8. Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā
380. Aṭṭhame pākārena parikkhittanti sambandho .
Gopuraṭṭālakayuttan ti dvārapāsādena ca tattha tattha pākāramatthake patiṭṭhāpitaaṭṭālakehi ca yuttaṃ .
Veḷūhi parikkhittattā abbhantare pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannattā ca nīlobhāsaṃ .
Chāyūdakasampattiyā bhūmibhāgasampattiyā ca manoramaṃ .
Kāḷakavesenāti kalandakarūpena .
Nivāpan ti bhojanaṃ .
Tan ti uyyānaṃ .
Dabboti tassa therassa nāman ti dabbatthambhe patitattā dabboti tassa therassa nāmaṃ ahosi .
Kassapadasabalassa sāsanosakkanakāle kira satta bhikkhū ekacittā hutvā aññe sāsane agāravaṃ karonte disvā ‘‘ idha kiṃ karoma , ekamante samaṇadhammaṃ katvā dukkhassantaṃ karissāmā ’’ ti nisseṇiṃ bandhitvā uccaṃ pabbatasikharaṃ abhiruhitvā attano cittabalaṃ jānantā ‘‘ nisseṇiṃ pātentu , jīvite sālayā otarantu , mā pacchānutappino ahuvatthā ’’ ti vatvā sabbe ekacittā hutvā nisseṇiṃ pātetvā ‘‘ appamattā hotha , āvuso ’’ ti aññamaññaṃ ovaditvā cittaruciyesu ṭhānesu nisīditvā samaṇadhammaṃ kātuṃ ārabhiṃsu .
Tatreko
M2.343 thero pañcame divase arahattaṃ patvā ‘‘ mama kiccaṃ nipphannaṃ , ahaṃ imasmiṃ ṭhāne kiṃ karissāmī ’’ ti iddhiyā uttarakuruto piṇḍapātaṃ āharitvā āha –‘‘ āvuso , imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjatha , bhikkhācārakiccaṃ mamāyattaṃ hotu , tumhe attano kammaṃ karothā ’’ ti .
Kiṃ nu mayaṃ , āvuso , nisseṇiṃ pātentā evaṃ avacumha ‘‘ yo paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikaroti , so bhikkhaṃ āharatu , tenābhataṃ sesā paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karissantī ’’ ti .
Natthi , āvusoti .
Tumhe attano pubbahetunāva labhittha , mayampi sakkontā vaṭṭassantaṃ karissāma , gacchatha tumheti .
Thero te saññāpetuṃ asakkonto phāsukaṭṭhāne piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā gato .
Aparopi thero sattame divase anāgāmiphalaṃ patvā tato cuto suddhāvāsabrahmaloke nibbatto , itare therā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā tesu tesu kulesu nibbattā .
Eko gandhāraraṭṭhe takkasilanagare rājagehe nibbatto , eko paccantimaraṭṭhe
V2.304 paribbājikāya kucchimhi nibbatto , eko bāhiyaraṭṭhe kuṭumbiyagehe nibbatto , eko rājagahe kuṭumbiyagehe nibbatto .Ayaṃ pana dabbatthero mallaraṭṭhe anupiyanagare ekassa mallarañño gehe paṭisandhiṃ gaṇhi .
Tassa mātā upavijaññā kālamakāsi .
Matasarīraṃ susānaṃ netvā dārucitakaṃ āropetvā aggiṃ adaṃsu .
Aggivegasantattaṃ udarapaṭalaṃ dvedhā ahosi .
Dārako attano puññabalena uppatitvā ekasmiṃ dabbatthambhe nipati , taṃ dārakaṃ gahetvā ayyikāya adaṃsu .
Sā tassa nāmaṃ gaṇhantī dabbatthambhe patitvā laddhajīvikattā ‘‘ dabbo ’’ ti tassa nāmaṃ akāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ dabboti tassa therassa nāman ’’ ti .
Tassa sattavassikakāle satthā bhikkhusaṅghaparivuto mallaraṭṭhe cārikaṃ caramāno anupiyanigamaṃ patvā anupiyambavane viharati .
Dabbakumāro satthāraṃ disvā saha dassaneneva pasīditvā pabbajitukāmo hutvā ‘‘ ahaṃ dasabalassa santike pabbajissāmī ’’ ti ayyikaṃ āpucchi .
Sā ‘‘ sādhu tātā ’’ ti dabbakumāraṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā ‘‘ bhante , imaṃ kumāraṃ pabbājethā ’’ ti āha .
Satthā aññatarassa bhikkhuno saññaṃ adāsi ‘‘ bhikkhu imaṃ dārakaṃ pabbājehī ’’ ti .
So thero satthu vacanaṃ sutvā dabbakumāraṃ pabbājento tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhi .
Pubbahetusampanno katābhinīhāro
M2.344 paṭhamakesavaṭṭiyā voropanakkhaṇeyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi , dutiyāya kesavaṭṭiyā oropiyamānāya sakadāgāmiphale , tatiyāya anāgāmiphale , sabbakesānaṃ pana oropanañca arahattaphalasacchikiriyā ca apacchā apure ahosi .Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ thero kira sattavassikova saṃvegaṃ labhitvā pabbajito khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇīti veditabbo ’’ ti .
Sāvakena pattabban ti yathupanissayaṃ tena tena sāvakena pattabbaṃ .
Tisso vijjātiādi yathāsambhavavasena vuttaṃ .
Guṇajātan ti ‘‘ yañca kiñci sāvakena pattabban ’’ ti napuṃsakaliṅgasambandhadassanatthaṃ vuttaṃ .
Catūsu saccesu catūhi maggehi soḷasavidhassa kiccassa katattāti dukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātesu catūsu saccesu dukkhapariññā samudayappahānaṃ nirodhasacchikiriyā maggabhāvanāti ekekassa maggassa catunnaṃ catunnaṃ kiccānaṃ vasena soḷasavidhassa kiccassa katattā .
Tato tato paṭikkamitvāti tato tato kiccato ārammaṇato ca paṭivattitvā .
Silāpaṭṭaketi pāsāṇaphalake .
Terasāpīti bhattuddesakasenāsanaggāhāpakabhaṇḍāgārikacīvarapaṭiggāhakacīvarabhājanakayāgubhājanakaphalabhājanakakhajjabhājanakaappamattakavissajjakasāṭiyaggāhāpakapattaggāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutīnaṃ
V2.305 vasena terasāpi sammutiyo dātuṃ vaṭṭanti . 382. Apisūti ettha sūti nipātamattaṃ , api -saddo aṭṭhānappayutto ‘‘ vikāle ’’ ti imassa anantaraṃ daṭṭhabbo , vikālepi āgacchantīti attho .
Jānantāti dūrabhāvaṃ jānantā .
Evaṃ sabbapadesūti ettha katikasaṇṭhānādīnaṃ nānappakārattā tasmiṃ tasmiṃ vihāre katikavattādīni visuṃ visuṃ kathāpetīti veditabbaṃ .
Sabbavihāresu ca gamanamagge samappamāṇe katvā adhiṭṭhātīti vadanti .
Ayañhi nimmitānaṃ dhammatāti aniyametvā nimmitānaṃ ayaṃ ‘‘ ekasmiṃ bhāsamānasmin ’’ tiādi dhammatā .
Tathā hi ye vaṇṇavayasarīrāvayavaparikkhārakiriyāvisesādīhi niyamaṃ akatvā nimmitā honti , te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti .
Ṭhānanisajjādīsu bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti , taṃ tadeva karonti .
Sace pana nānappakāre kātukāmo hoti , keci paṭhamavaye , keci majjhimavaye , keci pacchimavaye , tathā dīghakese , upaḍḍhamuṇḍe
M2.345 , missakakese , upaḍḍharattacīvare , paṇḍukacīvare , padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanacīvarasibbanadhovanādīni karonte , aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti , tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū ’’ tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhite adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva honti .Avatthukavacanaṃ na hotīti nimmitānaṃ ‘‘ ayaṃ mañco ’’ tiādivacanaṃ avatthukaṃ na hoti sabbattha mañcapīṭhānaṃ sambhavato .
383. Ekacārikabhattan ti atimanāpattā visuṃ ṭhitikāya pāpetabbaṃ bhattaṃ .
Taddhitavohārenāti cattāri parimāṇamassa catukkanti evaṃ taddhitavohārena .
Odanassa pucchāya sādhakatamattā āha –
‘‘ karaṇattheyeva karaṇavacanan ’’ ti , odanena karaṇabhūtena pucchantīti vuttaṃ hoti .
Ye ca odanena karaṇabhūtena pucchanti , tesaṃ pucchanākāradassanatthaṃ ‘‘ kiṃ , bhante , odanaṃ demāti pucchantī ’’ ti vuttaṃ .
Bhavoti bhavitabbo .
Asamannāharitvāti ābhogaṃ akatvā .
Rattiṃ sammantayamānāti kañci kālaṃ supitvā vuṭṭhāya sammantayamānā .
Rattiyañhi paṭhamayāmamajjhimayāmesu supitvā pabuddhānaṃ ajjatanakālepi anajjatanābhimāno hoti , tasmā te ‘‘ hiyyo ’’ ti āhaṃsu .
Ye pana rattiyaṃ kammappasutā jāgariyamanuyuttā honti , tesaṃ ajjatanābhimānoyeva , tasmā te ‘‘ ajja ’’ icceva voharanti , na ‘‘ hiyyo ’’ ti .
Padhūpāyantāti punappunaṃ uppajjanakakodhavasena padhūpāyantā .
384. Dabba
V2.306 dabbāti dutiyo dabba -saddo paṇḍitādhivacanoti āha ‘‘ dabbā paṇḍitā ’’ ti .Evaṃ na nibbeṭhentīti sambandho .
Nibbeṭhentīti attānaṃ dosato mocenti .
Vuṭṭhānalakkhaṇaṃ maññamānāti vuṭṭhānalakkhaṇanti maññamānā .
Na ghaṭiyatīti therassa susīlapaṭiññāya tassā dussīlapaṭiññāvacanaṃ na ghaṭiyatīti adhippāyo .
Ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ parato āvi bhavissati .
Nāsethāti setakaṃ datvā gihibhāvaṃ pāpethāti attho .
Liṅganāsanā hettha adhippetā .
Imameva ca dassetuṃ ‘‘ tisso nāsanā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ekakammādisaṃvāsassa akaraṇaṃ saṃvāsanāsanā .
Daṇḍakammanāsanā nāma vālukādīni okiritvā yāva khamāpeti , tāva daṇḍakammavasena
M2.346 nikkaḍḍhanaṃ .Cara pire vinassāti nikkaḍḍhanākāradassanaṃ .
Tattha carāti gaccha , apehīti vuttaṃ hoti .
Pireti para amāmaka , amhākaṃ anajjhattikabhūtāti attho .
Pireti hi para-saddena samānatthaṃ sambodhanavacanaṃ .
Atha vā pireti ‘‘ parato ’’ ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ , tasmā cara pireti parato gaccha , mā idha tiṭṭhāti attho .
Vinassāti adassanaṃ gaccha .
Yasmā te bhikkhū attānaṃ appakāsetvā ṭhitā , tasmā anuyuñjathāti imassa gavesatha jānāthāti attho vutto .
Kārako hotīti ‘‘ ayyenamhi dūsitā ’’ ti paṭiññātattā tāya paṭiññāya yadi nāsitā , thero kārako hoti , sadosoti attho .
Akārako hotīti tāya katapaṭiññaṃ anapekkhitvā yadi bhagavatā pakatidussīlabhāvaṃyeva sandhāya sā nāsitā , thero akārako hotīti adhippāyo .
‘‘ Sakāya paṭiññāya nāsethā ’’ ti vutte ‘‘ ayyenamhi dūsitā ’’ ti tāya katapaṭiññāya bhūtatā āpajjatīti āha –
‘‘ bhante , tumhākaṃ vāde thero kārako hoti sadoso ’’ ti .
Bhikkhuniṃ anuddhaṃseti , dukkaṭan ti iminā mahāaṭṭhakathāvādo dassito .
Musāvāde pācittiyanti vuttan ti bhikkhuniṃ anuddhaṃsentassa musāvāde pācittiyanti vuttaṃ .
Tatrāti tesu dukkaṭapācittiyesu .
Ito paṭṭhāya ‘‘ tasmā pācittiyameva yujjatī ’’ ti vacanapariyantaṃ dvīsupi aṭṭhakathāsu adhippāyavibhāvanaṃ .
Tattha purimanayeti ‘‘ bhikkhuniṃ anuddhaṃseti , dukkaṭan ’’ ti vuttaaṭṭhakathānaye .
Dukkaṭameva yujjatīti kasmā vuttanti ce ?
Tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘ yathā ’’ tiādimāha .
Bhikkhuno bhikkhusmiṃ saṅghādisesoti bhikkhuṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃsentassa bhikkhuno saṅghādisesoti attho .
Pacchimanayepi ‘‘ bhikkhuniṃ anuddhaṃsentassa musāvāde pācittiyan ’’ ti vuttaṃ .
Kurundī nayepi musāvādattā pācittiyameva yujjatīti visaṃvādapurekkhatāya pācittiyameva yujjatīti adhippāyo .
Yadi evaṃ bhikkhuṃ amūlakena
V2.307 antimavatthunā anuddhaṃsentassa akkosantassa ca musāvādattā pācittiyeneva bhavitabbanti ce ?Tattha satipi musāvāde vacanappamāṇato saṅghādisesaomasavādapācittiyeheva bhavitabbaṃ , na sampajānamusāvādapācittiyenāti dassetuṃ ‘‘ vacanappamāṇato ’’ tiādimāha .
Tattha vacanappamāṇatoti
M2.347 bhagavatā vuttapāḷivacanappamāṇato .Idāni taṃ vacanaṃ dassetuṃ ‘‘ anuddhaṃsanādhippāyenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhikkhussa pana bhikkhuniyā dukkaṭanti vacanaṃ natthīti bhikkhuniyā anuddhaṃsane bhikkhuno dukkaṭanti vacanaṃ natthi tathā pāḷiyaṃ anāgatattā .
Sampajānamusāvāde pācittiyanti vacanamatthīti sāmaññato vuttaṃ sampajānamusāvādasikkhāpadaṃ dasseti .
Idāni dvīsupi aṭṭhakathāvādesu adhippāyaṃ vibhāvetvā tesu pacchimavāde dosaṃ dassetvā purimavādaṃ patiṭṭhapetukāmo ācariyo ‘‘ tatra panā ’’ tiādimāha .
Tatrāti ‘‘ pācittiyameva yujjatī ’’ ti vuttavāde .
Anuddhaṃsanādhippāye asati pācittiyan ti iminā sampajānamusāvāde pācittiyassa okāsaṃ dasseti .
Visuṃ pācittiyaṃ vuttan ti sampajānamusāvāde pācittiyato visuṃ aññameva pācittiyaṃ vuttaṃ .
Etehi nāsanā natthīti sāmaññato vuttaṃ , imissā pana dukkaṭena nāsanā natthīti adhippāyo .
Yadi evaṃ kasmā naṃ bhagavā nāsetīti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
385-386.
Dūsitoti duṭṭhasaddassa kammasādhanataṃ dasseti .
Dūsayati paraṃ vināsetīti dūsako .
Iminā ‘‘ dūsayatīti doso ’’ ti dosasaddassa kattusādhanatā vuttā .
Pakatibhāvaṃ jahāpitoti dusasaddassa vikatiyaṃ paṭhitattā vuttaṃ , pakatiyā sommabhāvaṃ jahāpitoti attho , vikāramāpāditoti vuttaṃ hoti .
Ākāranānattenāti dūsitākārassa dūsakākārassa ca nānattena .
