Issues
Select Version
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( dutiyo bhāgo )
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( dutiyo bhāgo )

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

Pakiṇṇakan tiV2.84 vomissakanayaṃ .
Samuṭṭhānan ti uppattikāraṇaṃ .
Kiriyātiādi nidassanamattaṃ , akiriyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Vedanāyāti sahayoge karaṇavacanaṃ , vedanāya saha kusalañcāti vuttaṃ hoti .
SabbasaṅgāhakavasenātiM2.95 sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ saṅgāhakavasena .
Cha sikkhāpadasamuṭṭhānānīti kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti evaṃ vuttāni cha āpattisamuṭṭhānāni .
Āpattiyeva hi sikkhāpadasīsena vuttā .
Samuṭṭhānādayo hi āpattiyā honti , na sikkhāpadassa , imesu pana chasu samuṭṭhānesu purimāni tīṇi acittakāni , pacchimāni sacittakāni .
Tesu ekena vā dvīhi vā tīhi vā catūhi vā chahi vā samuṭṭhānehi āpattiyo samuṭṭhahanti , pañcasamuṭṭhānā āpatti nāma natthi .
Tattha ekasamuṭṭhānā catutthena ca pañcamena ca chaṭṭhena ca samuṭṭhānena samuṭṭhāti , na aññena .
Dvisamuṭṭhānā paṭhamacatutthehi ca dutiyapañcamehi ca tatiyachaṭṭhehi ca catutthachaṭṭhehi ca pañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi .
Tisamuṭṭhānā paṭhamehi ca tīhi , pacchimehi ca tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi .
Catusamuṭṭhānā paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi ca dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , na aññehi .
Chasamuṭṭhānā chahipi samuṭṭhāti .
Sikkhāpadaṃ nāma atthi chasamuṭṭhānan ti etthāpi sikkhāpadasīsena āpatti vuttāti veditabbā .
Teneva vakkhati ‘‘ sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjati , sikkhāpadasīsena pana sabbaaṭṭhakathāsu desanā āruḷhā ’’ ti .
Kāyādīhi chahi samuṭṭhānaṃ uppatti , cha vā samuṭṭhānāni etassāti chasamuṭṭhānaṃ .
Atthi catusamuṭṭhānan ti kāyo kāyavācā kāyacittaṃ kāyavācācittanti imāni cattāri , vācā kāyavācā vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā cattāri samuṭṭhānāni etassāti catusamuṭṭhānaṃ .
Atthi tisamuṭṭhānan ti kāyo vācā kāyavācāti imāni tīṇi , kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā tīṇi samuṭṭhānāni etassāti tisamuṭṭhānaṃ .
Dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca samuṭṭhānasīsavasena dassento ‘‘ atthi kathinasamuṭṭhānan ’’ tiādimāha .
Terasa hi samuṭṭhānasīsāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ sañcarittasamuṭṭhānaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānanti .
TatthaM2.96V2.85 ‘‘ atthi chasamuṭṭhānan ’’ ti iminā sañcarittasamuṭṭhānaṃ vuttaṃ .
‘‘ Atthi catusamuṭṭhānan ’’ ti iminā pana addhānasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ .
Yañhi paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pana dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ ananuññātasamuṭṭhānaṃ .
‘‘ Atthi tisamuṭṭhānan ’’ ti iminā adinnādānasamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ .
Yañhi sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti , idaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pana acittakehi tīhi samuṭṭhāti , idaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ .
‘‘ Atthi kathinasamuṭṭhānan ’’ tiādinā pana avasesasamuṭṭhānasīsena dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca saṅgaṇhāti .
Tathā hi yaṃ tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ kathinasamuṭṭhānanti vuccati .
Yaṃ paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti , idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ chaṭṭheneva samuṭṭhāti , idaṃ dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ , samanubhāsanasamuṭṭhānantipi tasseva nāmaṃ .
Ādi-saddasaṅgahitesu pana paṭhamapārājikasamuṭṭhānapadasodhammatheyyasatthadhammadesanācorivuṭṭhāpanasamuṭṭhānesu yaṃ kāyacittato samuṭṭhāti , idaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ dutiyapañcamehi samuṭṭhāti , idaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pañcameneva samuṭṭhāti , idaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ .
Yaṃ pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti , idaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānanti veditabbaṃ .
Evaṃ samuṭṭhānasīsena sabbasikkhāpadāni terasadhā dassetvā idāni kiriyāvasena pañcadhā dassento ‘‘ tatrāpi kiñci kiriyato samuṭṭhātī ’’ tiādimāha .
Tattha kiñcīti sikkhāpadasīsena āpattiṃ vadati .
Tasmā yā kāyena vā vācāya vā pathavīkhaṇanādīsu viya vītikkamaṃ karontassa hoti , ayaṃ kiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā kāyavācāya kattabbaṃ akarontassa hoti paṭhamakathināpatti viya , ayaṃ akiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā karontassa ca akarontassa ca hoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇāpatti viya , ayaṃ kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā siyā karontassa ca siyā akarontassa ca hoti rūpiyapaṭiggahaṇāpatti viya , ayaṃ siyā kiriyato siyā akiriyato samuṭṭhāti nāma .
Yā siyā karontassa ca siyā karontassa ca akarontassa ca hoti kuṭikārāpatti viya , ayaṃ siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma .
IdāniM2.97 sabbasikkhāpadāni saññāvasena dvidhā katvā dassento ‘‘ tatrāpi atthi saññāvimokkhan ’’ tiādimāha .
Saññāya abhāvena vimokkho assāti saññāvimokkhan ti majjhepadalopasamāso daṭṭhabbo .
Yato hi vītikkamasaññāabhāvena muccati , idaṃ saññāvimokkhanti vuccati .
Cittaṅgaṃ labhatiyevāti kāyacittādisacittakasamuṭṭhāneheva samuṭṭhahanatoV2.86 .
‘‘ Labhatiyevā ’’ ti avadhāraṇena no na labhatīti dasseti .
Tasmā yaṃ cittaṅgaṃ labhati , na labhati ca , taṃ ‘‘ itaran ’’ ti vuttaṃ itara-saddassa vuttapaṭiyogavisayattā .
Puna sabbasikkhāpadāni cittavasena dvidhā dassento ‘‘ puna atthi sacittakan ’’ tiādimāha .
Yaṃ saheva cittena āpajjatīti yaṃ sacittakeneva samuṭṭhānena āpajjati , no acittakena .
Vināpīti api -saddena sahāpi cittena āpajjatīti dasseti .
Yañhi kadāci acittakena , kadāci sacittakena samuṭṭhānena samuṭṭhāti , taṃ acittakanti vuccati .
Ettha ca saññādukaṃ anāpattimukhena , sacittakadukaṃ āpattimukhena vuttanti idametesaṃ nānākaraṇanti veditabbaṃ .
Lokavajjadukassa heṭṭhā vuttalakkhaṇattā taṃ avibhajitvā idāni sabbasikkhāpadāni kammavasena duvidhāni , kusalādivasena vedanāvasena ca tividhāni hontīti dassento ‘‘ kammakusalavedanāvasenā ’’ tiādimāha .
Ettha pana kiñcāpi aṭṭhakathāsu āgatanayena kāyakammaṃ vacīkammanti kammavasena dukaṃ vuttaṃ , tikameva pana dassetuṃ vaṭṭati .
Sabbameva hi sikkhāpadaṃ kāyadvāre āpajjitabbato vacīdvāre āpajjitabbato kāyavacīdvāre āpajjitabbato ca tividhaṃ hoti .
Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ sabbāva kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā honti .
Tattha kāyadvāre āpajjitabbā kāyakammanti vuccati , vacīdvāre āpajjitabbā vacīkammanti vuccati , ubhayattha āpajjitabbā kāyakammavacīkamman ’’ ti .
Tatoyeva ca adinnādānasikkhāpadādīsu kāyakammavacīkammanti tadubhayavasena dassitaṃ .
Atthi pana sikkhāpadaṃ kusalan tiādinā āpattiṃ āpajjanto kusalacittasamaṅgī vā āpajjati akusalacittasamaṅgī vā abyākatacittasamaṅgī vātiM2.98 dasseti , na pana kusalāpi āpatti atthīti .
Na hi kusalā āpatti nāma atthi ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti ( pari .303) vacanato .
Dasa kāmāvacarakiriyacittānīti hasituppādavoṭṭhabbanehi saddhiṃ aṭṭha mahākiriyacittāni .
Dvinnaṃ abhiññācittānaṃ āpattisamuṭṭhāpakattaṃ paññattiṃ ajānantassa iddhivikubbanādīsu daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ kusalacittena āpajjatīti yaṃ sikkhāpadasīsena gahitaṃ āpattiṃ kusalacittasamaṅgī āpajjati .
Iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyatova , na paramatthatoti dasseti .
Kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto saviññattikaṃ aviññattikaṃV2.87 vā sikkhāpadavītikkamākārappavattaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati .
Itarehi itaran ti itarehi akusalābyākatacittehi yaṃ āpajjati , taṃ itaraṃ , akusalaṃ abyākatañcāti attho .
Idañca āpattiṃ āpajjanto akusalacittasamaṅgī vā āpajjati kusalābyākatacittasamaṅgī vāti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu kiñci akusalacittameva kiñci kusalābyākatavasena dvicittaṃ , kiñci sabbesaṃ vasena ticittanti ayameva pabhedo labbhati , na aññoti veditabbaṃ .
Tivedanaṃ dvivedanaṃ ekavedanan ti idañca yathāvuttavedanāvaseneva labbhati , nāññathāti daṭṭhabbaṃ .
Nipajjitvā nirodhaṃ samāpannassa sahaseyyavasena tadākārappavattarūpakkhandhasseva āpattibhāvato ‘‘ atthi avedanan ’’ tipi vattabbametaṃ , kadāci karahaci yadicchakaṃ sambhavatīti aggahetvā yebhuyyavasena labbhamānaṃyeva gahetvā vuttanti veditabbaṃ .
Idāni yathāvuttasamuṭṭhānādīni imasmiṃ saṃvaṇṇiyamānasikkhāpade vibhajitvā dassento ‘‘ imaṃ pakiṇṇakaṃ viditvā ’’ tiādimāha .
Tattha viditvāti imassa ‘‘ veditabban ’’ ti iminā aparakālakiriyāvacanena sambandho veditabbo .
Kiriyasamuṭṭhānan ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ parūpakkame sati sādiyantassa akiriyasamuṭṭhānabhāvato .
‘‘ Manodvāre āpatti nāma natthīti idampi bāhullavaseneva vuttan ’’ ti vadanti .
Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hotīti paṭhamapārājikaṃ kāyacittato samuṭṭhātīti cittamettha āpattiyā aṅgameva hoti .
Na tassa vasena kammabhāvo labbhatīti viññattijanakavasenaM2.99 kāyadvāre pavattattā tassa cittassa vasena imassa sikkhāpadassa manokammabhāvo na labbhatīti attho .
Sikkhāpadassa heṭṭhā vuttanayena paññattibhāvato ‘‘ sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjatī ’’ ti vuttaṃ .
Na hi yathāvuttasamuṭṭhānādi paññattiyaṃ yujjati .
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .