Padabhājanīyavaṇṇanā
92.‘‘ Abhinavaniviṭṭho ekakuṭikādigāmo yāva manussā pavisitvā vāsaṃ na kappenti , tāva gāmasaṅkhyaṃ na gacchatī ’’ ti vadanti , tasmā tattha gāmappavesanāpucchādikiccampi natthi .
Yakkhapariggahabhūtoti saupaddavavasena vuttaṃ , yakkhanagarādiṃ vā saṅgaṇhāti .
Yakkhanagarampi āpaṇādīsu dissamānesu gāmasaṅkhyaṃ
M2.124 gacchati , adissamānesu na gacchati , tasmāV2.110 yakkhanagarampi pavisantena āpaṇādīsu dissamānesu sabbaṃ gāmappavesanavattaṃ kātabbaṃ , adissamānesu na kātabbanti vadanti .Punapi āgantukāmāti iminā tesaṃ tattha sāpekkhabhāvaṃ dasseti .
Yato pana nirapekkhāva hutvā pakkamanti , so gāmasaṅkhyaṃ na gacchati , tasmā tattha gāmappavesanāpucchādikiccampi natthi .
Nanu ca ‘‘ gāmā vā araññā vā ’’ ti ettakameva mātikāyaṃ vuttaṃ , tasmā gāmalakkhaṇaṃ dassetvā araññameva dassetabbaṃ siyā , gāmūpacāro nāmātiādi pana kasmā vuttanti āha –
‘‘ gāmūpacārotiādi araññaparicchedadassanatthaṃ vuttan ’’ ti .
Gāmūpacāre hi dassite ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññaṃ nāmāti araññaparicchedo sakkā dassetuṃ , idañca gāmagāmūpacāre asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ .
Mātikāyaṃ pana gāmaggahaṇeneva gāmūpacāropi saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ .
Gāmūpacāro hi loke gāmasaṅkhyameva gacchati .
Evañca katvā mātikāya anavasesaavaharaṇaṭṭhānapariggaho siddho hoti .
Indakhīleti ummāre .
Araññasaṅkhepaṃ gacchatīti ‘‘ nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ araññan ’’ ti ( vibha .529) abhidhamme vuttattā .
Vemajjhameva indakhīloti vuccatīti indakhīlaṭṭhāniyattā asatipi indakhīle vemajjhameva tathā vuccati .
Yattha pana dvārabāhāpi natthi , tattha ubhosu passesu vatiyā vā pākārassa vā koṭivemajjhameva indakhīlaṭṭhāniyattā ‘‘ indakhīlo ’’ ti gahetabbaṃ .
Uḍḍāpentoti palāpento .
Luṭhitvāti parivattetvā .
Majjhimassa purisassāti thāmamajjhimassa purisassa .
Iminā pana vacanena suppamusalapātopi baladassanavaseneva katoti daṭṭhabbaṃ .
Kurundaṭṭhakathāyaṃ mahāpaccariyañca gharūpacāro gāmoti adhippāyena ‘‘ gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupāto gāmūpacāro ’’ ti vuttaṃ .
Dvāreti nibbakosassa udakapatanaṭṭhānato abbhantaraṃ sandhāya vuttaṃ .
Antogeheti ca pamukhassa abbhantarameva sandhāya vuttaṃ .
Kataparikkhepoti imināva gharassa samantato tattako paricchedo gharūpacāro nāmāti vuttaṃ hoti .
Yassa pana gharassa samantato gorūpānaṃ pavesananivāraṇatthaṃ pākāravatiādīhi parikkhepo kato hoti , tattha sova parikkhepo gharūpacāro , suppapātādiparicchedo pana aparikkhittagharaṃ sandhāya vuttoti daṭṭhabbaṃ
M2.125 .Idamettha pamāṇan ti vikālagāmappavesanādīsu gāmagāmūpacārānaṃ asaṅkarato vinicchayassa veditabbattā .
Kurundī ādīsu vuttanayena hi gharūpacārassa gāmoti āpannattā gharagharūpacāragāmagāmūpacārānaṃ saṅkaro siyā .
Evaṃ sabbatthāti iminā ito pubbepi pacchimasseva vādassa pamāṇabhāvaṃ dasseti
V2.111 .Keci pana ‘‘ ito paṭṭhāya vakkhamānavādaṃ sandhāya vuttan ’’ ti vadanti , taṃ na gahetabbaṃ .
Sesampīti gāmūpacāralakkhaṇaṃ sandhāya vadati .
Tatrāti tasmiṃ gāmūpacāraggahaṇe .
Tassa gāmaparicchedadassanatthan ti tassa aparicchedassa gāmassa gāmaparicchedaṃ dassetunti attho .
Yadi evaṃ ‘‘ gāmo nāmā ’’ ti padaṃ uddharitvā ‘‘ aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti kasmā na vuttanti ?
‘‘ Gāmo nāmāti idha avuttampi adhikāravasena labbhatiyevā ’’ ti vadanti .
Apare pana bhaṇanti ‘‘ gāmūpacāro nāmāti imināva gāmassa ca gāmūpacārassa ca saṅgaho daṭṭhabbo .
Kathaṃ ?
‘ Gāmassa upacāro gāmūpacāro ’ ti evaṃ viggahe kariyamāne ‘ parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’ ti iminā parikkhittassa gāmassa gāmūpacāralakkhaṇaṃ dassitaṃ hoti ,‘ gāmasaṅkhāto upacāro gāmūpacāro ’ ti evaṃ pana gayhamāne ‘ aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’ ti iminā aparikkhittassa gāmassa gāmaparicchedo dassitoti sakkā viññātun ’’ ti .
‘‘ Gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto ’’ ti iminā parikkhittassapi gāmassa sace leḍḍupātato dūre parikkhepo hoti , leḍḍupātoyeva gāmaparicchedoti gahetabbanti vadanti .
Pubbe vuttanayenevāti parikkhittagāme vuttanayeneva .
Saṅkarīyatīti missīyati .
Etthāti gharagharūpacāragāmagāmūpacāresu .
‘‘ Vikāle gāmappavesane parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassa , aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassa āpatti pācittiyassā ’’ ti ( pāci .513) vuttattā gāmagāmūpacārānaṃ asaṅkaratā icchitabbāti āha –
‘‘ asaṅkarato cettha vinicchayo veditabbo vikāle gāmappavesanādīsū ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ , aparikkhittassa
M2.126 parikkhepārahaṭṭhānaṃ atikkamantassa vikālagāmappavesanāpatti hotī ’’ ti keci vadanti , taṃ na gahetabbaṃ padabhājaniyaṃ pana ‘‘ parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassa , aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassa āpatti pācittiyassā ’’ ti ( pāci .513) vuttattā .Aparikkhittassa gāmassa gharūpacārato paṭṭhāya dutiyaleḍḍupātasaṅkhātassa gāmūpacārassa okkamane āpatti veditabbā .
Teneva vikālagāmappavesanasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .512)‘‘ aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabbo ’’ ti vuttaṃ .
Mātikāṭṭhakathāyampi ( kaṅkhā . aṭṭha . dutiyapārājikavaṇṇanā ) vuttaṃ ‘‘ yvāyaṃ aparikkhittassa gāmassa upacāro dassito , tassa vasena
V2.112 vikālagāmappavesanādīsu āpatti paricchinditabbā ’’ ti .Yadi evaṃ ‘‘ vikāle gāmaṃ paviseyyā ’’ ti iminā virujjhatīti ?
Na virujjhati gāmūpacārassapi gāmaggahaṇena gahitattā .
Tasmā parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa , aparikkhittassa upacāraṃ okkamantassa vikālagāmappavesanāpatti hotīti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Vikāle gāmappavesanādīsūti ādi -saddena gharagharūpacārādīsu ṭhitānaṃ uppannalābhabhājanādiṃ saṅgaṇhāti .
Nikkhamitvā bahi indakhīlāti indakhīlato bahi nikkhamitvāti attho .
Ettha ca vinayapariyāyena tāva ‘‘ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññan ’’ ti ( pārā .92) āgataṃ , suttantapariyāyena āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya ‘‘ āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchiman ’’ ti ( pārā .654) āgataṃ .
Vinayasuttantā ubhopi pariyāyadesanā nāma , abhidhammo pana nippariyāyadesanā .
Nippariyāyato ca gāmavinimuttaṃ ṭhānaṃ araññameva hotīti abhidhammapariyāyena araññaṃ dassetuṃ ‘‘ nikkhamitvā bahi indakhīlā ’’ ti ( vibha .529) vuttaṃ .
‘‘ Ācariyadhanu nāma pakatihatthena navavidatthippamāṇaṃ , jiyāya pana āropitāya catuhatthappamāṇan ’’ ti vadanti .
Lesokāsanisedhanatthan ti ‘‘ mayā neva gāme , na araññe haṭaṃ , ghare vā gharūpacāresu vā gāmūpacāresu vā aññatarasmin ’’ ti vattuṃ mā labhatūti vuttaṃ hoti .
Kappiyan ti anurūpavasena vuttaṃ .
Akappiyampi pana appaṭiggahitañce , adinnasaṅkhyameva gacchati .
Pariccāgādimhi akate ‘‘ idaṃ mayhaṃ santakan ’’ ti aviditampi parapariggahitameva
M2.127 mātāpitūnaṃ accayena mandānaṃ uttānaseyyakānaṃ dārakānaṃ santakamiva .Yassa vasena puriso thenoti vuccati , taṃ theyyan ti āha ‘‘ avaharaṇacittassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Saṅkhā -saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati .
‘‘ Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.168) hi ñāṇe dissati .
‘‘ Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.204) koṭṭhāse .
‘‘ Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā ’’ tiādīsu ( dha . sa .1313) paññattiyaṃ .
‘‘ Na sukaraṃ saṅkhātun ’’ tiādīsu ( dha . pa .196; apa . thera .1.10.2) gaṇanāyaṃ .
Tattha koṭṭhāsavacanaṃ saṅkhā-saddaṃ sandhāyāha ‘‘ saṅkhāsaṅkhātanti atthato ekan ’’ ti .
Tenāha ‘‘ koṭṭhāsassetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Papañcasaṅkhāti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātā papañcakoṭṭhāsā .
‘‘ Eko cittakoṭṭhāsoti yañca pubbabhāge avaharissāmīti pavattaṃ cittaṃ , yañca gamanādisādhakaṃ parāmasanādisādhakaṃ vā majjhe pavattaṃ , yañca
V2.113 ṭhānācāvanappayogasādhakaṃ , tesu ayameveko pacchimo cittakoṭṭhāso idhādhippeto ’’ ti keci vadanti .Cūḷagaṇṭhipade pana ‘‘ ūnamāsakamāsakaūnapañcamāsakapañcamāsakāvaharaṇacittesu eko cittakoṭṭhāso ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Anekappabhedattā cittassa eko cittakoṭṭhāsoti vuttan ’’ ti mahāgaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ .
Idamevettha sundarataraṃ ‘‘ theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāso ’’ ti vuttattā .
Theyyasaṅkhātenāti theyyacittakoṭṭhāsena karaṇabhūtena , na vissāsatāvakālikādigāhavasappavattacittakoṭṭhāsenāti vuttaṃ hoti .
Abhiyogavasenāti aḍḍakaraṇavasena .
Abhiyuñjatīti codeti , aḍḍaṃ karotīti attho .
Parikappitaṭṭhānan ti okāsaparikappanavasena parikappitappadesaṃ .
Suṅkaghātan ti ettha rājūnaṃ deyyabhāgassa etaṃ adhivacanaṃ suṅkoti , so ettha haññati adatvā gacchantehīti suṅkaghāto .
‘‘ Ettha paviṭṭhehi suṅko dātabbo ’’ ti rukkhapabbatādisaññāṇena niyamitappadesassetaṃ adhivacanaṃ .