Dūtakathāvaṇṇanā
Evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭan ti sace sā āṇatti yathādhippāyaṃ na gacchati , ācariyassa āṇattikkhaṇe dukkaṭaṃ .
Sace
M2.265 pana sā āṇatti yathādhippāyaṃ gacchati , yaṃ parato thullaccayaṃ vuttaṃ , āṇattikkhaṇe tadeva hoti .Atha so taṃ avassaṃ ghāteti , yaṃ parato ‘‘ sabbesaṃ āpatti pārājikassā ’’ ti vuttaṃ , tato imassa taṅkhaṇeyeva pārājikaṃ hotīti evamettha attho gahetabbo .
Ācariyena pana heṭṭhā adinnādānakathāyaṃ ( pārā .121) vuttanayeneva ayamattho sakkā viññātunti idha na vutto .
Vuttañhi tattha ‘‘ āpatti dukkaṭassāti evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭaṃ .
Sace pana sā āṇatti yathādhippāyaṃ gacchati , yaṃ parato thullaccayaṃ vuttaṃ , āṇattikkhaṇe tadeva hoti .
Atha taṃ bhaṇḍaṃ avassaṃ hāriyaṃ hoti , yaṃ parato ‘ sabbesaṃ āpatti pārājikassā ’ ti vuttaṃ , tato imassa taṅkhaṇeyeva pārājikaṃ hotīti ayaṃ yutti sabbattha veditabbā ’’ ti .
Tesampi dukkaṭan ti ārocanapaccayā dukkaṭaṃ .
Paṭiggahitamatteti ettha avassaṃ ce paṭiggaṇhāti , tato pubbeva ācariyassa
V2.235 thullaccayaṃ , na pana paṭiggahiteti daṭṭhabbaṃ .Kasmā panassa thullaccayanti āha ‘‘ mahājano hi tena pāpe niyojito ’’ ti .
Mūlaṭṭhasseva dukkaṭan ti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ āgatanayadassanamattaṃ , na pana taṃ ācariyassa adhippetaṃ .
Tenāha ‘‘ evaṃ sante ’’ tiādi , evaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena atthe satīti attho .
Paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyāti vadhakassa ‘‘ sādhu suṭṭhū ’’ ti māraṇapaṭiggahaṇe dukkaṭāpatti na siyā , evaṃ anoḷārikavisayepi tāva dukkaṭaṃ hoti , kimaṅgaṃ pana māraṇapaṭiggahaṇeti dassanatthaṃ sañcarittapaṭiggahaṇādi nidassitaṃ .
‘‘ Aho vata itthannāmo hato assā ’’ ti evaṃ maraṇābhinandanepi dukkaṭe sati pageva māraṇapaṭiggahaṇeti adhippāyo .
Paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭan ti avadhāraṇena visaṅketattā imassa paṭiggahaṇapaccayā mūlaṭṭhassa nattheva āpattīti dasseti .
Keci pana ‘‘ idha vuttadukkaṭaṃ paṭiggaṇhantassevāti ettakameva avadhāraṇena dassitaṃ , na pana mūlaṭṭhassa mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttadukkaṭaṃ paṭikkhittan ’’ ti vadanti .
Purimanayeti samanantarātīte avisakkiyadūtaniddese .
Etan ti dukkaṭaṃ .
Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ na vuttanti āha ‘‘ okāsābhāvenā ’’ ti .
Tattha mūlaṭṭhassa thullaccayavacanato paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ vattuṃ okāso natthīti okāsābhāvena na vuttaṃ , na pana abhāvatoti adhippāyo .
Āṇattikkhaṇe
M2.266 puthujjanoti ettha anāgate voropetabbajīvitindriyavasena atthasādhikacetanāya pavattattā arahantaghātako jātoti daṭṭhabbaṃ .Dūtakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
175. Sayaṃ saṅghattherattā ‘‘ upaṭṭhānakāle ’’ ti vuttaṃ .
Vācāya vācāya dukkaṭan ti ‘‘ yo koci mama vacanaṃ sutvā imaṃ dhāretū ’’ ti iminā adhippāyena avatvā kevalaṃ maraṇābhinandanavaseneva vuttattā ‘‘ corāpi nāma taṃ na hanantī ’’ tiādivācāsupi dukkaṭameva vuttaṃ .
Ayamattho etena vuttoti yathā so jānātīti sambandho .
Vākyabhedan ti vacībhedaṃ .
Dvinnaṃ uddissāti dve uddissa , dvinnaṃ vā maraṇaṃ uddissa .
Ubho uddissa maraṇaṃ saṃvaṇṇentassa cetanāya ekattepi ‘‘ dve pāṇātipātā ’’ ti vattabbabhāvato balavabhāvaṃ āpajjitvā paṭisandhivipākasamanantaraṃ pavattiyaṃ anekāsupi jātīsu aparāpariyacetanāvasena dukkhuppādanato mahāvipākattā ‘‘ akusalarāsī ’’ ti vuttaṃ .
Bahū uddissa maraṇasaṃvaṇṇanepi eseva nayo .
Evan ti
V2.236 ‘‘ sīsaṃ vā chinditvā papāte vā papatitvā ’’ tiādinā .Ārocitamatteti vuttamatte .
Yathā ariyamaggakkhaṇe cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā ca kiccavasena ijjhanti , evaṃ cetanāya ekattepi kiccavasena anekā pāṇātipātā ijjhantīti āha ‘‘ tattakā pāṇātipātā ’’ ti .
Yathā hi attānaṃ sataṃ katvā dassetukāmassa ‘‘ sataṃ homi sataṃ homī ’’ ti kataparikammavasena laddhapaccuppannaparittārammaṇaṃ abhiññācittaṃ satantogadhānaṃ vaṇṇesu ekassa vaṇṇaṃ ārammaṇaṃ katvāpi sataṃ nipphādeti , yathā ca ekassa maraṇe pavattamānāpi vadhakacetanā sakalasarīre uppajjamānaṃ nirujjhamānañca sakalampi jīvitindriyaṃ ekappahāreneva ālambitumasakkuṇeyyattā ṭhānappattaṃ ekadesappavattaṃ jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā ārammaṇabhūtaṃ sakalampi jīvitindriyaṃ vināseti , evameva paccuppannaparittārammaṇāya vadhakacetanāya māretukāmatāya pariggahitasattesu ekasseva jīvitindriye ārammaṇe katepi kiccanipphattivasena sabbepi māritāva honti .
176. Yesaṃ
M2.267 hatthatoti yesaṃ ñātakapavāritānaṃ hatthato .Tesaṃ mūlaṃ datvā muccatīti idaṃ tena katapayogassa puna pākatikabhāvāpādanaṃ avasānaṃ pāpetvā dassetuṃ vuttaṃ .
‘‘ Mūlena kītaṃ pana potthakaṃ potthakasāmikānaṃ datvā muccatiyevā ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Kenaci pana ‘‘ sace potthakaṃ sāmikānaṃ datvā mūlaṃ na gaṇhāti , na muccati attaniyabhāvato amocitattā ’’ ti vatvā bahudhā papañcitaṃ , na taṃ sārato paccetabbaṃ .
Potthakasāmikānañhi potthake dinne aññena kataṃ paṭilabhitvā attanā katapayogassa nāsitattā kathaṃ so na mucceyya , na ca pariccattassa attaniyabhāvo diṭṭhoti .
Gaṇṭhipade pana ‘‘ sace mūlena kīto hoti , potthakasāmikānaṃ potthakaṃ , yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitaṃ , tesaṃ mūlaṃ datvā muccatīti kasmā vuttaṃ .
Potthakanimittaṃ mūlassa gahitattā akappiyametaṃ .
Yadi hi potthakasāmikassa potthakaṃ datvā sayameva mūlaṃ gaṇheyya , akappiyameva taṃ .
Athāpi potthakasāmikassa santikā mūlaṃ aggahetvā sayameva taṃ potthakaṃ jhāpeyya , tathāpi aññā yena saddhādeyyavinipātane āpatti , tasmā evamāhā ’’ ti vuttaṃ , tampi na sārato paccetabbaṃ .
Tasmā gaṇṭhipadesu vuttanayovettha sārato daṭṭhabbo .
‘‘ Maraṇavaṇṇaṃ likhissāmā ’’ ti ekajjhāsayā hutvāti idaṃ tathā karonte sandhāya vuttaṃ , evaṃ pana asaṃvidahitvāpi maraṇādhippāyena tasmiṃ potthake vuttavidhiṃ karontassa pārājikameva .
Pamāṇeti attanā sallakkhite pamāṇe .
Tacchetvāti unnatappadesaṃ tacchetvā .
Paṃsupacchin ti sabbantimaṃ paṃsupacchiṃ .
‘‘ Ettakaṃ alan ’’ ti niṭṭhāpetukāmatāya sabbantimapayogasādhikā cetanā sanniṭṭhāpakacetanā
V2.237 .Suttantikattherāti vinaye apakataññuno suttantabhāṇakā .
Mahāaṭṭhakathācariyatthereyeva sandhāya ‘‘ vinayaṃ te na jānantīti upahāsavasena suttantikattherāti vuttan ’’ tipi vadanti .
Ettha ca mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ āvāṭe niṭṭhite patitvā marantu , aniṭṭhite mā marantū ’’ ti iminā adhippāyena karontaṃ sandhāya sabbantimā sanniṭṭhāpakacetanā vuttā , mahāpaccarisaṅkhepaṭṭhakathāsu pana paṭhamappahārato paṭṭhāya ‘‘ imasmiṃ āvāṭe patitvā marantū ’’ ti iminā adhippāyena karontassa yasmiṃ yasmiṃ payoge kate tattha patitā maranti , taṃtaṃpayogasādhikaṃ sanniṭṭhāpakacetanaṃ
M2.268 sandhāya ‘‘ ekasmimpi kudālappahāre dinne ’’ tiādi vuttanti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .Tasmā tena tena pariyāyena aṭṭhakathāvādānaṃ aññamaññāvirodho yutto .
Atha vā mahāaṭṭhakathāyaṃ ekasmiṃyeva divase avūpasanteneva payogena khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya sabbantimā sanniṭṭhāpakacetanā vuttā , itarāsu pana ‘‘ imasmiṃ patitvā marantū ’’ ti adhippāyena ekasmiṃ divase kiñci khaṇitvā aparasmimpi divase tatheva kiñci kiñci khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya vuttanti .
Evampi aṭṭhakathānaṃ aññamaññāvirodho yuttoti amhākaṃ khanti .
Attano dhammatāyāti ajānitvā pakkhalitvā vā .
Arahantāpi saṅgahaṃ gacchantīti aññehi pātiyamānānaṃ amaritukāmānampi arahantānaṃ maraṇaṃ sambhavatīti vuttaṃ .
Purimanayeti ‘‘ maritukāmā idha marissantī ’’ ti vuttanaye .
Tattha patitaṃ bahi nīharitvāti ettha ‘‘ imasmiṃ āvāṭeyeva marantūti niyamābhāvato bahi nīharitvā māritepi pārājikaṃ vuttaṃ .
Āvāṭe patitvā thokaṃ cirāyitvā gacchantaṃ gahetvā mārite āvāṭasmiṃyeva aggahitattā pārājikaṃ na hotī ’’ ti vadanti , taṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ patitappayogena gahitattā ’’ ti vuttahetussa idhāpi sambhavato vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .
Amaritukāmā vā tipi adhippāyassa sambhavato opapātike uttarituṃ asakkuṇitvā matepi pārājikaṃ vuttaṃ .
Nibbattitvāti vuttattā patanaṃ na dissatīti ce ?
Opapātikassa tattha nibbattiyeva patananti natthi virodho .
Yasmā mātuyā patitvā parivattitaliṅgāya matāya so mātughātako hoti , na kevalaṃ manussapurisaghātako , tasmā patitasseva vasena āpattīti adhippāyena ‘‘ patanarūpaṃ pamāṇan ’’ ti vuttaṃ .
Idaṃ pana akāraṇaṃ .
‘‘ Manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hotī ’’ ti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Tattha ca liṅge parivattepi so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho jīvitindriyappabandho ca , na aññoti ‘‘ api parivattaliṅgan ’’ ti vuttaṃ .
Yo hi liṅge aparivatte tasmiṃ attabhāve bhavaṅgajīvitindriyappabandho
V2.238 , so eva parivattepi liṅge taṃyeva ca upādāya ekajātisamaññā .Na cettha bhāvakalāpagatajīvitindriyassa vasena codanā kātabbā tadaññasseva adhippetattā .
Tañhi tattha avicchedavuttiyā pabandhavohāraṃ labhati , itarampi
M2.269 vā bhāvānupālatāsāmaññenāti anokāsāva codanā .Tasmā parivattepi liṅge tasseva ekakammanibbattassa santānassa jīvitā voropanato vohārabhedato so itthighātako vā hotu purisaghātako vā , ānantariyakammato na muccatīti ettakameva tattha vattabbaṃ .
Idha pana yaṃyaṃjātikā sattā honti , te maraṇasamaye attano attano jātirūpeneva maranti , nāññarūpena , jātivaseneva ca pācittiyathullaccayapārājikehi bhavitabbaṃ .
Tasmā nāgo vā supaṇṇo vā yakkharūpena vā petarūpena vā patitvā attano tiracchānarūpena marati , tattha pācittiyameva yuttaṃ , na thullaccayaṃ tiracchānagatasseva matattā .
Teneva dutiyattheravāde maraṇarūpaṃ pamāṇaṃ , tasmā pācittiyanti vuttaṃ .
Ayameva ca vādo yuttataro , teneva so pacchā vutto .
Imināva nayena manussaviggahe nāgasupaṇṇasadise tiracchānagate patitvā attano rūpena mate pācittiyena bhavitabbaṃ .
Evaṃ sante pāḷiyaṃ ‘‘ yakkho vā peto vā tiracchānagatamanussaviggaho vā tasmiṃ patati , āpatti dukkaṭassa .
Patite dukkhā vedanā uppajjati , āpatti dukkaṭassa .
Marati , āpatti thullaccayassā ’’ ti kasmā vuttanti ce ?
Tattha keci vadanti – yakkho vā peto vāti paṭhamaṃ sakarūpeneva ṭhite yakkhapete dassetvā puna aññarūpenapi ṭhite teyeva yakkhapete dassetuṃ ‘‘ tiracchānagatamanussaviggaho vā ’’ ti vuttaṃ , na pana tādisaṃ tiracchānagataṃ visuṃ dassetuṃ .
Tasmā tiracchānagataviggaho vā manussaviggaho vā yakkho vā peto vāti evamettha yojanā kātabbāti .
Gaṇṭhipadesu pana tīsupi ‘‘ pāḷiyaṃ manussaviggahena ṭhitatiracchānagatānaṃ āveṇikaṃ katvā thullaccayaṃ vuttaṃ viya dissatī ’’ ti kathitaṃ .
Yakkharūpapetarūpena matepi eseva nayoti iminā maraṇarūpasseva pamāṇattā thullaccayaṃ atidissati .
Mudhāti amūlena , kiñci mūlaṃ aggahetvāti vuttaṃ hoti .
So niddosoti tena tattha katapayogassa abhāvato .
Yadi pana sopi tattha kiñci kiñci karoti , na muccatiyevāti dassento āha ‘‘ evaṃ patitā ’’ tiādi .
Tattha evan ti evaṃ mayā kateti attho .
Na nassissantīti adassanaṃ na gamissanti , na palāyissantīti adhippāyo .
Vippaṭisāre uppanneti mūlaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ .
Yadi pana pacchimopi labhitvā tattha vuttappakāraṃ kiñci katvā puna vippaṭisāre uppanne evaṃ karoti , tassapi eseva nayo .
Paṃsumhi patitvā maratīti
M2.270 abhinavapūriteV2.239 paṃsumhi pāde pavesetvā uddharituṃ asakkonto tattheva patitvā marati .Jātapathavī jātāti idaṃ sabbathā matthakappattaṃ thirabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Paṃsunā pūrentena pana pādadaṇḍādīhi maddanatāḷanādinā suṭṭhutaraṃ thirabhāvaṃ āpādetvā pakatipathaviyā nibbisese kate jātapathavīlakkhaṇaṃ appattepi muccatiyeva .
Opātaṃ haratīti ettha pokkharaṇīsadisattā muccati .
Hatthā muttamatteti oḍḍetvā hatthato muttamatte .
Vatiṃ katvāti ettha yadi so pāse vuttappakāraṃ kañci visesaṃ na karoti , attanā katavatiyā viddhaṃsitāya muccati .
Thaddhataraṃ vā pāsayaṭṭhiṃ ṭhapetīti thirabhāvatthaṃ aparāya pāsayaṭṭhiyā saddhiṃ bandhitvā vā tameva vā sithilabhūtaṃ thaddhataraṃ bandhitvā ṭhapeti .
Daḷhataraṃ vā thirataraṃ vāti etthāpi eseva nayo .
Khāṇukan ti pāsayaṭṭhibandhanakhāṇukaṃ .
Sabbattheva māraṇatthāya katappayogattā na muccati .
Vippaṭisāre uppanneti mūlaṭṭhasseva vippaṭisāre uppanne .
Tena alātena … pe … na muccatīti ettha ‘‘ pubbe katappayogaṃ vināsetvā pacchā kusalacittena payoge katepi na muccatīti idaṃ sandhāya gantabban ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā – āditoyeva māraṇatthāya katappayogattā katapariyositāya pāsayaṭṭhiyā tappaccayā ye ye sattā marissanti , tesaṃ tesaṃ vasena paṭhamataraṃyeva pāṇātipātakammasiddhito pacchā kusalacittena aññathā katepi na muccatīti .
Rajjuketi khuddakarajjuke .
Sayaṃ vaṭṭitan ti bahurajjuke ekato katvā attanā vaṭṭitaṃ .
Ubbaṭṭetvāti te rajjuke visuṃ visuṃ katvā .
Garukataraṃ karotīti atibhāriyaṃ karoti .
Pariyesitvā katan ti araññaṃ gantvā rukkhaṃ chinditvā tacchetvā kataṃ .
177. Ālambanarukkho vāti tatthajātakaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tadatthamevāti māraṇatthameva .
Visamaṇḍalan ti mañcapīṭhādīsu ālittaṃ visamaṇḍalaṃ .
Vatvā asiṃ upanikkhipatīti ettha mukhena avatvā vuttappakāraṃ manasā cintetvā upanikkhipanepi eseva nayo .
Purimanayenāti ‘‘ yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitan ’’ tiādinā .
Sarīrassa virūpabhāvakaraṇato kuṭṭhādi visabhāgarogo nāma , jīvitappavattiyā vā asabhāgattā ananukūlattā gaṇḍapiḷakādi yo koci jīvitappavattipaccanīko visabhāgarogo .
178. Paraṃ
M2.271 vā amanāparūpan ti ettha amanāpaṃ rūpaṃ etassāti amanāparūpoti bāhiratthasamāsoV2.240 daṭṭhabbo .Manāpiyepi eseva nayoti etena manāpikaṃ rūpaṃ upasaṃharatīti ettha paraṃ vā manāparūpaṃ tassa samīpe ṭhapeti , attanā vā manāpiyena rūpena samannāgato tiṭṭhatītiādi yojetabbanti dasseti .
Teneva aññatarasmiṃ gaṇṭhipade vuttaṃ –
‘‘ Mamālābhena esitthī , maratūti samīpago ;
Duṭṭhacitto sace yāti , hoti so itthimārako .
‘‘ Bhikkhatthāya sace yāti , jānantopi na mārako ;
Anatthiko hi so tassā , maraṇena upekkhako ’’ ti .
Aparampi tattheva vuttaṃ –
‘‘ Viyogena ca me jāyā , jananī ca na jīvati ;
Iti jānaṃ viyuñjanto , tadatthī hoti mārako .
‘‘ Pabbajjādinimittañce , yāti jānaṃ na mārako ;
Anatthiko hi so tesaṃ , maraṇena upekkhako ’’ ti .
Alaṅkaritvā upasaṃharatīti ‘‘ alābhakena sussitvā maratū ’’ ti iminā adhippāyena upasaṃharati .
Teneva ‘‘ sace uttasitvā marati , visaṅketo ’’ ti vuttaṃ .
Alābhakena sussitvā maratīti ettha ca pārājikanti pāṭhaseso daṭṭhabbo .
Kuṇapagandhā cāti ahiādikuṇapānaṃ gandhā .
Haṃsapupphan ti haṃsādīnaṃ pakkhalomaṃ sandhāya vadati .
179. Asañciccāti idaṃ maraṇasaṃvattanikaupakkamassa asallakkhaṇaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ iminā upakkamenā ’’ tiādi .
Ajānantassāti idaṃ pana maraṇasaṃvattanikaupakkamakaraṇassa ajānanaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ iminā ayaṃ marissatī ’’ tiādi .
Namaraṇādhippāyassāti idaṃ upakkamaṃ jānantassapi maraṇādhippāyassa abhāvaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ maraṇaṃ anicchantassā ’’ tiādi .
Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .