Issues
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( dutiyo bhāgo )
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( dutiyo bhāgo )

3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā

622. Tatiyasikkhāpade yesaṃ maṃsaṃ kappatīti idaṃ nissaggiyavatthudassanatthaṃ vuttaṃ , na pana yesaṃ maṃsaṃ na kappati , tesaṃ sappiādīni na kappantīti dassanatthaṃ .
Manussakhīrādīnipi hi no na kappanti , kuto sasassa sappīti āha ‘‘ yesañhi khīraṃ atthi , sappipi tesaṃ atthiyevā ’’ ti .
‘‘ Idañca yebhuyyena vuttan ’’ ti vadanti .
Uggahitakaṃ katvā nikkhittan ti appaṭiggahitaṃ sayameva gahetvā nikkhittaṃ .
Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatīti tadahupurebhattameva sandhāya vuttaṃ .
Atha sayaṃkataṃ nirāmisaṃ bhuñjantassa kasmā sāmaṃpāko na hotīti āha –
‘‘ navanītaṃ tāpentassa hi sāmaṃpāko na hotī ’’ ti .
Savatthukapaṭiggahitassa vatthugatikattā āha –
‘‘ savatthukassa paṭiggahitattā ’’ ti .
Pacchābhattaṃ paṭiggahitehīti pacchābhattaṃ paṭiggahitakhīradadhīhi .
Purebhattampi ca uggahitakehi kataṃ abbhañjanādīsu upanetabbanti sambandho .
Ubhayesampīti pacchābhattaṃ paṭiggahitakhīradadhīhi ca purebhattaṃ uggahitakehi ca katānaṃ .
Eseva nayoti nissaggiyaṃ hotīti attho .
Akappiyamaṃsasappimhīti akappiyamaṃsasattānaṃV2.381 sappimhi .
Kāraṇapatirūpakaṃ vatvāti sajātiyānaṃ sappibhāvatoti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā .
Sappinayeneva veditabban ti nirāmisameva sattāhaṃ vaṭṭatīti attho .
Etthāti navanīte .
Dhotaṃ vaṭṭatīti adhotaṃ ce , savatthukapaṭiggahitaṃ hoti , tasmā dhotaṃ paṭiggahetvā sattāhaṃ nikkhipituṃ vaṭṭatīti therānaṃ adhippāyo .
Takkato uddhaṭamattameva khādiṃsūti ettha takkato uddhaṭamattaṃ adhotampi paṭiggahetvā paribhuñjantā dhovitvā pacitvāM2.431 vā paribhuñjiṃsūti evamattho gahetabbo .
Therassa hi dadhiguḷikādisahitampi paṭiggahitaṃ pacchā dhovitvā pacitvā vā paribhuñjantassa savatthukapaṭiggahaṇe doso natthīti adhippāyo , teneva therassa adhippāyaṃ dassentena ‘‘ tasmā navanītaṃ paribhuñjantena … pe … ayamettha adhippāyo ’’ ti vuttaṃ .
Keci pana ‘‘ takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū ’’ ti vacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘ takkato uddhaṭamattaṃ adhotampi dadhiguḷikādisahitaṃ vikālepi paribhuñjituṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti , taṃ na gahetabbaṃ .
Na hi dadhiguḷikādiāmisena saṃsaṭṭharasaṃ navanītaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti sakkā vattuṃ .
Navanītaṃ paribhuñjantenāti adhovitvā paṭiggahitanavanītaṃ paribhuñjantena .
Dadhi eva dadhigataṃ yathā ‘‘ gūthagataṃ muttagatan ’’ ti ( ma . ni .2.119).
Khayaṃ gamissatīti vacanato khīraṃ pakkhipitvā pakkasappiādipi vikāle kappatīti veditabbaṃ .
Kukkuccāyanti kukkuccakāti iminā attanāpi tattha kukkuccasabbhāvaṃ dīpeti .
Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā )‘‘ nibbaṭṭitasappi vā navanītaṃ vā pacituṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Tāni paṭiggahetvāti tāni khīradadhīni paṭiggahetvā .
Paṭiggahetvā ṭhapitabhesajjehīti paṭiggahetvā ṭhapitayāvajīvikabhesajjehi .
Vuttanayena yathā taṇḍulādīni na paccanti , tathā lajjīyeva sampādetvā detīti lajjīsāmaṇeraggahaṇaṃ , apica alajjinā ajjhoharitabbaṃ yaṃ kiñci abhisaṅkharāpetuṃ na vaṭṭati , tasmāpi evamāha .
Tile paṭiggahetvā katatelan ti attanā bhajjanādīni akatvā gahitatelaṃ .
Teneva ‘‘ sāmisampi vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Nibbaṭṭitattāti yāvakālikavatthuto vivecitattā .
Ubhayampīti attanā ca parena ca kataṃ .
Yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhati , nissaggiyan ti sattamadivase katatelaṃ sace yāva aruṇuggamanā tiṭṭhati , nissaggiyaṃ .
623. Acchavasan ti dukkaṭavatthuno vasāya anuññātattā taṃsadisānaṃ dukkaṭavatthūnaṃyeva akappiyamaṃsasattānaṃ vasā anuññātā , na thullaccayavatthūnaṃ manussānaṃ vasāti āha ‘‘ ṭhapetvā manussavasan ’’ tiV2.382 .
Saṃsaṭṭhan ti parissāvitaṃ .
‘‘ Kāle paṭiggahitaṃ vikāle anupasampannenapi nippakkaṃ saṃsaṭṭhañca paribhuñjantassa dvepi dukkaṭāni hontiyevā ’’ ti vadanti .
Yasmā khīradadhiādīni pakkhipitvā telaṃ pacanti , tasmā kasaṭaṃ na vaṭṭati , telamevaM2.432 vaṭṭati .
Tena vuttaṃ ‘‘ pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyatī ’’ ti .
‘‘ Sace vasāya saddhiṃ pakkattā na vaṭṭati , idaṃ kasmā vaṭṭatī ’’ ti pucchantā ‘‘ bhante ’’ tiādimāhaṃsu .
Etaṃ vaṭṭatīti nanu etaṃ dadhiguḷikādīhi pakkaṃ navanītaṃ vaṭṭatīti attho .
‘‘ Madhukarīhi nāma madhumakkhikāhīti ayaṃ khuddakamakkhikānaṃ bhamaramakkhikānañca sāmaññaniddeso ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Keci pana ‘‘ daṇḍakesu madhukarā madhukarī makkhikā nāmā ’’ ti vatvā ‘‘ tāhi madhukarīādīhi tīhi makkhikāhi kataṃ madhu nāmā ’’ ti vadanti .
Bhamaramakkhikāhīti mahābhamaramakkhikāhi .
Silesasadisan ti ghanapakkaṃ vuttaṃ .
Itaran ti tanukamadhu .
Madhupaṭalan ti madhurahitaṃ kevalaṃ madhupaṭalaṃ .
‘‘ Sace madhusahitaṃ paṭalaṃ paṭiggahetvā nikkhipanti , paṭalassa bhājanaṭṭhāniyattā madhuno vasena sattāhātikkame nissaggiyaṃ hotī ’’ ti vadanti ,‘‘ madhumakkhitaṃ pana madhugatikamevā ’’ ti iminā taṃ na sameti .
‘‘ Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattan ’’ ti pāḷiyaṃ avisesena vuttattā aṭṭhakathāyañca ‘‘ ucchurasaṃ upādāya … pe … avatthukā ucchuvikati ‘ phāṇitan ’ ti veditabbā ’’ ti vacanato ucchurasopi nikkasaṭo sattāhakālikoti veditabbo .
Kenaci pana ‘‘ madhumhi cattāro kālikā yathāsambhavaṃ yojetabbā , ucchumhi cā ’’ ti vatvā ‘‘ samakkhikaṇḍaseḷakaṃ yāvakālikaṃ , aneḷakaṃ udakasambhinnaṃ yāmakālikaṃ , asambhinnaṃ sattāhakālikaṃ , madhusitthaṃ parisuddhaṃ yāvajīvikaṃ , tathā ucchu vā raso vā sakasaṭo yāvakāliko , nikkasaṭo udakasambhinno yāmakāliko , asambhinno sattāhakāliko , suddhakasaṭaṃ yāvajīvikan ’’ ti ca vatvā uttaripi bahudhā papañcitaṃ .
Tattha ‘‘ udakasambhinnaṃ madhu vā ucchuraso vā udakasambhinno yāmakāliko ’’ ti idaṃ neva pāḷiyaṃ , na aṭṭhakathāyaṃ dissati .
‘‘ Yāvakālikaṃ samānaṃ garutarampi muddikājātirasaṃ attanā saṃsaṭṭhaṃ lahukaṃ yāmakālikabhāvaṃ upanentaṃ udakaṃ lahutaraṃ sattāhakālikaṃ attanā saṃsaṭṭhaṃ garutaraṃ yāmakālikabhāvaṃ upanetī ’’ ti ettha kāraṇaṃ soyeva pucchitabbo , sabbattha pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca udakasambhedena garutarassapi lahubhāvopagamanaṃyeva dassitaṃ .
Pāḷiyampi hi ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , gilānassa guḷaṃ , agilānassa guḷodakan ’’ ti ( mahāva .284) vadantenaM2.433 agilānena paribhuñjituṃ ayuttopi guḷo udakasambhinno agilānassapi vaṭṭatīti anuññāto .
YampiV2.383 ca ‘‘ ucchu ce yāvakāliko , ucchuraso ce yāmakāliko , phāṇitaṃ ce sattāhakālikaṃ , taco ce yāvajīviko ’’ ti aṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā ‘‘ ucchuraso udakasambhinno yāmakāliko ’’ ti aññena kenaci vuttaṃ , tampi tathāvidhassa aṭṭhakathāvacanassa imissā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya abhāvato na sārato paccetabbaṃ .
Tatoyeva ca ‘‘ ucchuraso udakena sambhinnopi asambhinnopi sattāhakālikoyevā ’’ ti keci ācariyā vadanti .
Bhesajjakkhandhake ca ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , ucchurasan ’’ ti ( mahāva .300) ettha tīsupi gaṇṭhipadesu avisesena vuttaṃ ‘‘ ucchuraso sattāhakāliko ’’ ti .
Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatīti ettha aparissāvitaṃ paṭiggahitampi karaṇasamaye parissāvetvā kasaṭaṃ apanetvāva attanā katanti gahetabbaṃ .
Jhāmaucchuphāṇitan ti agginā daḍḍhe ucchukhette jhāmaucchunā kataphāṇitaṃ .
Koṭṭitaucchuphāṇitan ti khuddānukhuddakaṃ chinditvā koṭṭetvā nippīḷetvā pakkaṃ yebhuyyena ca sakasaṭaṃ phāṇitaṃ .
Tādisassa ca kasaṭassa abbohārikattā ‘‘ taṃ yuttan ’’ ti vuttaṃ .
Sītudakena katan ti madhukapupphāni sītodake pakkhipitvā madditvā puppharase udakagate sati taṃ udakaṃ gahetvā pacitvā kataphāṇitaṃ .
Khīraṃ pakkhipitvā kataṃ madhukaphāṇitaṃ yāvakālikan ti ettha khīraṃ pakkhipitvā pakkatelaṃ kasmā vikāle vaṭṭatīti ce ?
Tele pakkhittakhīraṃ telameva hoti , aññaṃ pana khīraṃ pakkhipitvā kataṃ khīrabhāvaṃ gaṇhātīti idamettha kāraṇaṃ .
Yadi evaṃ khaṇḍasakkharampi khīraṃ pakkhipitvā karonti , taṃ kasmā vaṭṭatīti āha ‘‘ khaṇḍasakkharaṃ panā ’’ tiādi .
Tattha khīrajallikan ti khīrapheṇaṃ .
Bhesajjodissaṃ dassentena ‘‘ sattavidhañhi odissaṃ nāmā ’’ tiādinā itarānipi atthuddhāravasena vuttāni .
Vikaṭānīti apakatibhesajjattā vikaṭāni , virūpānīti attho .
Dukkaṭavatthūnampi akappiyamaṃsānaṃ vasāya anuññātattā ‘‘ vasodissan ’’ ti vuttaṃ .
Oḷārikānampi āhāratthaṃ pharituṃ samatthānaṃ sappiādīnaṃ bhesajjanāmena anuññātattā ‘‘ bhesajjodissan ’’ ti vuttaṃM2.434 .
‘‘ Pacchābhattato paṭṭhāya sati paccayeti vuttattā paṭiggahitabhesajjāni dutiyadivasato paṭṭhāya purebhattampi sati paccaye paribhuñjitabbāni , na āhāratthaṃ bhesajjatthāya paṭiggahitattā ’’ ti vadanti .
624. Dvāravātapānakavāṭesūti mahādvārassa vātapānānañca kavāṭaphalakesu .
Kasāve pakkhittāni tāni attano sabhāvaṃ pariccajanti , tasmā ‘‘ makkhetabbānī ’’ ti vuttaṃ , ghuṇapāṇakādiparihāratthaṃ makkhetabbānīti attho .
Adhiṭṭhetīti ‘‘ idāni mayhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ na bhavissatiV2.384 , bāhiraparibhogatthāya gamissatī ’’ ti cittaṃ uppādetīti attho .
Tenevāha –
‘‘ sappiñca telañca vasañca muddhani telaṃ vā abbhañjanaṃ vā ’’ tiādi .
‘‘ Evaṃ adhiṭṭhitañca paṭiggahaṇaṃ vijahatī ’’ ti vadanti .
625. Sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti , paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti ettha majjhe pāṭho parihīno , evaṃ panettha pāṭho veditabbo ‘‘ sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti , sattāhātikkame dvinnampi anāpatti , paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatī ’’ ti .
Aññathā pana saddappayogopi na saṅgacchati .
Gaṇṭhipadepi ca ayameva pāṭho dassito .
Tattha dvinnampi anāpattīti yathā aññassa santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ sattāhātikkamena nissaggiyaṃ na hoti parasantakabhāvato , evamidampi avibhattattā ubhayasādhāraṇampi avinibbhogabhāvato nissaggiyaṃ na hotīti adhippāyo .
Paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti bhikkhunā paṭiggahitattā sattāhātikkame yassa kassaci bhikkhuno paribhuñjituṃ na vaṭṭati paṭiggahitasappiādīnaṃ paribhogassa sattāheneva paricchinnattā .
‘‘ Tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānī ’’ ti hi vuttaṃ .
Gaṇṭhipadesu pana tīsupi idha pāṭhassa parihīnabhāvaṃ asallakkhetvā ‘‘ paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti idaṃ antosattāhe paribhogaṃ sandhāya vuttanti saññāya vissāsaggāhābhāvato paribhuñjituṃ na vaṭṭatī ’’ ti evamattho vutto , so na gahetabbo .
Āvuso , imaṃ telaṃ sattāhamattaṃ paribhuñja tvan ti iminā yena paṭiggahitaṃ , tena antosattāheyeva parassa vissajjitabhāvaṃ dasseti .
Kassa āpattīti paṭhamaṃ tāva ubhinnaṃ sādhāraṇattā anāpatti vuttā .
IdāniM2.435 pana ekena itarassa vissaṭṭhabhāvato ubhayasādhāraṇatā natthīti vibhattasadisaṃ hutvā ṭhitaṃ , tasmā ettha paṭiggahitassa sattāhātikkame ekassa āpattiyā bhavitabbanti maññamāno ‘‘ kiṃ paṭiggahaṇapaccayā paṭiggāhakassa āpatti , udāhu yassa santakaṃ jātaṃ , tassā ’’ ti pucchati .
Nissaṭṭhabhāvatoyeva ca idha ‘‘ avibhattabhāvato ’’ ti kāraṇaṃ avatvā ‘‘ yena paṭiggahitaṃ , tena vissajjitattā ’’ ti vuttaṃ .
Idañca vissaṭṭhabhāvato ubhayasādhāraṇataṃ pahāya ekassa santakaṃ hontampi yena paṭiggahitaṃ , tato aññassa santakaṃ jātaṃ , tasmā parasantakapaṭiggahaṇe viya paṭiggāhakassa paṭiggahaṇapaccayā natthi āpattīti dassanatthaṃ vuttaṃ , na pana ‘‘ yena paṭiggahitaṃ , tena vissajjitattā ’’ ti vacanato avissajjite sati avibhattepi sattāhātikkame āpattīti dassanatthaṃ avissajjite avibhattabhāvatoyeva anāpattiyā siddhattā .
Sace pana itaro yena paṭiggahitaṃ , tasseva antosattāhe attano bhāgampiV2.385 vissajjeti , sattāhātikkame siyā āpatti yena paṭiggahitaṃ , tasseva santakabhāvamāpannattā itarassa appaṭiggahitattā .
Iminā tassa santakabhāvepi aññena paṭiggahitasakasantake viya tena appaṭiggahitabhāvato anāpattīti dīpeti .
Idaṃ pana adhippāyaṃ ajānitvā ito aññathā gaṇṭhipadakārādīhi papañcitaṃ , na taṃ sārato paccetabbaṃ .
Aparibhogaṃ hotīti kassaci amanuññassa patitattā paribhogārahaṃ na hoti .
Yena cittenāti yena pariccajitukāmatācittena .
‘‘ Antosattāhe ’’ ti adhikārattā ‘‘ antosattāhe anapekkho datvā paṭilabhitvā paribhuñjatī ’’ ti imaṃ sambandhaṃ sandhāya mahāsumattherena ‘‘ evaṃ antosattāhe datvā ’’ tiādi vuttaṃ .
Mahāpadumatthero pana yadi evaṃ ‘‘ vissajjetī ’’ ti imināva taṃ siddhaṃ , sattāhātikkantaṃ pana nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati , tasmā tassa paribhogamukhadassanamidanti āha –
‘‘ nayidaṃ yācitabban ’’ tiādi .
Aññena bhikkhunāti ettha suddhacittena dinnattā sayampi āharāpetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatiyeva .
Sappiādīnaṃ paṭiggahitabhāvo , attano santakatā , sattāhātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni .
Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .