ dārikañca ajānāpetvā tesaṃ mātāpituādīhi mātāpituādīnaṃyeva santikaṃ sāsane pesitepi haraṇavīmaṃsanapaccāharaṇasaṅkhātāya tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso hotiyevāti daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ uddissa sāsanaṃ pesitaṃ , taṃyeva sandhāya tassā mātuādīnaṃ ārocite vatthuno ekattā mātuādayopi khettamevāti khettameva otiṇṇabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādi udāhaṭaṃ .
Iminā sametīti etthāyamadhippāyo – yathā sayaṃ anārocetvā aññena antevāsiādinā ārocāpentassa visaṅketo natthi , evaṃ tassā sayaṃ
M2.329 anārocetvā ārocanatthaṃ mātuādīnaṃ vadantassapi natthi visaṅketoti .Gharaṃ nayatīti gharaṇī .
Mūlaṭṭhānañca vasenāti ettha purisassa mātuādayo sāsanapesane mūlabhūtattā ‘‘ mūlaṭṭhā ’’ ti vuccanti .
Māturakkhitāya mātā bhikkhuṃ pahiṇatīti ettha attano vā dhītu santikaṃ ‘‘ itthannāmassa bhariyā hotū ’’ ti bhikkhuṃ pahiṇati , purisassa vā santikaṃ ‘‘ mama dhītā itthannāmassa bhariyā hotū ’’ ti pahiṇatīti gahetabbaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Pubbe vuttanayattāti paṭhamasaṅghādisese vuttanayattā .
338. Ettova pakkamatīti puna āgantvā āṇāpakassa anārocetvā tatoyeva pakkamati .
Aññena karaṇīyenāti gamanahetuvisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ .
Teneva pana karaṇīyena gantvāpi
V2.292 kiñci anārocento na vīmaṃsati nāma .Anabhinanditvāti idaṃ tathā paṭipajjamānaṃ sandhāya vuttaṃ , satipi abhinandane sāsanaṃ anārocento pana na vīmaṃsati nāma .
Tatiyapade vuttanayenāti ‘‘ so tassā vacanaṃ anabhinanditvā ’’ tiādinā vuttanayena .
Vatthugaṇanāyāti sambahulānaṃ itthipurisānaṃ samabhāve sati dvinnaṃ dvinnaṃ itthipurisavatthūnaṃ gaṇanāya .
Sace pana ekato adhikā honti , adhikānaṃ gaṇanāya āpattibhedo veditabbo .
339-340.
Pāḷiyaṃ catutthavāre asatipi ‘‘ gacchanto na sampādeti , āgacchanto visaṃvādeti , anāpattī ’’ ti idaṃ atthato āpannamevāti katvā vuttaṃ ‘‘ catutthe anāpattī ’’ ti .
Kārukānan ti vaḍḍhakīādīnaṃ .
Tacchakaayokāratantavāyarajakanhāpitakā pañca kāravo ‘‘ kārukā ’’ ti vuccanti .
Evarūpena … pe … anāpattīti tādisaṃ gihiveyyāvaccampi na hotīti katvā vuttaṃ .
Kāyato samuṭṭhātīti paṇṇattiṃ vā alaṃvacanīyabhāvaṃ vā ajānantassa kāyato samuṭṭhāti .
Vācato samuṭṭhātīti etthāpi eseva nayo .
Kāyavācato samuṭṭhātīti paṇṇattiṃ jānitvā alaṃvacanīyabhāvaṃ ajānantassapi kāyavācato samuṭṭhātīti veditabbaṃ .
Alaṃvacanīyā hontīti desacārittavasena paṇṇadānādinā pariccattā honti .
Paṇṇattiṃ
M2.330 pana jānitvāti ettha alaṃvacanīyabhāvaṃ vāti ca daṭṭhabbaṃ .Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā )‘‘ tadubhayaṃ pana jānitvā eteheva tīhi nayehi samāpajjantassa tāneva tīṇi tadubhayajānanacittena sacittakāni hontī ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā paṇṇattijānanacittenāti etthāpi tadubhayajānanaṃ vattabbaṃ .
Bhikkhuṃ ajānāpetvā attano adhippāyaṃ paṇṇe likhitvā dinnaṃ harantassapi āpatti hoti , imassa sikkhāpadassa acittakattāti na gahetabbaṃ .
Pāḷiyaṃ pana ‘‘ ārocetī ’’ ti vuttattā aṭṭhakathāyañca tattha tattha ārocanasseva dassitattā kāyena vā vācāya vā ārocentasseva āpatti hotīti gahetabbaṃ .
341. Duṭṭhullādīsupīti ādi -saddena sañcarittampi saṅgaṇhāti .
Ettha pana kiñcāpi itthī nāma manussitthī , na yakkhī , na petī , na tiracchānagatā , puriso nāma manussapuriso , na yakkhotiādi na vuttaṃ , tathāpi manussajātikāva itthipurisā idha adhippetā .
Tasmā yesu sañcarittaṃ samāpajjati , tesaṃ manussajātikatā , na nālaṃvacanīyatā , paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇānīti imānettha pañcaṅgāni .
Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .