4. Catutthapārājikaṃ
Catusaccavidūti
V2.247 cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ , taṃ avedi paṭivijjhīti catusaccavidū .Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccavidubhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu pasāritabhāvena pākaṭattā ca bhagavāva visesena ‘‘ catusaccavidū ’’ ti thomanaṃ arahati .
Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā
193. Adhiṭṭhemāti saṃvidahāma .
Dūtakamman ti gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ .
Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvāti padhānānurūpaṃ katvā .
Pucchantānaṃ vāti ‘‘ ayyā santairiyāpathā ativiya upasantā , kataraṃ visesamadhigacchiṃsū ’’ ti pucchantānaṃ .
Anāgatasambandhe pana asatīti ‘‘ bhāsito bhavissatī ’’ ti pāṭhasesaṃ katvā anāgatasambandhe asati .
‘‘ Bhāsito ’’ ti atītavacanaṃ kathaṃ anāgatavacanena sambandhamupagacchatīti āha ‘‘ lakkhaṇaṃ pana saddasatthato pariyesitabban ’’ ti .
Īdise hi ṭhāne ‘‘ dhātusambandhe paccayā ’’ ti iminā lakkhaṇena dhātvatthasambandhe sati ayathākālavihitāpi paccayā sādhavo bhavantīti saddasatthavidū vadanti .
194. Vaṇṇavāti
M2.279 iminā sakalasarīrānugatavaṇṇassa manāpatā vuttā .Pasannamukhavaṇṇāti iminā sakalasarīravaṇṇatopi adhikataraṃ mukhavaṇṇassa manāpatā vuttā .
Vippasannachavivaṇṇāti iminā pana vijjamānasseva sarīravaṇṇassa ativiya pasannatā vuttā .
Yasmā indriyānaṃ ūnattaṃ vā pūraṇattaṃ vā natthi , tasmā ‘‘ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā ’’ ti vuttaṃ .
Chaṭṭhassa abhiniviṭṭhokāso hadayavatthu , pañcapasādānaṃ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇatāvacaneneva hadayavatthuādisakalasarīrassa paripuṇṇatā dassitāyeva hotīti āha –
‘‘ manacchaṭṭhānaṃ
V2.248 indriyānan ’’ ti .Yathā tan ti ettha tan ti nipātamattaṃ .
Bhantamigappaṭibhāgāti kattabbākattabbassa ajānanato bhantamigasadisā .
Catucakkan ti catuiriyāpathaṃ .
Iriyāpatho hi idha pavattanaṭṭhena ‘‘ cakkan ’’ ti adhippeto .
Navadvāran ti navahi vaṇamukhehi navadvāraṃ .
Dukkhan ti sīsarogādidukkhaṃ .
Sabbakiccesūti pattapacanacīvararajanayogaṭṭhānādikiccesu .
Yāpetun ti vahituṃ pavattetuṃ .
Tenāha ‘‘ gametun ’’ ti .
195. Santoti iminā tesaṃ vijjamānataṃ dasseti , saṃvijjamānāti iminā pana tesaṃ upalabbhamānataṃ dasseti .
Tenāha –
‘‘ atthi ceva upalabbhanti cā ’’ ti .
Upalabbhantīti dissanti , ñāyantīti attho .
Panthadūhanakamman ti panthaghātanakammaṃ .
Hanantoti mārento .
Ghātentoti mārāpento .
Atha vā hanantoti bandhanatāḷanādīhi hiṃsanto .
Ghātentoti mārento .
Chindantoti paresaṃ hatthādīni chindanto .
Pacantoti daṇḍena uppīḷento .
Pacanañhettha dahanaṃ vibādhanaṃ adhippetaṃ .
Pacantoti vā tajjento tāsento .
Atha vā pacantoti gāmesu aggipātanavasena gehādīni jhāpetvā tattha ajeḷakādīni pacanto .
Ye sikkhāpadesu bahulagāravā na honti āpattivītikkamabahulā , te sikkhāpadesu atibbagāravā .
Uddhateti akappiye kappiyasaññitāya kappiye akappiyasaññitāya avajje vajjasaññitāya vajje avajjasaññitāya ca uddhaccapakatike .
Unnaḷeti uggatanaḷe , uṭṭhitatucchamāneti vuttaṃ hoti .
Capaleti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yutte .
Mukhareti mukhakhare
M2.280 , kharavacaneti vuttaṃ hoti .Vikiṇṇavāceti asaṃyatavacane divasampi niratthakavacanappalāpine .
Muṭṭhā naṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatī , sativirahiteti vuttaṃ hoti .
Asampajāneti nippaññe .
Pākatindriyeti saṃvarābhāvena gihikāle viya vivaṭaindriye .
Ācariyupajjhāyehi pariccattaketi dhammena āmisena ca asaṅgahetvā ācariyupajjhāyehi pariccatte anāthe appatiṭṭhe .
Lābhagaruketi paccayagaruke .
Iriyāpathasaṇṭhapanādīnīti ādi -saddena paccayapaṭisevanasāmantajappānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Mahāniddese ( mahāni .87) hi iriyāpathasaṇṭhapanapaccayapaṭisevanasāmantajappanavasena tividhaṃ kuhakavatthu āgataṃ .
Tattha pāpicchasseva sato sambhāvanādhippāyakatena iriyāpathena vimhāpanaṃ iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātaṃ kuhakavatthu .
Tathā cīvarādīhi nimantitassa tadatthikasseva sato pāpicchataṃ nissāya paṭikkhepanena te ca gahapatike attani suppatiṭṭhitasaddhe ñatvā puna tesaṃ ‘‘ aho ayyo appiccho , na kiñci paṭiggaṇhituṃ icchati , suladdhaṃ vata no assa , sace appamattakampi
V2.249 kiñci paṭiggaṇheyyā ’’ ti nānāvidhehi upāyehi paṇītāni cīvarādīni upanentānaṃ tadanuggahakāmataṃyeva āvikatvā paṭiggahaṇena ca tato pabhuti asītisakaṭabhārehi upanāmanahetubhūtaṃ vimhāpanaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhakavatthūti veditabbaṃ .Pāpicchasseva pana sato uttarimanussadhammādhigamaparidīpanavācāya tathā tathā vimhāpanaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhakavatthūti veditabbaṃ .
Cittalapabbatādivihāro lokasammatasenāsanaṃ nāma .
Lokasammata … pe … upāyehi saṃvaṇṇiyamānaguṇoti sambandho .
Paripācetun ti pariṇāmetuṃ .
Suddhacittena attano ganthadhurādikammaṃ katvā vicarantānaṃ tammūlakapaccayaparibhoge dosābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ ye panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhikkhācāre asampajjamāneti gocaragāme bhikkhāya caritvā labhitabbapiṇḍapāte asampajjante .
Te ca vattasīsena sabbampetaṃ karonti , na lābhanimittaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ tantipaveṇighaṭanakā sāsanajotakā ’’ ti .
Kicchenāti na dukkhāya paṭipadāya .
Buddhānañhi cattāropi maggā sukhāpaṭipadāva honti , pāramīpūraṇakāle pana sarāgadosamohasseva sato āgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ
M2.281 nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññānipi khantivādīsadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .Kasirenāti tasseva vevacanaṃ .
Ekasseva dātuṃ asakkuṇeyyatāya garubhāvato ‘‘ garubhaṇḍānī ’’ ti vuttaṃ , sabbesaṃ bhājetvāpi gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘ garuparikkhārānī ’’ ti vuttaṃ .
Sādhāraṇaparikkhārabhāvenāti saṅghikattā sabbabhikkhusādhāraṇaparikkhārabhāvena .
Saṅgaṇhāti upalāpetīti idaṃ atheyyacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenevāha –
‘‘ tathābhāvato thenetvā ’’ ti , avissajjiyaavebhaṅgiyabhāvato thenetvāti attho .
Garubhaṇḍañhi kulasaṅgahatthāya vissajjento vibhajanto ca tassa avissajjiyaavaebhaṅgiyabhāvaṃ theneti .
Kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjatīti ettha ‘‘ yo vissajjeyya , āpatti thullaccayassā ’’ ti vuttattā vissajjanapaccayā thullaccayenapi na muccati .
Asantan ti avijjamānaṃ .
Abhūtan ti anuppannaṃ .
Anuppannattā hi tassa taṃ asantanti .
Purimassa pacchimaṃ kāraṇavacanaṃ .
Ullapatīti uggatāyuko lapati .
Sīlañhi bhikkhuno āyu , taṃ tassa tathālapanasamakālameva vigacchati .
Asantasambhāvanāyāti attano avijjamānaguṇehi sambhāvanāya .
Evañhi gaṇhatā … pe … thenetvā gahitā hontīti ettha asantasambhāvanāya raṭṭhapiṇḍassa
V2.250 thenetvā gahitattā lokuttaradhammopi thenitoyeva hoti .Kitavassevāti kitavassa sakuṇaggahaṇamiva .
Kerāṭikassāti saṭhassa .
Gottaṃ vuccati sādhāraṇanāmaṃ , matta-saddo luttaniddiṭṭho , tasmā samaṇāti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti gotrabhuno , nāmamattasamaṇāti vuttaṃ hoti .
Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā niṭṭhitā .