2. Dutiyapārājikaṃ
Adutiyena
M2.112V2.99 jinena yaṃ dutiyaṃ pārājikaṃ pakāsitaṃ , tassa idāni yasmā saṃvaṇṇanākkamo patto , tasmā yaṃ suviññeyyaṃ , yañca pubbe pakāsitaṃ , taṃ sabbaṃ vajjayitvā assa dutiyassa ayaṃ saṃvaṇṇanā hotīti sambandho .Dhaniyavatthuvaṇṇanā
84. Rājagaheti ettha duggajanapadaṭṭhānavisesasampadādiyogato padhānabhāvena rājūhi gahitaṃ pariggahitanti rājagahan ti āha ‘‘ mandhātu … pe … vuccatī ’’ ti .
Tattha mahāgovindena mahāsattena pariggahitaṃ reṇunā pariggahitameva hotīti mahāgovindaggahaṇaṃ .
Mahāgovindapaaggahitatākittanañhi tadā reṇunā magadharājena pariggahitabhāvūpalakkhaṇaṃ .
Tassa hi so purohito .
‘‘ Mahāgovindoti mahānubhāvo purātano eko magadharājā ’’ ti keci .
Pariggahitattāti rājadhānībhāvena pariggahitattā .
Gayhatīti gaho , rājūnaṃ gahoti rājagahaṃ , nagarasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso .
Aññepettha pakāreti ‘‘ nagaramāpanena raññā kāritasabbagahattā rājagahaṃ , gijjhakūṭādīhi parikkhittattā pabbatarājehi parikkhittagehasadisantipi rājagahaṃ , sampannabhavanatāya rājamānaṃ gehantipi rājagahaṃ , suvihitārakkhatāya anatthāvahabhāvena upagatānaṃ paṭirājūnaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ , rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā tesaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ .
Ārāmarāmaṇeyyakādīhi rājate , nivāsasukhatādinā sattehi mamattavasena gayhati pariggayhatīti vā rājagahan ’’ ti edise pakāre .
So padeso ṭhānavisesabhāvena uḷārasattaparibhogoti āha ‘‘ taṃ panetan ’’ tiādi .
Tattha buddhakāle cakkavattikāle cāti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ .
Tesan ti yakkhānaṃ .
Vasanavanan ti āpānabhūmibhūtaṃ upavanaṃ .
Gijjhā ettha santīti gijjhaṃ , kūṭaṃ .
Taṃ etassāti gijjhakūṭo .
Gijjho viyāti vā gijjhaṃ , kūṭaṃ .
Taṃ etassāti gijjhakūṭo , pabbato .
Gijjhasadisakūṭoti gijjhakūṭoti
V2.100 vā majjhepadalopīsamāso yathā ‘‘ sākapatthavo ’’ ti , tasmiṃ gijjhakūṭe .Tenāha ‘‘ gijjhā ’’ tiādi .
Tato
M2.113 paraṃ saṅghoti tiṇṇaṃ janānaṃ upari saṅgho catuvaggakaraṇīyādikammappattattā .Tasmiṃ pabbate sannipatitvā samāpattiyā vītināmentīti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṃ vivarantā viya taṃ pabbataṃ dvidhā katvā anto pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha samāpattiyā vītināmenti .
Kadā panete tattha vasiṃsu ?
Atīte kira anuppanne tathāgate bārāṇasiṃ upanissāya ekasmiṃ gāmake ekā kuladhītā khettaṃ rakkhati , tassā khettakuṭiyā vīhayo bhajjantiyā tattha mahākarañjapupphappamāṇā mahantamahantā manoharā pañcasatamattā lājā jāyiṃsu .
Sā te gahetvā mahati paduminipatte ṭhapesi .
Tasmiñca samaye eko paccekasambuddho tassā anuggahatthaṃ avidūre khettapāḷiyā gacchati .
Sā taṃ disvā pasannamānasā supupphitaṃ mahantaṃ ekaṃ padumaṃ gahetvā tattha lāje pakkhipitvā paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā pañcahi lājasatehi saddhiṃ taṃ padumapupphaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘ imassa , bhante , puññassa ānubhāvena ānubhāvasampanne pañcasataputte labheyyan ’’ ti pañca puttasatāni patthesi .
Tasmiṃyeva khaṇe pañcasatā migaluddakā sambhatasambhārā paripakkapaccekabodhiñāṇā tasseva paccekabuddhassa madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘ etissā puttā bhaveyyāmā ’’ ti patthayiṃsu .
Atītāsu anekāsu jātīsu tassā puttabhāvena āgatattā tathā tesaṃ ahosi .
Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbatti , tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti .
Tameko tāpaso disvā paṭijaggi .
Tassā padasā vicarantiyā paduddhāre paduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti .
Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi .
Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṃ akāsi , tassā gabbho saṇṭhāti .
Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṃ vasi , sesā bahi nikkhantaṃ gabbhamalaṃ nissāya saṃsedajabhāvena nibbattā .
‘‘ Opapātikabhāvenā ’’ ti keci .
Te vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu .
Ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi –
‘‘ Saroruhaṃ
M2.114 padumapalāsamatrajaṃ , supupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ ;Aniccatāyaṃ vayataṃ viditvā , eko care khaggavisāṇakappo ’’ ti .
–
Tasmiṃ
V2.101 kāle te tattha vasiṃsu .Tadā cassa pabbatassa ‘‘ isigilī ’’ ti samaññā udapādi .
Ime isayoti ime paccekabuddhaisī .
Samā ñāyati etāyāti samaññā , nāmanti attho .
Tiṇacchadanā kuṭiyo majjhepadalopīsamāsaṃ katvā , ekadese vā samudāyavohāravasena ‘‘ tiṇakuṭiyo ’’ ti vuttā .
‘‘ Vassaṃ upagacchiṃsū ’’ ti vacanato vassūpagamanārahā sadvārabandhā eva veditabbāti āha ‘‘ tiṇacchadanā sadvārabandhā kuṭiyo ’’ ti .
Vassaṃ upagacchantenāti vassāvāsaṃ upagacchantena .
Nālakapaṭipadan ti ‘‘ moneyyaṃ te upaññissan ’’ tiādinā ( su . ni .721) satthārā nālakattherassa desitaṃ puthujjanakālato pabhuti kilesacittaṃ anuppādetvā paṭipajjitabbaṃ moneyyapaṭipadaṃ .
Taṃ pana paṭipadaṃ sutvā nālakatthero tīsu ṭhānesu appiccho ahosi dassane savane pucchāyāti .
So hi desanāpariyosāne pasannacitto bhagavantaṃ vanditvā vanaṃ paviṭṭho .
Puna ‘‘ aho vatāhaṃ bhagavantaṃ passeyyan ’’ ti lolabhāvaṃ na janesi , ayamassa dassane appicchatā .
Tathā ‘‘ aho vatāhaṃ puna dhammadesanaṃ suṇeyyan ’’ ti lolabhāvaṃ na janesi , ayamassa savane appicchatā .
Tathā ‘‘ aho vatāhaṃ puna moneyyapaṭipadaṃ puccheyyan ’’ ti lolabhāvaṃ na janesi , ayamassa pucchāya appicchatā .
So evaṃ appiccho samāno pabbatapādaṃ pavisitvā ekavanasaṇḍe dve divasāni na vasi , ekarukkhamūle dve divasāni na nisīdi , ekasmiṃ gāme dve divasāni piṇḍāya na pāvisi .
Iti vanato vanaṃ , rukkhato rukkhaṃ , gāmato gāmaṃ āhiṇḍanto anurūpapaṭipadaṃ paṭipajjitvā aggaphale patiṭṭhāsi .
Ekassa bhagavato kāle ekoyeva naṃ pūreti .
Imañhi moneyyapaṭipadaṃ ukkaṭṭhaṃ katvā pūrento bhikkhu satteva māsāni jīvati , majjhimaṃ katvā pūrento satta vassāni , mudukaṃ katvā pūrento soḷasa vassāni .
Ayaṃ pana thero ukkaṭṭhaṃ katvā pūresi , tasmā satta māse ṭhatvā attano
M2.115 āyusaṅkhārassa parikkhayaṃ ñatvā nahāyitvā nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā dasabalābhimukho pañcapatiṭṭhitena taṃ vanditvā añjaliṃ paggahetvā hiṅgulakapabbataṃ nissāya ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi .Tassa parinibbutabhāvaṃ ñatvā bhagavā bhikkhusaṅghena saddhiṃ tattha gantvā sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gāhāpetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā agamāsi .
Evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipannenapi vassaṃ upagacchantena channe sadvārabandheyeva ṭhāne upagantabbaṃ .
Appicchataṃ nissāyapi sikkhāpadassa anatikkamanīyattaṃ dassetuṃ ‘‘ nālakapaṭipadaṃ paṭipannenapī ’’ ti vuttaṃ .
Pañcannaṃ chadanānan ti tiṇapaṇṇaiṭṭhakasilāsudhāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ chadanānaṃ .
‘‘ Na , bhikkhave , asenāsanikena vassaṃ
V2.102 upagantabban ti ( mahāva .204) vacībhedaṃ katvā vassūpagamanaṃ sandhāyeva paṭikkhepo , na ālayakaraṇavasena upagamanaṃ sandhāyā ’’ ti vadanti .Pāḷiyaṃ pana avisesattā aṭṭhakathāyañca ‘‘ nālakapaṭipadaṃ paṭipannenapī ’’ tiādinā aviseseneva daḷhaṃ katvā vuttattā asenāsanikassa nāvādiṃ vinā aññattha ālayo na vaṭṭatīti amhākaṃ khanti .
Nāvāsatthavajesuyeva hi ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , nāvāyaṃ vassaṃ upagantun ’’ tiādinā ( mahāva .203) sati asati vā senāsane vassūpagamanassa visuṃ anuññātattā ‘‘ na , bhikkhave , asenāsanikena vassaṃ upagantabban ’’ ti ayaṃ paṭikkhepo tattha na labbhatīti asati senāsane ālayavasenapi nāvādīsu upagamanaṃ vuttaṃ .
Anudhammatāti vattaṃ .
Rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīnīti ādi -saddena vaccakuṭipassāvaṭṭhānādiṃ saṅgaṇhāti .
Katikavattāni ca khandhakavattāni ca adhiṭṭhāyāti pariyattidhammo nāma tividhampi saddhammaṃ patiṭṭhāpeti , tasmā sakkaccaṃ uddisatha uddisāpetha , sajjhāyaṃ karotha , padhānaghare vasantānaṃ saṅghaṭṭanaṃ akatvā antovihāre nisīditvā uddisatha uddisāpetha , sajjhāyaṃ karotha , dhammassavanaṃ samiddhaṃ karotha , pabbājentā sodhetvā pabbājetha , sodhetvā upasampādetha , sodhetvā nissayaṃ detha .
Ekopi hi kulaputto pabbajjañca upasampadañca labhitvā sakalaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpeti .
Attano thāmena yattakāni sakkotha , tattakāni dhutaṅgāni samādiyatha , antovassaṃ nāmetaṃ sakaladivasaṃ rattiyā ca paṭhamapacchimayāmesu appamattehi bhavitabbaṃ , vīriyaṃ ārabhitabbaṃ
M2.116 .Porāṇakamahaātherāpi sabbapalibodhe chinditvā antovasse ekacariyavattaṃ pūrayiṃsu .
Bhasse mattaṃ jānitvā dasavatthukakathaṃ dasaasubhadasānussatiaṭṭhatiṃsārammaṇakathaṃ kātuṃ vaṭṭati .
Āgantukānaṃ vattaṃ kātuṃ , sattāhakaraṇīyena gatānaṃ apaloketvā dātuṃ vaṭṭati .
Viggāhikapisuṇapharusavacanāni mā vadatha , divase divase sīlāni āvajjentā caturārakkhaṃ ahāpentā manasikārabahulā viharatha , cetiyaṃ vā bodhiṃ vā vandantena gandhamālaṃ vā pūjentena pattaṃ vā thavikāya pakkhipantena na kathetabbaṃ , antogāme manussehi saddhiṃ paccayasaṃyuttakathā vā visabhāgakathā vā na kathetabbā , rakkhitindriyehi bhavitabbaṃ , khandhakavattañca sekhiyavattañca pūretabbanti evamādinā katikavattāni khandhakavattāni ca adhiṭṭhahitvā .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , vassaṃvuṭṭhānaṃ tīhi ṭhānehi pavāretun ’’ ti ( mahāva .209) vuṭṭhavassānaṃ pavāraṇāya anuññātattā imassa suttassa vasena pavāraṇādivasassa aruṇuggamanato paṭṭhāya appavāritāpi ‘‘ vuṭṭhavassā ’’ ti vuccanti .
Kiñcāpi ‘‘ imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī ’’ ti ( mahāva . aṭṭha .184) vacanato pavāraṇādivasassa temāsantogadhattā taṃ divasaṃ yāva na pavārenti
V2.103 , tāva vassaṃ vasantā nāma honti , tathāpi ekadesena avuṭṭhampi taṃ divasaṃ vuṭṭhabhāgāpekkhāya vuṭṭhameva hotīti katvā evaṃ vuttaṃ katākatabhāgāpekkhāya samudāye pavattakatākatavohāro viya .Vippakatañhi yaṃ kiñci ‘‘ katākatan ’’ ti vuccati .
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , vassaṃvuṭṭhānaṃ kathinaṃ attharitun ’’ ti ( mahāva .306) imassa pana suttassa vasena nippariyāyato mahāpavāraṇāya pavāritā pāṭipadadivasato paṭṭhāya ‘‘ vuṭṭhavassā ’’ ti vuccantīti dassetuṃ ‘‘ mahāpavāraṇāya pavāritā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pāṭipadadivasato paṭṭhāya hi vassānassa pacchime māse kathinatthāro anuññāto parivāre ‘‘ kathinassa atthāramāso jānitabboti vassānassa pacchimo māso jānitabbo ’’ ti ( pari .412) vuttattā .
‘‘ Mahāpavāraṇāya pavāritā ’’ ti idañca purimikāya vassūpagatānaṃ sabhāvadassanamattaṃ , kenaci antarāyena appavāritāpi ‘‘ vuṭṭhavassā ’’ icceva vuccanti .
‘‘ Āpucchitabbā ’’ ti vatvā idāni āpucchanavidhiṃ dassento ‘‘ sace imaṃ kuṭin ’’ tiādimāha .
Paṭijagganakaṃ vā na labhatīti vihārapaccante kate
M2.117 paṭijagganakaṃ na labhati .Te pana bhikkhū janapadacārikaṃ pakkamiṃsūti sambandho .
Addhānagamane cārikāvohāro sāsane niruḷho .
Kiñcāpi ayaṃ cārikā nāma mahājanasaṅgahatthaṃ buddhānaṃyeva labbhati , buddhe upādāya pana ruḷhīsaddavasena sāvakānampi vuccati kilañjādīhi katabījanīnampi tālavaṇṭavohāro viya .
Saṅgopetvāti ekasmiṃ padese rāsiṃ katvā .
Idāni tameva saṅgopanavidhiṃ dassento ‘‘ yathā ca ṭhapitan ’’ tiādimāha .
Na ovassīyatīti anovassakaṃ , kammani aka-saddo daṭṭhabbo .
Yathā ca ṭhapitaṃ na ovassīyati na temīyatīti attho .
Anavayoti ettha vayoti hāni ‘‘ āyavayo ’’ tiādīsu viya .
Natthi etassa attano sippe vayo ūnatāti avayoti āha ‘‘ anūno paripuṇṇasippo ’’ ti .
Ācariyassa kammaṃ ācariyakan ti āha ‘‘ ācariyakamme ’’ ti .
Piṭṭhasaṅghāṭo dvārabāhā , kaṭṭhakammaṃ thambhādi .
Telatambamattikāyāti telamissatambamattikāya .
85. Kuṭikāya karaṇabhāvan ti kuṭiyā katabhāvaṃ .
Saddasatthavidūhi kiṃ-saddayoge anāgatavacanassa icchitattā vuttaṃ ‘‘ tassa lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabban ’’ ti .
Mettāpubbabhāgan ti mettājhānassa pubbabhāgabhūtaṃ sabbasattesu hitapharaṇamattaṃ .
Kasmā panetaṃ vuttaṃ , nanu anuddayā-saddo karuṇāya pavattatīti ?
Saccametaṃ , ayaṃ pana anuddayāsaddo anurakkhaṇamatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno
V2.104 vutto , tasmā suvuttametaṃ ‘‘ etena mettāpubbabhāgaṃ dassetī ’’ ti .Karuṇāpubbabhāgan ti karuṇājhānassa pubbabhāgabhūtaṃ sattesu anukampamattaṃ .
Cikkhallaṃ mattikā , tassa maddanaṃ udakaṃ āsiñcitvā hatthādīhi parimaddanaṃ .
Mettākaruṇānan ti appanāppattamettākaruṇānaṃ .
Kiñcāpi therena sañcicca khuddānukhuddakā pāṇā maraṇādhippāyena na byābādhitā , tathāpi karuṇāya abhāvena ‘‘ evaṃ kate ime pāṇā vinassissantī ’’ ti anupaparikkhitvā katattā theraṃ vigarahi .
Janānaṃ samūho janatāti āha ‘‘ pacchimo janasamūho ’’ ti .
Pātabyabhāvan ti vināsetabbataṃ .
Pāṇātipātaṃ karontānan ti therena akatepi pāṇātipāte parehi sallakkhaṇākāraṃ dasseti .
Imassa diṭṭhānugatin ti imassa diṭṭhiyā anugamanaṃ .
Ghaṃsitabbeti ghaṭṭayitabbe , vināsitabbeti attho .
Evaṃ maññīti yathā therena kataṃ , evaṃ mā maññi .
‘‘ Mā pacchimā
M2.118 janatā pāṇesu pātabyataṃ āpajjī ’’ ti vacanato yo bhikkhu iṭṭhakapacanapattapacanakuṭikaraṇavihārakārāpanavihārasammajjanapaṭaggidānakūpapokkharaṇīkhaṇāpanādīsu yattha ‘‘ khuddānukhuddakānaṃ pāṇānaṃ vihiṃsā bhavissatī ’’ ti jānāti , tena tādise padese kappiyavacanaṃ vatvāpi na taṃ kammaṃ kāretabbanti dasseti .Tattha tattha vuttameva āpattin ti pathavīkhaṇanabhūtagāmapātabyatādīsu vuttapācittiyādiāpattiṃ .
Ādikammikattā anāpattīti kuṭikaraṇapaccayā anāpatti .
Sikkhāpadaṃ atikkamitvāti ‘‘ na ca , bhikkhave , sabbamattikāmayā kuṭikā kātabbā , yo kareyya , āpatti dukkaṭassā ’’ ti vuttasikkhāpadaṃ atikkamitvā .
Yadi aññena kataṃ labhitvā vasantassa anāpatti siyā , na bhagavā taṃ kuṭikaṃ bhindāpeyyāti āha –
‘‘ kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭamevā ’’ ti .
Yathā vā tathā vā missā hotūti heṭṭhā mattikā upari dabbasambhārātiādinā yena kenaci ākārena missā hotu .
Giñjakāvasathasaṅkhepenāti ettha giñjakā vuccanti iṭṭhakā , giñjakāhi eva kato āvasatho giñjakāvasatho .
Iṭṭhakāmayassa āvasathassetaṃ adhivacanaṃ .
Taṃ kira āvasathaṃ yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi , evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā karonti , tulādaṇḍakavāṭaphalakāni pana dārumayāneva .
Vikirantāti cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā .
Kissāti kena kāraṇena .
Vayakammampi atthīti dvārakavāṭādiabhisaṅkharaṇādīsu katavayakammampi atthi .
Bhikkhūnaṃ akappiyattā eva titthiyavatānurūpattā titthiyadhajo .
Mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttakāraṇesu attano adhippetakāraṇadvayaṃ patiṭṭhāpetvā aparānipi tattha vuttakāraṇāni dassento āha –
‘‘ aṭṭhakathāyaṃ pana aññānipi kāraṇāni vuttānī ’’ tiādi .
Tattha
V2.105 sattānuddayāyāti tādisāya kuṭikāya karaṇapaccayā vinassamānasattesu anuddayāya .Yasmā sabbamattikāmayā kuṭi sukarā bhindituṃ , tasmā tattha ṭhapitaṃ pattacīvarādi aguttaṃ hoti , corādīhi avaharituṃ sakkā .
Tena vuttaṃ ‘‘ pattacīvaraguttatthāyā ’’ ti .
Senāsanabāhullapaṭisedhanatthāyāti senāsanānaṃ bahubhāvanisedhanatthāya , tādisassa vā senāsanassa abhisaṅkharaṇe bhikkhūnaṃ uddesaparipucchādīni sesakammāni pariccajitvā niccabyāvaṭatānisedhanatthaṃ .
Anupavajjoti dosaṃ āropetvā na vattabbo .