Candimasūriyādipātubhāvavaṇṇanā
121. Āluppakārakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjitun ti ālopaṃ katvā piṇḍe piṇḍe chinditvā paribhuñjituṃ ārabhiṃsu .
Candimasūriyāti candimā ca sūriyo ca .
Pāturahesun ti pātubhaviṃsu .
Ko pana tesaṃ paṭhamaṃ pātubhavi , ko kasmiṃ vasati , kassa kiṃ pamāṇaṃ , ko upari , ko sīghaṃ gacchati , kati nesaṃ vīthiyo , kathaṃ caranti , kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti ?
Ubho ekato pātubhavanti .
Sūriyo paṭhamataraṃ paññāyati .
Tesañhi sattānaṃ sayaṃpabhāya antarahitāya andhakāro ahosi .
Te bhītatasitā ‘‘ bhaddakaṃ vatassa sace āloko pātubhaveyyā ’’ ti cintayiṃsu .
Tato mahājanassa sūrabhāvaṃ janayamānaṃ sūriyamaṇḍalaṃ uṭṭhahi .
Tenevassa sūriyoti nāmaṃ ahosi .
Tasmiṃ divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate puna andhakāro ahosi .
Te ‘‘ bhaddakaṃ vatassa sace añño āloko uppajjeyyā ’’ ti cintayiṃsu .
Atha nesaṃ chandaṃ ñatvāva candamaṇḍalaṃ uṭṭhahi .
Tenevassa candoti nāmaṃ ahosi .
Tesu cando antomaṇivimāne vasati .
Taṃ bahi rajatena parikkhittaṃ
P3.867 .Ubhayampi sītalameva ahosi .
Sūriyo antokanakavimāne vasati .
Taṃ bāhiraṃ phalikaparikkhittaṃ hoti .
Ubhayampi uṇhameva .
Pamāṇato
M3.51 cando ujukaṃ ekūnapaññāsayojano .Parimaṇḍalato tīhi yojanehi ūnadiyaḍḍhasatayojano .
Sūriyo ujukaṃ paññāsayojano , parimaṇḍalato diyaḍḍhasatayojano .
Cando heṭṭhā , sūriyo upari , antarā nesaṃ yojanaṃ hoti .
Candassa heṭṭhimantato sūriyassa uparimantato yojanasataṃ hoti .
Cando
V3.46 ujukaṃ saṇikaṃ gacchati , tiriyaṃ sīghaṃ .Dvīsu passesu nakkhattatārakā gacchanti .
Cando dhenu viya vacchaṃ taṃ taṃ nakkhattaṃ upasaṅkamati .
Nakkhattāni pana attano ṭhānaṃ na vijahanti .
Sūriyassa ujukaṃ gamanaṃ sīghaṃ , tiriyaṃ gamanaṃ dandhaṃ .
So kāḷapakkhauposathato pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ candamaṇḍalaṃ ohāya gacchati .
Atha cando lekhā viya paññāyati .
Pakkhassa dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ ohāya gacchati .
Atha cando anukkamena vaḍḍhitvā uposathadivase paripuṇṇo hoti .
Puna pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti .
Dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti .
Atha cando anukkamena hāyitvā uposathadivase sabbaso na paññāyati .
Candaṃ heṭṭhā katvā sūriyo upari hoti .
Mahatiyā pātiyā khuddakabhājanaṃ viya candamaṇḍalaṃ pidhīyati .
Majjhanhike gehacchāyā viya candassa chāyā na paññāyati .
So chāyāya apaññāyamānāya dūre ṭhitānaṃ divā padīpo viya sayampi na paññāyati .
Kati nesaṃ vīthiyoti ettha pana ajavīthi , nāgavīthi , govīthīti tisso vīthiyo honti .
Tattha ajānaṃ udakaṃ paṭikūlaṃ hoti , hatthināgānaṃ manāpaṃ .
Gunnaṃ sītuṇhasamatāya phāsu hoti .
Tasmā yaṃ kālaṃ candimasūriyā ajavīthiṃ āruhanti , tadā devo ekabindumpi na vassati .
Yadā nāgavīthiṃ ārohanti , tadā bhinnaṃ viya nabhaṃ paggharati .
Yadā govīthiṃ ārohanti , tadā utusamatā sampajjati .
Candimasūriyā chamāse sineruto bahi nikkhamanti , chamāse anto vicaranti .
Te hi āsāḷhamāse sinerusamīpena vicaranti .
Tato pare dve māse nikkhamitvā bahi vicarantā paṭhamakattikamāse majjhena gacchanti .
Tato cakkavāḷābhimukhā gantvā tayo māse cakkavāḷasamīpena
P3.868 caritvā puna nikkhamitvāM3.52 citramāse majjhena gantvā tato dve māse sinerubhimukhā pakkhanditvā puna āsāḷhe sinerusamīpena caranti .Kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti ?
Ekappahārena tīsu dīpesu ālokaṃ karonti .
Kathaṃ ?
Imasmiñhi dīpe sūriyuggamanakālo pubbavidehe majjhanhiko hoti , uttarakurūsu atthaṅgamanakālo , aparagoyāne majjhimayāmo .
Pubbavidehamhi uggamanakālo uttarakurūsu majjhanhiko , aparagoyāne atthaṅgamanakālo , idha majjhimayāmo .
Uttarakurūsu uggamanakālo aparagoyāne majjhanhiko , idha atthaṅgamanakālo , pubbavidehe majjhimayāmo .
Aparagoyānadīpe uggamanakālo idha majjhanhiko , pubbavidehe atthaṅgamanakālo , uttarakurūsu majjhimayāmoti .
Nakkhattāni
V3.47 tārakarūpānīti kattikādinakkhattāni ceva sesatārakarūpāni ca candimasūriyehi saddhiṃyeva pāturahesuṃ .Rattindivāti tato sūriyatthaṅgamanato yāva aruṇuggamanā ratti , aruṇuggamanato yāva sūriyatthaṅgamanā divāti evaṃ rattindivā paññāyiṃsu .
Atha pañcadasa rattiyo aḍḍhamāso , dve aḍḍhamāsā māsoti evaṃ māsaḍḍhamāsā paññāyiṃsu .
Atha cattāro māsā utu , tayo utū saṃvaccharoti evaṃ utusaṃvaccharā paññāyiṃsu .
122. Vaṇṇavevaṇṇatā cāti vaṇṇassa vivaṇṇabhāvo .
Tesaṃ vaṇṇātimānapaccayāti tesaṃ vaṇṇaṃ ārabbha uppannaatimānapaccayā .
Mānātimānajātikānan ti punappunaṃ uppajjamānātimānasabhāvānaṃ .
Rasāya pathaviyāti sampannarasattā rasāti laddhanāmāya pathaviyā .
Anutthuniṃsūti anubhāsiṃsu .
Aho rasan ti aho amhākaṃ madhurarasaṃ antarahitaṃ .
Aggaññaṃ akkharan ti lokuppattivaṃsakathaṃ .
Anusarantīti anugacchanti .