Anabhiraddhoti atuṭṭho .
Yo pana atuṭṭho , so sukhito nāma na hotīti āha ‘‘ na sukhito ’’ ti .
‘‘ Ārādhito rājā ’’ tiādīsu pasāditoti atthasambhavato ‘‘ na vā pasādito ’’ ti vuttaṃ .
Khīlasaddo thaddhabhāvavacano kacavarapariyāyo ca hotīti āha –
‘‘ cittathaddhabhāvacittakacavarasaṅkhātaṃ paṭighakhīlan ’’ ti .
Khīlayati tena cittaṃ thaddhabhāvaṃ āpajjatīti khīlaṃ , cittassa thaddhabhāvo .
So ca atthato paṭighoyeva .
Cittassa thaddhabhāvalakkhaṇo hi paṭigho , tasmiñca uppanne cittaṃ uklāpajātaṭṭhānaṃ viya amanuññaṃ hoti , tasmā kacavarasadisattāpi paṭighova ‘‘ khīlan ’’ ti vutto .
Tenāha ‘‘ paṭighakhīlan ’’ ti .
Cittassa thaddhabhāvattā kacavarasadisattā ca paṭighoyeva khīlaṃ paṭighakhīlaṃ .
Nappatītoti pītisukhādīhi na abhigato na anugato , na upetoti attho .
Yo ca pītisukhādīhi anupagato , so tehi
V2.308 vajjitoM2.348 nāma hotīti āha ‘‘ pītisukhādīhi vajjito ’’ ti .Yo ca tehi vajjito , na so tena abhisaṭo nāma hotīti āha ‘‘ na abhisaṭo ’’ ti , pītisukhādīhi na patthaṭoti attho .
Yenāti yena kopena .
Duṭṭhoti mātikāya āgatapadaṃ dasseti , kupitoti padabhājane āgatapadaṃ .
Atthato ekattepi ubhinnaṃ padānaṃ vasena ‘‘ ubhayampī ’’ ti vuttaṃ .
Evaṃ ‘‘ tena ca kopena tena ca dosenā ’’ ti imesaṃ padānaṃ vasena ‘‘ dvīhī ’’ ti vuttaṃ , atthato pana dosoyeva .
So ca saṅkhārakkhandhapariyāpannoti āha ‘‘ imehi dvīhi saṅkhārakkhandhameva dassetī ’’ ti .
‘‘ Anattamanatā anabhiraddhī ’’ ti vacanehi domanassavedanāva vuttāti āha ‘‘ imehi dvīhi vedanākkhandhaṃ dassetī ’’ ti .
Yadā pana codakena adiṭṭhaṃ asutaṃ aparisaṅkitaṃ vā hoti , tadā amūlakaṃ nāma hotīti āha ‘‘ taṃ panassa … pe … codakavasena adhippetan ’’ ti .
Yadi cuditakavasena adhippetaṃ siyā , amūlakaṃ nāma anajjhāpannanti padabhājanaṃ vadeyyāti adhippāyo .
Yaṃ pārājikan ti bhikkhuno anurūpesu ekūnavīsatiyā pārājikesu aññataraṃ .
Padabhājane pana pāḷiyaṃ āgatāneva gahetvā ‘‘ catunnaṃ aññatarenā ’’ ti vuttaṃ .
Etan ti cuditakassa āpannānāpannattaṃ .
Idhāti imasmiṃ sikkhāpade .
Tathevāti pasādasotena dibbasotena vāti imamatthaṃ atidisati .
Sutvāva jānitabbato ‘‘ sutaṭṭhāneyeva tiṭṭhatī ’’ ti vuttaṃ .
Parisaṅkanaṃ parisaṅkitaṃ , diṭṭhānugataṃ parisaṅkitaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ .
Evaṃ sesesupi .
Imesan ti kattuatthe sāmivacanaṃ , imehīti attho .
Karissanti vāti ettha vibhattipariṇāmaṃ katvā imeti yojetabbaṃ .
Diṭṭhaṃ atthi samūlakaṃ , atthi amūlakan ti idaṃ ajjhācārassa sabbhāvāsabbhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .
Atthi saññāsamūlakaṃ , atthi saññāamūlakan ti idaṃ pana diṭṭhasaññāya sabbhāvāsabbhāvaṃ sandhāya .
Samīpe ṭhatvāti dvādasahatthabbhantare samīpe ṭhatvāti vadantīti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Parato pana ‘‘ dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ pesetvā codentassa sīsaṃ na etī ’’ ti parammukhācodanāya eva anāpattiyā vuttattā ‘‘ samīpe ṭhatvā ’’ ti idaṃ sammukhabhāvamattadassanatthaṃ vuttanti amhākaṃ khanti
M2.349 .Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ( kaṅkhā . aṭṭha . duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā ) aṅgaṃ dassentena ‘‘ cāvanādhippāyena sammukhācodanā ’’ ti vuttaṃ , na ca sammukhabhāvo dvādasahatthabbhantareyevāti
V2.309 niyamo sakkā vatthuṃ .Vinayavinicchayañca patvā garukeyeva ṭhātabbanti vuttaṃ , tasmā upaparikkhitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ .
Codāpakasseva vācāya vācāya saṅghādisesoti āṇattassa vācāya vācāya codāpakassa saṅghādiseso .
Mayāpi diṭṭhaṃ sutaṃ atthīti idaṃ āṇattassapi codakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ , evaṃ pana avatvāpi ‘‘ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī ’’ ti idameva vacanaṃ parassa vacanaṃ viya akatvā anuddhaṃsanādhippāyena vadantassa saṅghādisesoyeva .
Satipi pana anuddhaṃsanādhippāye ‘‘ asukena evaṃ vuttan ’’ ti dassetvā vadantassa natthi saṅghādisesoti vadanti .
Sambahulā sambahule sambahulehi vatthūhi codentīti ettha sambahuleti bahuttaniddese kāraṇaṃ na dissati .
Vatthucodakānaṃyeva hi ekānekavasena idaṃ catukkamāgataṃ , na cuditakassapi ekānekavasena .
Tathā hi ekasseva cuditakassa vasena ekavatthuekacodakaekavatthunānācodakanānāvatthuekacodakanānāvatthunānācodakappabhedaṃ idaṃ catukkamāgataṃ , teneva catutthacodanaṃ dassentenapi ‘‘ imissā codanāya nānāvatthūni nānācodakā ’’ ti vuttaṃ , na pana ‘‘ nānācuditakā ’’ ti , tasmā ‘‘ sambahule ’’ ti bahuttaniddese kāraṇaṃ na dissati .
Atha vā paṭhamaṃ tīsupi codanāsu ekattena cuditakaṃ niddisitvāpi idha bahuttena niddeso ‘‘ na kevalaṃ ekasmiṃyeva cuditake codanā sambhavati , atha kho sambahulesupī ’’ ti imamatthaṃ dassetuṃ kato .
Codetuṃ pana ko labhati , ko na labhatītiādi anuddhaṃsanādhippāyaṃ vināpi codanālakkhaṇaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Sīlasampannoti idaṃ dussīlassa vacanaṃ appamāṇanti adhippāyena vuttaṃ .
Bhikkhunīnaṃ pana bhikkhuṃ codetuṃ anissarattā ‘‘ bhikkhunimevā ’’ ti vuttaṃ .
Satipi bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu anissarabhāve tāhi katacodanāpi codanāruhattā codanāyevāti adhippāyena ‘‘ pañcapi sahadhammikā labhantī ’’ ti vuttaṃ .
Bhikkhussa sutvā codetītiādinā codako yesaṃ sutvā codeti , tesampi vacanaṃ pamāṇamevāti sampaṭicchitattā tesaṃ codanāpi ruhatevāti dassetuṃ thero suttaṃ nidassesi .
Dūtaṃ
M2.350 vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā pesetvāti ‘‘ tvaṃyeva gantvā codehī ’’ ti dūtaṃ vā pesetvā yo taṃ codetuṃ sakkoti , tassa mukhasāsanaṃ vā paṇṇaṃ vā pesetvā .Sīsaṃ na etīti saṅghādiseso na hotīti adhippāyo .
Kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘ codeti vā codāpeti vā ’’ ti sāmaññato vuttattā dūtasāsanādīhi codāpentassapi āpattiyevāti paññāyati ,‘‘ sīsaṃ na etī ’’ ti
V2.310 idaṃ pana aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ .Samayenāti pakatiyā saddaṃ sutvā atthavijānanasamayena .
Garukānaṃ dvinnan ti pārājikasaṅghādisesānaṃ .
Avasesānaṃ vasenāti pañcalahukāpattīnaṃ vasena .
‘‘ Natthi dinnan ’’ tiādi dasavatthukā micchādiṭṭhi .
‘‘ Antavā loko , anantavā loko ’’ tiādinayappavattā diṭṭhi sassatucchedasaṅkhātaṃ antaṃ gaṇhātīti antaggāhikā .
Ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vasenāti ājīvahetu ājīvakāraṇā pāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati , āpatti pārājikassa , ājīvahetu ājīvakāraṇā sañcarittaṃ samāpajjati , āpatti saṅghādisesassa , ājīvahetu ājīvakāraṇā yo te vihāre vasati , so bhikkhu arahāti bhaṇati , paṭivijānantassa āpatti thullaccayassa , ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati , āpatti pācittiyassa , ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhunī paṇītabhojanāni agilānā attano atthāya viññāpetvā bhuñjati , āpatti pāṭidesanīyassa , ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati , āpatti dukkaṭassa , ājīvavipattipaccayā imā cha āpattiyo āpajjatīti evaṃ parivārapāḷiyaṃ ( pari .287) dassitānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vasena .
Diṭṭhivipattiājīvavipattīhi codentopi tammūlikāya āpattiyā eva codeti .
‘‘ Kasmā maṃ na vandasī ’’ ti pucchite ‘‘ assamaṇosi asakyaputtiyosī ’’ ti avandanakāraṇassa vuttattā antimavatthuṃ ajjhāpanno na vanditabboti vadanti .
Codetukāmatāya eva avanditvā attanā vattabbassa vuttamatthaṃ ṭhapetvā avandiyabhāve taṃ kāraṇaṃ na hotīti cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade
M2.351 ca vuttaṃ .Antimavatthuṃ ajjhāpannassa avandanīyesu avuttattā tena saddhiṃ sayantassa sahaseyyāpattiyā abhāvato tassa ca paṭiggahaṇassa ruhanato tadeva yuttataranti viññāyati .
Kiñcāpi yāva so bhikkhubhāvaṃ paṭijānāti , tāva vanditabbo .
Yadā pana ‘‘ assamaṇomhī ’’ ti paṭijānāti , tadā na vanditabboti ayamettha viseso veditabbo .
Antimavatthuṃ ajjhāpannassa hi bhikkhubhāvaṃ paṭijānantasseva bhikkhubhāvo , na tato paraṃ .
Bhikkhubhāvaṃ appaṭijānanto hi anupasampannapakkhaṃ bhajati .
Yasmā āmisaṃ dento attano icchitaṭṭhāneyeva deti , tasmā paṭipāṭiyā nisinnānaṃ yāgubhattādīni dentena ekassa codetukāmatāya adinnepi codanā nāma na hotīti āha ‘‘ na tāvatā codanā hotī ’’ ti .
Tiṃsānīti
V2.311 tiṃsa etesamatthīti tiṃsāni , tiṃsavantānīti attho , tiṃsādhikānīti vuttaṃ hoti .Guṇavacanattā taddhitalopaṃ katvā ‘‘ tiṃsānī ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā tiṃsa codanā adhikā etesūti tiṃsāni .
Tasmiṃ adhikamiti ḍakārapaccaye sati rūpamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Navutānīti etthāpi eseva nayo .
Ubbāhikāya taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabban ti ubbāhikāya sammatehi taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ .
Alajjussannāya hi parisāya dasahaṅgehi samannāgato bhikkhu ubbāhikāya sammannitabbo .
‘‘ Sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno ’’ tiādinā samathakkhandhake ( cūḷava .231) vuttadasaṅgasampattiyā samannāgatā dve tayo bhikkhū uccinitvā tattheva vuttāya ñattidutiyakammavācāya sammannitabbā .
Evaṃ sammatehi pana tehi bhikkhūhi visuṃ vā nisīditvā tassāyeva vā parisāya ‘‘ aññehi na kiñci kathetabban ’’ ti sāvetvā taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ .
Tumhākan ti cuditakacodake sandhāya vuttaṃ .
Kimhīti kismiṃ vatthusmiṃ .
Kimhi nampi na jānāsīti kimhi nanti vacanampi na jānāsi .
Nāssa anuyogo dātabboti nāssa pucchā paṭipucchā dātabbā .
‘‘ Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā ’’ tiādivacanato ‘‘ alajjīniggahatthāya … pe … paññattan ’’ ti vuttaṃ .
Ehitīti āgamissati .
Diṭṭhasantānenāti diṭṭhasambandhena , diṭṭhaniyāmenāti vuttaṃ hoti .
Vivādavatthusaṅkhāte atthe
M2.352 paccatthikā atthappaccatthikā .Saññaṃ datvāti tesaṃ kathaṃ pacchinditvā attano vacanaṃ sādhetuṃ saññaṃ katvā .
Asuddhasaññāya uppannattā ‘‘ ananucchaviko ’’ ti āha .
Ekasambhogaparibhogāti idaṃ attano santikā tesaṃ mocanatthaṃ vuttaṃ , na pana tesaṃ aññamaññasambhoge yojanatthaṃ .
Vinicchayo na kātabboti ‘‘ amhākaṃ vacane aṭṭhātabbasabhāvā ete alajjino ’’ ti jānantena vinicchayo na kātabbo .
Viraddhaṃ hotīti attanā katadosappaṭicchādanatthaṃ kañci musāvādaṃ katvā viraddhaṃ hoti .
Paṭiññaṃ na detīti sace mayā katadosaṃ vakkhāmi , mayhaṃ anuvattakā bhijjissantīti ‘‘ kataṃ mayā ’’ ti paṭiññaṃ na deti .
Suddho hotūti tesaṃ vacanena suddho nāma hotu , tesaṃ vacanena ekadvevāramassa vinicchayo dātabboti adhippāyo .
Ṭhāne na tiṭṭhatīti lajjiṭṭhāne na tiṭṭhati .
Vinicchayo na dātabboti alajjibhāvamāpannattā na dātabbo .
Amūlakampi samūlakampi mūlaṃ gahetvā vadantīti āha ‘‘ dve mūlānī ’’ ti .
Kālena vakkhāmītiādīsu
V2.312 eko ekaṃ okāsaṃ kāretvā codento kālena vadati nāma .Saṅghamajjhe gaṇamajjhe salākaggayāguaggavitakkamāḷakabhikkhācāramaggaāsanasālādīsu upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe vā codento akālena vadati nāma .
Tacchena vadanto bhūtena vadati nāma .
‘‘ Ambho mahallaka-parisāvacara-paṃsukūlika-dhammakathika-patirūpaṃ tava idan ’’ ti vadanto pharusena vadati nāma .
Kāraṇanissitaṃ pana katvā ‘‘ bhante mahallakāttha , parisāvacarā paṃsukūlikā dhammakathikāttha , patirūpaṃ tumhākaṃ idan ’’ ti vadanto saṇhena vadati nāma .
Kāraṇanissitaṃ katvā vadanto atthasañhitena vadati nāma .
Mettacitto vakkhāmi , no dosantaroti mettacittaṃ upaṭṭhāpetvā vakkhāmi , na duṭṭhacitto hutvā .
Pannarasasu dhammesūti parisuddhakāyasamācāratā , parisuddhavacīsamācāratā , sabrahmacārīsu mettacittatā , bahussutatā , ubhinnaṃ pātimokkhānaṃ vitthārena svāgatasuvibhattasuppavattasuvinicchitatā ,‘‘ kālena vakkhāmī ’’ tiādinā vuttapañcadhammā , kāruññatā , hitesitā , anukampatā , āpattivuṭṭhānatā , vinayapurekkhāratāti imesu pannarasasu dhammesu .
Tattha kāruññatāti kāruṇikabhāvo .
Iminā karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca dassito .
Hitesitāti hitagavesanatā .
Anukampatāti tena
M2.353 hitena saṃyojanā .Dvīhipi mettā ca mettāpubbabhāgo ca dassito .
Āpattivuṭṭhānatāti āpattito vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpanā .
Vatthuṃ codetvā sāretvā paṭiññaṃ āropetvā yathāpaṭiññāya kammakaraṇaṃ vinayapurekkhāratā nāma .
Sacce ca akuppe cāti vacīsacce ca akuppatāya ca .
Cuditakena hi saccañca vattabbaṃ , kopo ca na kātabbo , neva attanā kujjhitabbo , na paro ghaṭṭetabboti attho .
Bhummappattiyāti bhummavacane sampatte , bhummatthe idaṃ upayogavacananti vuttaṃ hoti .
Adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni .
Ke adhikarīyanti ?
Samathā .
Kathaṃ adhikarīyanti ?
Samanavasena .
Adhikaraṇaṃ samenti vūpasamentīti hi samathā .
Atha vā samanatthāya pavattamānehi samathehi adhikātabbānīti adhikaraṇāni .
Yathā hi samanavasena samathānaṃ vivādādīsu adhikattubhāvo , evaṃ vivādādīnaṃ tehi adhikattabbatāpi .
Tenāha ‘‘ samathehi adhikaraṇīyatā ’’ ti .
Iminā adhikaraṇasaddassa kammasādhanatā vuttā .
Gāhan ti ‘‘ asukaṃ codessāmī ’’ ti manasā codanāya gahaṇaṃ .
Cetanan ti ‘‘ codessāmī ’’ ti uppannacetanaṃ .
Akkhantin ti cuditake uppannaṃ akkhantiṃ .
Vohāran ti codanāvasappattavacanaṃ .
Paṇṇattin ti codanāvasappavattanāmapaṇṇattiṃ .
Attādānaṃ gahetvāti codanaṃ manasā gahetvā .
Taṃ adhikaraṇan ti taṃ gāhalakkhaṇaṃ adhikaraṇaṃ .
Tasmā
V2.313 paṇṇatti adhikaraṇan ti aṭṭhakathāsu katasanniṭṭhānaṃ dassetvā idāni tampi na yuttanti dassetuṃ ‘‘ taṃ panetan ’’ tiādimāha .Teti aṭṭhakathācariyā .
Pārājikadhammoti pārājikāpatti .
Accantaakusalattāti lokavajjabhāvato pārājikāpattiyā ekantaakusalattā .
Yāya paṇṇattiyāti nāmapaṇṇattiṃ sandhāya vadati .
Abhilāpenāti tasseva vevacanaṃ .
Paññattoti vohāravasena kathito .
Adhikaraṇe pavattattā ca adhikaraṇan ti mañcaṭṭhesu mañcavohāro viya .
Yasmā amūlakena codento cuditake puggale taṃ adhikaraṇaṃ natthīti sallakkheti , tasmā tassa vacanaṃ abhidheyyasuññanti āha ‘‘ sabhāvato natthī ’’ ti .
Tañca kho idhevāti tañca yathāvuttapariyāyena paṇṇattiyā adhikaraṇabhāvo idheva imasmiṃyeva sikkhāpade .
‘‘ Mātāpi puttena vivadatī ’’ tiādinayappavattassa
M2.354 vivādassa adhikaraṇabhāvo na sambhavati samathehi anadhikaraṇīyattāti āha ‘‘ idhekacco vivādo ’’ ti .Aṭṭhārasabhedakaravatthūnīti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘ yadi me byādhitā daheyyuṃ , dātabbamidamosadhan ’’ ti , tasmā tesu aññataraññataraṃ nissāya uppanno vivādo ‘‘ aṭṭhārasabhedakaravatthūni nissāya uppanno ’’ ti vuccati .
Anuvādoti upavadanā ceva codanā ca .
Tattha upavadanā nāma akkoso .
Pañcapi āpattikkhandhāti mātikāya āgatā pañca āpattikkhandhā .
Sattāti teyeva pañca , vibhaṅge āgatā thullaccayadubbhāsitāpattiyo dveti satta .
Kiccayatāti kattabbatā .
Karaṇīyatāti tasseva vevacanaṃ .
Ubhayenapi apalokanādisaṅghakammaṃyeva dasseti , tenāha ‘‘ apalokanakamman ’’ tiādi .
Āpattādhikaraṇaṃ ṭhapetvā sesādhikaraṇehi codanāyeva natthīti āha ‘‘ imasmiṃ panatthe … pe … āpattādhikaraṇameva adhippetan ’’ ti .
Sapadānukkamaniddesassāti padānaṃ anukkamena niddeso padānukkamaniddeso , padabhājanassetaṃ adhivacanaṃ .
Tena saha vattamānaṃ sapadānukkamaniddesaṃ , sikkhāpadaṃ , tassa padānukkamaniddesasahitassa sikkhāpadassāti attho , padabhājanasahitassāti vuttaṃ hoti .
Assāti kattuatthe sāmivacanaṃ , anenāti attho .
Tenāha ‘‘ etena codakenā ’’ tiādi .
Idhāgatesūti imasmiṃ sikkhāpade āgatesu .
Aññatra āgatesūti ito aññatra omasavādādisikkhāpadapāḷiyaṃ āgatesu .
Dussīloti nissīlo sīlavirahito .
Pāpadhammoti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvo .
Asucisaṅkassarasamācāroti aparisuddhakāyakammāditāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācāro .
Dussīlo hi kiñcideva
V2.314 asāruppaṃ disvā ‘‘ idaṃ asukena kataṃ bhavissatī ’’ ti paresaṃ āsaṅkanīyo hoti , kenacideva vā karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘ kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī ’’ ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro .Paṭicchannakammantoti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammanto .
Assamaṇoti
M2.355 na samaṇo .Salākaggahaṇādīsu ‘‘ ahampi samaṇo ’’ ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiñño .
Aseṭṭhacāritāya abrahmacārī .
Uposathādīsu ‘‘ ahampi brahmacārī ’’ ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiñño .
Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūti .
Chadvārehi rāgādikilesānuvassanena tintattā avassuto .
Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujāto .
Idha pāḷiyan ti imasmiṃ sikkhāpade pāḷiyaṃ .
Jeṭṭhabbatikoti kalidevīvataniyutto .
Kalidevī kira sirīdeviyā jeṭṭhā , tasmā tassā vatadharo ‘‘ jeṭṭhabbatiko ’’ ti vuccati .
Taṃ pana vataṃ samādiyitvā pūrento sakalasarīre masiṃ makkhetvā kākapattāni muṭṭhiyaṃ katvā kalideviṃ phalake likhāpetvā taṃ kājakoṭiyaṃ bandhitvā thomento vicarati .
Yadaggenāti yattakena .
Tadaggenāti tattakena .
No kappetītiādi vematikabhāvadīpanatthameva vuttanti mahāpadumattherassa adhippāyo .
Dutiyatthero pana ‘‘ no kappeti , nassarati , pamuṭṭho ’’ ti etehi vematikabhāvāvatthāya adīpanato añño vematikabhāvo , aññāni no kappanādīnīti catunnampi vibhāgena atthaṃ dasseti , tasmā tassa vādo yuttataroti pacchā vutto .
Dassane vematiko hotīti puggale ñātepi tassa kiriyāya sammā adiṭṭhabhāvato cirakālātikkamato vā taṃ kiriyaṃ karonto ‘‘ esa mayā diṭṭho vā , na vā ’’ ti dassane vematiko hoti .
Puggale vematiko hotīti tena katakamme ñātepi taṃ kammaṃ karontassa sammā adiṭṭhabhāvato kālantarabhāvato vā ‘‘ tassa kammassa kārako ayaṃ vā , no ’’ ti puggale vematiko hoti .
389.‘‘ Tajjanīyakammādisattavidhampi kammaṃ karissāmā ’’ ti āpattiyā codentassa adhippāyo kammādhippāyo .
‘‘ Āpattito vuṭṭhāpessāmī ’’ ti adhippāyo vuṭṭhānādhippāyo .
Anuddhaṃsentassāti iminā cāvanādhippāyaṃ dasseti .
Akkosādhippāyena vadantassa pācittiyan ti akkosādhippāyena sattahipi āpattikkhandhehi sammukhā vadantassa pācittiyaṃ .
Dukkaṭan ti akkosādhippāyena vadantassa dukkaṭaṃ .
‘‘ Evaṃ saṃvaddhā hi tassa bhagavato parisā yadidaṃ aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanenā ’’ ti vacanato kurundaṭṭhakathānayaṃ patiṭṭhapento ‘‘ kurundiyaṃ
M2.356 panā ’’ tiādimāhaV2.315 .Sabbatthevāti sabbaaṭṭhakathāsu .
Yya -kāre sampatte re -kāro atikkanto nāma hotīti āha ‘‘ re-kāre anatikkante ’’ ti .
Uposathassa ñattikammabhāvato ñattiyā samattāya uposatho kato nāma hotīti āha ‘‘ yya-kāre sampatte na labbhatī ’’ ti .
Idañcidañcāti ‘‘ pāṇātipātaṃ adinnādānan ’’ tiādiṃ .
‘‘ Asuko ca asuko ca assamaṇo anupāsako ’’ ti akkosādhippāyena parammukhā vadantassa dukkaṭaṃ , sammukhā vadantassa pana pācittiyameva .
Yathā ‘‘ asūriyaṃ passati kaññā ’’ ti ettha ‘‘ sūriyaṃ na passati kaññā ’’ ti ayamattho labbhati , evaṃ ‘‘ anokāsaṃ kārāpetvā ’’ ti etthāpi ‘‘ okāsaṃ akārāpetvā ’’ ti ayamattho labbhatīti āha ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādi .
Yaṃ codeti , tassa upasampannoti saṅkhyūpagamanaṃ , tasmiṃ suddhasaññitā , yena pārājikena codeti , tassa diṭṭhādivasena amūlakatā , cāvanādhippāyena sammukhā codanā , tassa taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni .
Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .