ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိဒေသနာ၊ အဖွင့်။
ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိသူတိ၊ ကား။
လောကဝေါဟာရဝသေန၊ လောကဝယ် ခေါ်ဝေါ် ပြောဆိုအပ်သော အသုံးအနှုန်း၏အစွမ်းဖြင့်။
သတ္တော၊ သတ္တဝါ။
ပုဂ္ဂလော၊ ပုဂ္ဂိုလ်။
နရော လူ။
ပေါသော၊ ယောကျာ်း။
ဣတိဧဝံ၊ သို့။
ပညာပေတဗ္ဗာသု၊ အပြားအားဖြင့် သိစေထိုက်ကုန်သော။
ဝါ၊ ခေါ်ဝေါ်ကညတ်ထိုက်ကုန်သော။
လောကကညတ္တီသု၊ လောကပညတ်တို့၌၊
( သတ္တဆလာကကို အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်းတို့၌)။
( ဓမ္မံ ဒေသေတိ၊ ဟု ပါဠိတော် ၌စပ်)။
ဟိ၊ မှန်။မှတ်ချက်။ ။ ဤနေရာ၌လည်း “ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ” စသည်ဖြင့် အဋ္ဌကထာဖွင့်ခဲ့သည့်အတိုင်း သေက္ခပုထုဇဉ်တို့၏ စိတ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းအားဖြင့် “တတိယဒဿန သမာပတ္တိ” ဟု လည်းကောင်း, ရဟန္တာ၏စိတ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းအားဖြင့် “စတုတ္ထာဒဿနသမာပတ္တိ” ဟုလည်းကောင်း ဖွင့်ရလျှင် ပါဠိတော်နှင့် ညီရာ၏ ဟုဋီကာဆိုသည်။
**ပဌမမဂ္ဂေါစသည်**။ ။အဋ္ဌိအာရဓဏ ပဌမဇ္ဈာနပါဒကော ( အရိုးအာဟုံရှိသော ပဌမစျာန် အခြေခံရှိသော) ပဌမမဂ္ဂေါ ပဌမာ ဒဿနသမာပတ္တန၊ အဋ္ဌိအာရမဏ ပဌမဇ္ဈာနာ ပါဒကော ဒုတိယမဂ္ဂေါ ဒုတိယာ ဒဿနသမာပတ္တိ၊ ပရစိတ္တဉာဏသဟဂတာ( စေတောပရိယဉာဏ်နှင့် တကွဖြစ်ကုန်သော) စတုတ္ထဇ္ဈာနပါဒကာ တတိယ စတုတ္ထမဂ္ဂါ တတိယစတုတ္ထသမာပတ္တိယောတိ၊ ( ဣတိ၊ ဤသို့ မှတ်အပ်ကုန်၏)၊ ပုရိသဿ ဝိညာဏပဇာနနံ ပနေတ္ထ အသမ္မောဟဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊-ဋီကာ။
မှတ်ချက်။ ။ [ ပါဠိတော်ကြည့်ပါ။] တတိယ စတုတ္ထဝါရ၌ “ပုရိသဿ စဝိညာဏသောတံ ပဇာနတိ”- ဟု ရှိ၏၊ တတိယ ဒဿန သမာပတ္တိ စတုတ္ထ ဒဿန သမာပတ္တိ စတုတ္ထ ဒဿန သမာပတ္တိအရ တတိယ စတုတ္ထ မဂ်ကိုယူလျှင် ထိုမဂ်တရားက နိဗ္ဗာန်ကိုသာ အာရုံပြုသောကြောင့် အဘယ်နည်းဖြင့် ပါဠိတော်နှင့် ညီပါတော့မည်နည်းဖြင့် ပါဠိတော်နှင့်ညီပါတော့မည်နည်းဟု မေးစရာရှိ၍ “ပုရိသဿ၊ ပေ၊ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ “ ဟုမိန့်သည်၊ တိုက်ရိုက် အာရုံပြုသောအားဖြင့် စိတ်ကိုသိသည်မဟုတ်, အသမ္ဗောဟ ( မတွေမဝေပိုင်းခြားသော) အားဖြင့် သိပါသည်- ဟူလို။
**ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသု**။ ။ ပညာပနံ ပညတ္တိ၊ ည ကိုဏ္ဏပြု၍ “ပဏ္ဏတ္တိ” ဟုဖြစ်သည်၊ ပုဂ္ဂလာနံ+ ပဏ္ဏတ္တိပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တိ- ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ကွဲကွဲပြားပြားသိစေခြင်း၊ ဟောပြခြင်း= ပညတ်ခြင်း၊ [ ပုဂ္ဂလာနံ ပညာပနေသု၊ ဂုဿဝိသေသဝသေန ( ဂုဏ်ထူး၏ အစွမ်းဖြင့်) အညံမညံ အသင်္ကရတော ( မရောယှက်အောင်) ဌပနေသု ( ထားခြင်းတို့၌)၊-ဋီကာ။] ဆက်ဦးမည်၊- ပညာပနံ၌ ပ ပုဗ္ဗ+ ဉာ+ ကာရိတ် ဏာပေ+ ယုပစ္စည်းဟု ဆိုလျှင် “ မရောယှက်အောင် ချထားခြင်း= ခွဲခြားထားခြင်း” ဟုမှတ်ပါ၊ ဉပသည် စုရာဒိ ဖြစ်သောကြောင့် “ဉာ” ဟုလည်း ဝုဒ္ဓိရှိနိုင်သည်၊ ပဏ္ဏတ္တိ၌လည်း နည်းမှီ သိပါ။
သတ္တော ပုဂ္ဂလော။ ။ “ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ သတ္တော” ဟူသောဋီကာကို ကြည့်၍ “ ရူပါဒီသု သဉ္ဇတီတိ သတ္တော” ဟုပြု၊ ဤ ဝစနတ္ထကြောင့် သတ္တဟူသော လောကပညတ် ဖြစ်လာသည်၊ “တဿ တဿ သတ္တနိကာယဿ ပူရဏတော” ကိုကြည့်၍ “တံတံ သတ္တနိကာယံ ပူရေတီတိ ပူရော” ဟုပြု၊ ဂလနတော မရဏဝသေန ပတနတောစကို ကြည်ြ၍ “တတော တတော သတ္တ နိကာယတော နိဗ္ဗတ္တ ခန္ဓသန္တာနတော ဝါ ဂလတိ( လျှောကျတတ်၏)ဣတိ ဂလော- ဟုပြု၊ ပူရောစ+ သော+ ဂလောစာတိ ပုဂ္ဂလော၊ ( ကမ္ဗဓာရယ၊) ရကိုချေ, ဂဒွေဘော်လား။
နရောပေါတော။ ။ “သန္တတိယာ နယနတော”ကိုကြည့်၍ “ခန္ဓသန္တတိ” နရတိ ( ဆောင်တတ်၏) ဣတိ နရော” ဟုပြု၊ နီတိ, ဓာတု၁၅၁ နှင့် ဓာတွတ္ထသင်္ဂဟ၌ နရဓာတ်၏ နယန အနက်ပါ၏၊ “အတ္တဘာဝဿ ပေါသနတော” ကိုကြည့်၍ “အတ္တဘာဒံ ပေါသေတီတိ ပေါသော” ဟုပြု [ ပုသ+ ဏ။] မွေးမြူခြင်း အနက်ဟောရာ၌ဘူ , ကီ, ဒီ, စု , လေးဂိုဏ်းတည်း၊ ထိုတွင် ဘူ,စု , အရှိများသည်။
လောကပါတ္တီသု။ ။ ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသု၌ ပုဂ္ဂပညတ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ပညတ်တို့ကို ခွဲခြားပြလို၍ သတ္တော နရော ပေါသော ဟူသော ပညတ်တို့ကို ထုတ်ပြသည်။ ဤနေရာ၌ ဤပညတ် လေးမျိုးကိုသာ ယူရမည်- ဟု ဆိုလိုရင်းမဟုတ်၊ ထိုကြောင့် “လောကပညတ္တီသု- သတ္တလောက၌ ပါဝင်သော ပုဂ္ဂိုလ် ပညတ်တို့၌” ဟု အနက်မှတ်ပါ၊ သတ္တဝ့ အားလုံးနှင့် ဆိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ပညတ်အားလုံးကို “ ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသု” အရ ယူပါ- ဟူလို။
ဗုဒ္ဓါနံ၊ တို့၏။
ကထာ၊ စကားတော်တို့သည်။
ဝါ၊ ပညတ်ကိုပြောဆိုကြောင်းစကား လည်းကောင်း။
ပရမတ္ထကထာ၊ ပရမတ်စကားလည်းကောင်း။
ဝါ၊ ပရမတ်ကို ပြောဆိုကြောင်းစကားလည်းကောင်း။
ဣတိ၊ သို့။
ဒွေ၊ နှစ်မျိုးတို့တည်း။
ဣတိ၊ ဤသို့ အစရှ်သည်ဖြင့်။
ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ၊ ၌။
( မယာ)။
ဝိတ္ထာရိတာ၊ ချဲ့အပ်ပြီ။
တတ္ထ၊ ထို သမ္မုတိကထာ ပရမတ္ထကထာ နှစ်မျိုးတို့တွင်။
ပုဂ္ဂလပဏ္ဏက္ကီသူတိ၊ ဟူသော။
အယံ၊ ဤကထာသည် ( ဤစကားသည်)။
သမ္မုတိကထာ၊ တည်း။
ဣဒါနိ၊ ၌။
ယေ ပုဂ္ဂလေ၊ အကြင် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို။
ပညပေန္တော၊ ပညတ်တော်မူသည်။
( ဟုတွာ) ။
ပုဂ္ဂလပဏ္ဏတ္တီသု၊ တို့၌။
ဘဂဝါ၊ သည်။
အနုတ္တရော၊ မိမိထက်မြတ်သူရှိတော်မမူသည်။
ဝါ၊ အမြတ်ဆုံးသည်။
ဟောတိ။
တေ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို။
ဒဿေန္တော၊ ပြလိုသည် ( ဖြစ်၍)။
သတ္တိမေ ဘန္တေ ပုဂ္ဂလာ,
ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိအာဒိံ၊ အစရှိသော စကားကို။
အာဟ၊ လျှောက်ပြီ။
[ အရှင်သာရိပုတ္တရာက မြတ်စွာဘုရားအားလျှောက်ပြီ။]
တတ္ထ၊ ထို သတ္တိမေ ဘန္တေ ပုဂ္ဂလာ, ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော အစရှိသော စကားရပ်၌။
[ ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တော ပညာဝိမုတ္တော စငည်၌ အပေါင်းအာဓာရ+ အစိတ် အာဓေယ် စပ်။]
ဥဘတောဘာဂစိမုတ္တောတိ၊ ကား။
ဒွီဟိ၊ နှစ်ပါးကုန်သော။
ဘာဂေတိ၊ တို့မှ။
( ရူပကာယအဖို့, နာမကာယအဖို့တို့မှ)။
ဝိမုတ္တော၊ လွတ်ပြီ။
[ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ၌ နှစ်ထပ်အနက်ပေးရပုံကို သတိပြုပါ။]
အရူပသမာပတ္တိယာ၊ အရူပသမာပတ်ဖြင့်။
ရူပကာယတော၊ ရုပ်အပေါင်းမှ။
ဝိမုတ္တော၊ ပြီ။
မဂ္ဂေန၊ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်။
နာမကာယတော၊ နာမ်အပေါင်းမှ။
( ဝိမုတ္တော၊ ပြီ)။
[ ထို ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တ၏ သရုပ်ကိုပြလို၍ “သော စတုန္နံ” စသည်မိန့်။]အမှာ။ ။ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တနှင့်စပ်၍ ကျမ်းစာတို့၌ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ပြထားရာ ဤပါဠိအဋ္ဌကထာ ဋီကဋ, ပုဂ္ဂဘပညတ္တိ ပါဠိကထာ ဋီကာ, မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဘိက္ခုဝဂ် ကီဋာဂိရိ သုတ်” အဋ္ဌကထာ ဋီကာ စသည်တို့ကို ကြည့်၍ ( ၁) ဝိဂြိုဟ် ( ၂) ထေရဝါဒန္တရ ( ၃) သရုပ် ( ၄) ညှိနှိုင်းချက် ဤ လေးမျိုးကို အခြေခံ၍ ဉာဏ်မှီသမျှ စိစစ်ပါမည်။
ဒွီဟိဘာဂေတိ။ ။ ဤပုဒ် ဥဘတော ဘာဂဝိမုတ္တော၌ ဥဘတောဘာဂ၏ အဖွင့်တည်း၊ ဟိဝိဘတ်သည် ကရိုဏ်းအနက်, နိဿက္က( အပါဒါန်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို ဒွီဟိဘာဂေတိ အရကိုပြလို၍ “အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော, မဂ္ဂေန နာမကာယတော” ဟုမိန့်သည်၊ နှစ်ပါးစုံသော အဖို့ဟူသည် အရူပသမာပတ်အဖို့ မဂ်အဖို့နှင့် ရူပကာယနာမကာယ အဖို့တည်း- ဟူလို၊ အရူပသမာပတ်ကို ရသောအခါ ရူပကာယမှ လွတ်၏၊ အရဟတ္တမဂ် ရသောအခ့ နာမကာယမှ လွတ်၏၊ ဤစကားအရ - “ ဒွီဟိဘာဂေဟိ- နှစ်ပါးစုံသော အရူပသမာပတ် အဖို့ မဂ်အဖို့ တို့ဖြင့်နှစ်ပါးစုံသော ရူပကာယ နာမကာယ တို့မှ” ဤသို့ အာဝုတ္တိနည်းဖြင့် နှစ်ကြိမ်ထပ်၍အနက်ပေးပါ။
ဋီကာ။ ။ ဒွီဟိဘာဂေဟီတိ ကရဏ, နိဿက္ကေ စေတံပုထုဝစနံ ( ဗဟုဝုစ် ဝိဘတ်) အာဝုတ္တိ အာဒိဝသေနစ ( အာဒိဖြင့် တန္တနည်းစသည်ကိုယူပါ)၊ အယ မတ္ထော ဝေဒိ တဗ္ဗောတခ အာစ - “ အရူပသမာပတ္တိယာ” တိ အာဒ်။
အမှာ။ ။ ဤဋီကာ၌ “ကာရဏေ” ဟု ပါဌ်ပျက်နေ၏၊ အံ့၊ ဋီ-၃၊ ၁၄၉ အတိုင်းကရဏေ ( ကရိုဏ်းအနက်၌) ဟု ရှိပါစေ။ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ၊ ဋ္ဌ( ၄၁)၌ “ဒွီဟိဘာဂေဟိဒွေဝါရေ” ဟုရှိသောကြောင့် အာဝုတ္တိနည်း ကြံဖွယ်မလိုပါ။
အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော။ ။ အရူပသမာပတ္တိယာ အရ အရူပစျာန် လေးပါးတည်း၊ စျာန်တို့က နီဝရဏကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွါနိုင်ရကား ရုပ်၌ တပ်မက်သော ရူပငဏှာကို ပယ်ခွါခြင်းအားဖြင့် ရူပကာယ ( ရုပ်အပေါင်း) မှလွတ်မြောက်သည်၊ မှန်၏- အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ အရှင်မြတ်တို့ အရူပစျာန် ဝင်စားသောအခါ ခန္ဓာကိုယ်မှ မည်သည့်ရုပ်ကိုမျှ မပယ်ပုံကို သတိပြုပါ။- ဤကားဤအဠကထာ လာသည့်အတိုင်း အဓိပ္ပါယ်တည်း၊ ပုဂ္ဂလပါတ္တိဋ္ဌ ( ၄၂) ဋီ ( ၃၅) ထို၌မူ အရူပါဝစစျာန်သည် ရူပငါယ မှလည်းကောင်း, နာမကာယမှလည်းကောင်း နှစ်ပါးစုံ လွတ်ကြောင်းမိန့်သည်။
မဂ္ဂေန နာမကာယတော။ ။ ဥညတေဋဘာဂဝိမုတ္တိ ရဟန္တာအရှင်မြတ်အတွက်ဖြစ်၍ မဂ္ဂေနအရ အရဟတ္တမဂ်ကို ယူပါ၊ “နာမကာယ” ဟူသည် ကိလေသာအပေါင်းတည်း၊ ထိုကြောင့် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာအားလုံးကို အအြစ်ဖြတ် သတ်လိုက်သဖြင့် ကိလေသာအပေါင်းမှ လွတ်မြောက်သွားသည်ကို “မဂ္ဂေန နာမကာယတော” ဟုဆိုသည်။ [ နာမကာယ- ကိလေသာဟူသော နာမ်အပေါင်း။]
**ဥဘတော ဘာဂဝိမုတ္တော**။ ။ အထက်ပါ အဓိပ္ပါယ်များကို ကြည့်၍ ဥဘတောဘာဂကို “ဥညတော စ- နှစ်ပါးစုံသော အဖို့လည်း ( အရူပသမာပတ် အဖို့, မဂ်အဖို့လည်း) + ဥညတောဘာဂါ စ- နှစ်ပါးစုံသော ( ရူပကာယ နာမကာယ ) အဖို့ တို့လည်း၊ ဥဘတောဘာဂါ” ဟုဧကဒေသသရူပေကသေသ်ပြု၊ ဥဘတေဋဘာဂေဟိ- နှစ်ပါးစုံသော အရူပသမာပတ်အဖို့ မဂ်အဖို့တို့ဖြင့် နှစ်ပါးစုံသော ရူပကာဉ နာမကာယတို့မှ အရူပသမာပတ်အဖို့ မဂ်အဖို့တို့ဖြင် နှစ်ပါးစုံသော ရူပကာယ နာမကာယတို့မှ + ဝိမုတ္တော= လွတ်သူတည်း၊ ဥဘတော ဘာဂဝိမုတ္တော” ဟုဆက်။
အံ, ဋီကာ။ ။ ဥဘတော ဥတယထာ( နှစ်ပါးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့်)၊ [ အရူပသမာပတ်, မဂ်ဟူသော နှစ်ပါးစုံသော အဖို့အားဖြင့်- ဟူလိူ။] ဥဘတော ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ ( နှစ်ပါးကုန်သော ရူပကာယ နာမကာယအဖို့တို့မှ၊) ဝိမုတ္တောတိဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော၊ ဧကဒေသသရူပေကသေသနယေန- ( ဥဘတော တပုဒ်ကိုချေ၍ ဥဘတောဘာဂ) တစိတ်ကြွင်းသောနည်းဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဖြစ်သည်။ [ အံ့၊ ဋီ-၃၊ ၁၄၉]။
တိပိဋစုဠနာကထေရ်၏ဝါဒ။ ။ ဤထေရ်က စျာန်သမာပတ်ဟူသော ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခမဂ်ဟူသောဝိက္ခမ္ဘနမိမောက္ခ မဂ်ဟူသောညသမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ကိလေသာတို့မှ လွတ်သောကြောင့် “ဥဘတော ဘာဂ ဝိမုတ္တ” မည်၏- ဟုဆ်ု၏၊ ဤအလို “ဥဘတောဘာဂ” အရ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခအဖို့, သမုစ္ဆေဒဝိမော ဝိမောက္ခအဖို့ နှစ်ပါးကိုယူ၍ “ဥဘတော ဘာဂေဟိ+ မုတ္တော ( ကိလေသာတို့မှ လွတ်သူတည်၊) ဥတတေဋဘာဂဝိမုတ္တော၊ ပေ၊ တတ္ထ ဝိမုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော၊ ပေ၊ တတ္ထ ဝိမုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော၊- ပုဂ္ဂပညတ်၊ မူလဋီ-၃၊ ၃၅။]
တိပိဋက မဟာဓမ္မရက္ခိတထေရ်။ ။ ဤထေရ်ကမူရူပကာယ နာမကာယနှစ်ပါးအပေါင်းမှ လွတ်သောကြောင့် ဥဘတော ဘာဂဝိမုတ္တမည်၍- ဟုမိန့်သည်၊ ဤအလို ရူပကုယနာမကာယ နှစ်ပါးကို “ဥဘတော ဘာဂ” အရယူ၍ “ဥဘတောဘာဂေဟိ+ ဝိမုတ္တော” ဟုပြု၊ ကိလေသာ ဟူသော နာမကာယမှ လွတ်းာ၌ ဝိက္ခမ္ဘန ဝိမောက္ခ- သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခ အားဖြင့် နှစ်ကြိမ်လွတ်ရသည်။
ဋီကာ။ ။ ဒုတိယတ္ထေရဝါဒ ဥဘတောဘာဂေစိ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တော၊ ပေ၊ ကိလေသာ ဝီက္ခမ္ဘန သမုစ္ဆေဒနေ ဟိ ဝါ ကာယဒွယတော ဝိမုတ္တောတိအတ္ထော၊- မူလ ဋီ-၃၊ ၃၅။ [ ကိလေသပ်က္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒနေဟိ- ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွါခြင်း အကြွင်းမဲ့ဖြတ်ခြင်းတို့ဖြင့်- ဟုဆိုပါ။]
တိပိဋက စူဠာဘယထေရ်။ ။ ဤ ထေရ်၏ ဝါဒ၌ ကိလေသာတို့မှ လွတ်သည်ကို “ဝိမုတ္တော” ဟုဆိုလို၏၊ ထိုသို့ လွတ်ရာ၌ စျာန်သမာပတ်ဖြင့် ပယ်ခွါစဉ်က တကြိမ်, မဂ်ဖြင်ြ အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖြတ်စဉ်က တစ်ကြိမ်၊ ဤ သို့ နှစ်ကြိမ်လွတ်သည်ကို “ ဥဘတောဘာဂ” ဟုဆိုသည် ထိုကြောင့် ဥဘဘောဘာဂေဟိ - နှစ်ပါးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့်၊ ( ဝါ- နှစ်ကြိမ်)၊ ဝိမုတ္တော- ကိလေသာတို့မှ လွတ်သူတည်း၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော- ဟုပြု။
ဋီကာ။ ။ သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဧကဝါရံ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒ ဝိမောက္ခေန ဧကဝါရဲ ဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော၊ [ သမာပတ္တိယာ- အရူပစျာန်သမာပတ်ဖြင့်၊ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန- ပယ်ခွါခြင်းဟူသော ဝိမောက္ခအားဖြင့်စသည် အနက်ဆိုပါ။]
ဝါဒ ၃ မျိုးပေါင်း။ ။ အဋ္ဌကထာ၌ ဤထေးဝါဒ သုံးမျိုးကိုပင် ပါဝင်အောင် တပေါင်းတည်း ပြု၍ “အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော ဝိမုတ္တော, မဂ္ဂေန နာမကာယတော” ဟုဖွင့်ထား၏။ [ ဧတေန၊ ပေ၊ ဩမေသဲ တိဏ္ဏမ္ပိ ထေရဝါဒါနံ ဧကဇ္ဈံသင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။- ဋီကာ။]
သော စတုန္နံစသည်။ ။ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ၏ သရုပ်ကိုပြလို၍ “သောစတုန္နံ” စသည်မိန့်၊ ဤစကားကိုကြည့်၍ - အရူပသမာပတ်လေးမျိုးတွင် တမျိုးမျိုးကို ဝင်စား ရာမှထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စ ဒုက္ခ အနတ္တဟု ရှုသဖြင့် ရဟန္တာဖြစ်ကြသောပုဂ္ဂိုလ်လေူဦး, နိရောဓသမာပတ်မှ ထ၍ သင်္ခါရတို့ကို ဝိပဿနာရှုသဖြင့် အနာဂါမ်ဖြစ်ပြီးမှ ရဟန္တာ အဖြစ်သို့ရောက်သေဋ ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦး၊ ဤသို့ငါးဦးရှိသည်ဟုသိပါ။
မဟာနိဒါသုတ်။ ။ [ ဒီ ၂ ၊ ၆၀။] ထိုသုတမ၌ “ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ၊ အယံပဋ္ဌမော ဝိမောက္ခော၊ ပေ၊ သဗ္ဗလော နေဝသညာ နာသညာယတနံ သမတိက္ကမ္မသညာဝေဒယိတနိရောဓံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဟိ၊ အယံ အဋ္ဌမော ဝိမော က္ခော” ဟုညနိရောဓစမာပတ်အဆုံးရှိသော ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုနောကါ “အာသဝါနဉ္စ ခယာ” စသည်ဖြင့် အရဟတ္တမဂ်ကို ဟောတော်မူ၏၊ ဤသို့ အဋ္ဌဝိမောက္ခအားဖြင့်ရူပကာယမှ လည်းကောင်း, အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိဘေသာဟူသော နာမကာယမှလည်းကောင်း အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာဟူသော နာမကာယမှလည်းကောင်း နှစ်မျိုးစုံမှ လွတ်သော ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောဆော်မူ၏၊ ထိုသုတ်၌ နိရောဓသမာပတ်ကို ရပြီးမှ အရဟတ္တမဂ်ကို ရသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ဥဘတောဂဝိမုတ္တအဖြစ်ကို ဟောတော်မူခြင်းသည် “အမြတ်ဆုံး ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်” ကို ဖေါ်ထုတ်ချီးကျူး၍ ဟောတော်မူခြင်းသည် “အမြတ်ဆုံး ဥညတောဘာဂ ဝိမုတ္တမုဂ္ဂိုလ်” ကိုဖေါ်ထုတ်ချီးကျူး၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်၊ ထိုကြောင့် ထိုသုတ်တော်၌ပင် “ဣမာယစ အာနန္ဒ ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တယာ အညာ ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တိ ဥတ္တရိတရာ ဝါ ပဏီတတရာ ဝါ နတ္ထိ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ [ မူလ၊ ဋီ၊ ၄ ၊ ၄၄-။]
ကီဋာဂိရိသုတ်။ ။ [ မ၊ ၂ ၊ ၁၃၈၊ ၁၄၃။] ထိုသုတ်၌ကား “ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခာ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အာရုပ္ပါ၊ တေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ” ဟု အရူပသမာပတ် ဘေးပါးကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုနောက် “ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ” ဟုအရဟတ္တမဂ်ကို ဟောတော်မူ၏၊ ဤ သို့အရူပသမာပတ် လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ရူပကာယမှလွတ်၍ အရဟတ္တမဂ်ရသောအခါ ကိဘေသာနာမကာယမှလွတ်သော ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောတောိမူထားသည်။ [ မူလ၊ ဋီ ၊ ၃ ၊ ၃၄ - ၃၅]။
အဋ္ဌကထာများ။ ။ ဤအဋ္ဌကထာနှင့် ပုဂ္ဂလပညတ် အဋ္ဌကထာ ( ၄၁) မဇ္ဈိမ၊ ဋ္ဌ၊ ၃၊ ( ၁၃၁) တို့၌ကား ကီဋာဂိရိသုတ်တော်အတိုင်း အရူပသမာပတ် တပါးကိုရလျှင် ( ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို နိရောဓ သမာပတ်အထိ မရစေကာမူ) ရူပကာယမှလွတ်၍ အရဟတ္တမဂ် ရသောအလါ နာမကာယမှ လွတ်သောကြောင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဖြစ်နိုင်ရကား “သော စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ” စသည်ဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် အားလုံးကို သိမ်ူကျုံး၍ “ပဉ္စဝိဓော” ဟုပြထားသည်။
မှတ်ချက်။ ။ ကီဋာဂိရိသုတ် အဋ္ဌကထာ၌ကား - အရူပသမာပတ်တို့သည် ရူပသမာပတ်နှင့်ကင်း၍ မဖြစ်ခြင်းကြောင့် “အာရုပ္ပါ” ဟု ဟောတော်မူထားသော်လည်း ပိမောက္ခ ရှစ်ပါးကိုပင် ဟောတော်မူထား၏ ဟူလည်းကောင်း၊ ဋီကာများ၌လည်းယင်းသုတ်ဝယ် “ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေဝါရေ ဝိမုတ္တော” ဟူသော လက္ခဏာနှင့်ညီသောကြောင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ သေဋ္ဌ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ဟောတော်မူထား၏ဟုလည်းကောင်း ဖွင့်ကြသည်။ ဤအလို ယင်းသုတ်၌လည်း ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် ငါးယောက်လုံးကိုပင် ဟောတော်ထားသည်- ဟု မှတ်ပါ။
ဒွီဟိဘာဂေတိ။ ။ ဤပုဒ် ဥဘတော ဘာဂဝိမုတ္တော၌ ဥဘတောဘာဂ၏ အဖွင့်တည်း၊ ဟိဝိဘတ်သည် ကရိုဏ်းအနက်, နိဿက္က( အပါဒါန်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို ဒွီဟိဘာဂေတိ အရကိုပြလို၍ “အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော, မဂ္ဂေန နာမကာယတော” ဟုမိန့်သည်၊ နှစ်ပါးစုံသော အဖို့ဟူသည် အရူပသမာပတ်အဖို့ မဂ်အဖို့နှင့် ရူပကာယနာမကာယ အဖို့တည်း- ဟူလို၊ အရူပသမာပတ်ကို ရသောအခါ ရူပကာယမှ လွတ်၏၊ အရဟတ္တမဂ် ရသောအခ့ နာမကာယမှ လွတ်၏၊ ဤစကားအရ - “ ဒွီဟိဘာဂေဟိ- နှစ်ပါးစုံသော အရူပသမာပတ် အဖို့ မဂ်အဖို့ တို့ဖြင့်နှစ်ပါးစုံသော ရူပကာယ နာမကာယ တို့မှ” ဤသို့ အာဝုတ္တိနည်းဖြင့် နှစ်ကြိမ်ထပ်၍အနက်ပေးပါ။
ဋီကာ။ ။ ဒွီဟိဘာဂေဟီတိ ကရဏ, နိဿက္ကေ စေတံပုထုဝစနံ ( ဗဟုဝုစ် ဝိဘတ်) အာဝုတ္တိ အာဒိဝသေနစ ( အာဒိဖြင့် တန္တနည်းစသည်ကိုယူပါ)၊ အယ မတ္ထော ဝေဒိ တဗ္ဗောတခ အာစ - “ အရူပသမာပတ္တိယာ” တိ အာဒ်။
အမှာ။ ။ ဤဋီကာ၌ “ကာရဏေ” ဟု ပါဌ်ပျက်နေ၏၊ အံ့၊ ဋီ-၃၊ ၁၄၉ အတိုင်းကရဏေ ( ကရိုဏ်းအနက်၌) ဟု ရှိပါစေ။ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ၊ ဋ္ဌ( ၄၁)၌ “ဒွီဟိဘာဂေဟိဒွေဝါရေ” ဟုရှိသောကြောင့် အာဝုတ္တိနည်း ကြံဖွယ်မလိုပါ။
အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော။ ။ အရူပသမာပတ္တိယာ အရ အရူပစျာန် လေးပါးတည်း၊ စျာန်တို့က နီဝရဏကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွါနိုင်ရကား ရုပ်၌ တပ်မက်သော ရူပငဏှာကို ပယ်ခွါခြင်းအားဖြင့် ရူပကာယ ( ရုပ်အပေါင်း) မှလွတ်မြောက်သည်၊ မှန်၏- အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ အရှင်မြတ်တို့ အရူပစျာန် ဝင်စားသောအခါ ခန္ဓာကိုယ်မှ မည်သည့်ရုပ်ကိုမျှ မပယ်ပုံကို သတိပြုပါ။- ဤကားဤအဠကထာ လာသည့်အတိုင်း အဓိပ္ပါယ်တည်း၊ ပုဂ္ဂလပါတ္တိဋ္ဌ ( ၄၂) ဋီ ( ၃၅) ထို၌မူ အရူပါဝစစျာန်သည် ရူပငါယ မှလည်းကောင်း, နာမကာယမှလည်းကောင်း နှစ်ပါးစုံ လွတ်ကြောင်းမိန့်သည်။
မဂ္ဂေန နာမကာယတော။ ။ ဥညတေဋဘာဂဝိမုတ္တိ ရဟန္တာအရှင်မြတ်အတွက်ဖြစ်၍ မဂ္ဂေနအရ အရဟတ္တမဂ်ကို ယူပါ၊ “နာမကာယ” ဟူသည် ကိလေသာအပေါင်းတည်း၊ ထိုကြောင့် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာအားလုံးကို အအြစ်ဖြတ် သတ်လိုက်သဖြင့် ကိလေသာအပေါင်းမှ လွတ်မြောက်သွားသည်ကို “မဂ္ဂေန နာမကာယတော” ဟုဆိုသည်။ [ နာမကာယ- ကိလေသာဟူသော နာမ်အပေါင်း။]
**ဥဘတော ဘာဂဝိမုတ္တော**။ ။ အထက်ပါ အဓိပ္ပါယ်များကို ကြည့်၍ ဥဘတောဘာဂကို “ဥညတော စ- နှစ်ပါးစုံသော အဖို့လည်း ( အရူပသမာပတ် အဖို့, မဂ်အဖို့လည်း) + ဥညတောဘာဂါ စ- နှစ်ပါးစုံသော ( ရူပကာယ နာမကာယ ) အဖို့ တို့လည်း၊ ဥဘတောဘာဂါ” ဟုဧကဒေသသရူပေကသေသ်ပြု၊ ဥဘတေဋဘာဂေဟိ- နှစ်ပါးစုံသော အရူပသမာပတ်အဖို့ မဂ်အဖို့တို့ဖြင့် နှစ်ပါးစုံသော ရူပကာဉ နာမကာယတို့မှ အရူပသမာပတ်အဖို့ မဂ်အဖို့တို့ဖြင် နှစ်ပါးစုံသော ရူပကာယ နာမကာယတို့မှ + ဝိမုတ္တော= လွတ်သူတည်း၊ ဥဘတော ဘာဂဝိမုတ္တော” ဟုဆက်။
အံ, ဋီကာ။ ။ ဥဘတော ဥတယထာ( နှစ်ပါးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့်)၊ [ အရူပသမာပတ်, မဂ်ဟူသော နှစ်ပါးစုံသော အဖို့အားဖြင့်- ဟူလိူ။] ဥဘတော ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ ( နှစ်ပါးကုန်သော ရူပကာယ နာမကာယအဖို့တို့မှ၊) ဝိမုတ္တောတိဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော၊ ဧကဒေသသရူပေကသေသနယေန- ( ဥဘတော တပုဒ်ကိုချေ၍ ဥဘတောဘာဂ) တစိတ်ကြွင်းသောနည်းဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဖြစ်သည်။ [ အံ့၊ ဋီ-၃၊ ၁၄၉]။
တိပိဋစုဠနာကထေရ်၏ဝါဒ။ ။ ဤထေရ်က စျာန်သမာပတ်ဟူသော ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခမဂ်ဟူသောဝိက္ခမ္ဘနမိမောက္ခ မဂ်ဟူသောညသမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ကိလေသာတို့မှ လွတ်သောကြောင့် “ဥဘတော ဘာဂ ဝိမုတ္တ” မည်၏- ဟုဆ်ု၏၊ ဤအလို “ဥဘတောဘာဂ” အရ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခအဖို့, သမုစ္ဆေဒဝိမော ဝိမောက္ခအဖို့ နှစ်ပါးကိုယူ၍ “ဥဘတော ဘာဂေဟိ+ မုတ္တော ( ကိလေသာတို့မှ လွတ်သူတည်၊) ဥတတေဋဘာဂဝိမုတ္တော၊ ပေ၊ တတ္ထ ဝိမုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော၊ ပေ၊ တတ္ထ ဝိမုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော၊- ပုဂ္ဂပညတ်၊ မူလဋီ-၃၊ ၃၅။]
တိပိဋက မဟာဓမ္မရက္ခိတထေရ်။ ။ ဤထေရ်ကမူရူပကာယ နာမကာယနှစ်ပါးအပေါင်းမှ လွတ်သောကြောင့် ဥဘတော ဘာဂဝိမုတ္တမည်၍- ဟုမိန့်သည်၊ ဤအလို ရူပကုယနာမကာယ နှစ်ပါးကို “ဥဘတော ဘာဂ” အရယူ၍ “ဥဘတောဘာဂေဟိ+ ဝိမုတ္တော” ဟုပြု၊ ကိလေသာ ဟူသော နာမကာယမှ လွတ်းာ၌ ဝိက္ခမ္ဘန ဝိမောက္ခ- သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခ အားဖြင့် နှစ်ကြိမ်လွတ်ရသည်။
ဋီကာ။ ။ ဒုတိယတ္ထေရဝါဒ ဥဘတောဘာဂေစိ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တော၊ ပေ၊ ကိလေသာ ဝီက္ခမ္ဘန သမုစ္ဆေဒနေ ဟိ ဝါ ကာယဒွယတော ဝိမုတ္တောတိအတ္ထော၊- မူလ ဋီ-၃၊ ၃၅။ [ ကိလေသပ်က္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒနေဟိ- ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွါခြင်း အကြွင်းမဲ့ဖြတ်ခြင်းတို့ဖြင့်- ဟုဆိုပါ။]
တိပိဋက စူဠာဘယထေရ်။ ။ ဤ ထေရ်၏ ဝါဒ၌ ကိလေသာတို့မှ လွတ်သည်ကို “ဝိမုတ္တော” ဟုဆိုလို၏၊ ထိုသို့ လွတ်ရာ၌ စျာန်သမာပတ်ဖြင့် ပယ်ခွါစဉ်က တကြိမ်, မဂ်ဖြင်ြ အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖြတ်စဉ်က တစ်ကြိမ်၊ ဤ သို့ နှစ်ကြိမ်လွတ်သည်ကို “ ဥဘတောဘာဂ” ဟုဆိုသည် ထိုကြောင့် ဥဘဘောဘာဂေဟိ - နှစ်ပါးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့်၊ ( ဝါ- နှစ်ကြိမ်)၊ ဝိမုတ္တော- ကိလေသာတို့မှ လွတ်သူတည်း၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော- ဟုပြု။
ဋီကာ။ ။ သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဧကဝါရံ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒ ဝိမောက္ခေန ဧကဝါရဲ ဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော၊ [ သမာပတ္တိယာ- အရူပစျာန်သမာပတ်ဖြင့်၊ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန- ပယ်ခွါခြင်းဟူသော ဝိမောက္ခအားဖြင့်စသည် အနက်ဆိုပါ။]
ဝါဒ ၃ မျိုးပေါင်း။ ။ အဋ္ဌကထာ၌ ဤထေးဝါဒ သုံးမျိုးကိုပင် ပါဝင်အောင် တပေါင်းတည်း ပြု၍ “အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော ဝိမုတ္တော, မဂ္ဂေန နာမကာယတော” ဟုဖွင့်ထား၏။ [ ဧတေန၊ ပေ၊ ဩမေသဲ တိဏ္ဏမ္ပိ ထေရဝါဒါနံ ဧကဇ္ဈံသင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ။- ဋီကာ။]
သော စတုန္နံစသည်။ ။ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ၏ သရုပ်ကိုပြလို၍ “သောစတုန္နံ” စသည်မိန့်၊ ဤစကားကိုကြည့်၍ - အရူပသမာပတ်လေးမျိုးတွင် တမျိုးမျိုးကို ဝင်စား ရာမှထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စ ဒုက္ခ အနတ္တဟု ရှုသဖြင့် ရဟန္တာဖြစ်ကြသောပုဂ္ဂိုလ်လေူဦး, နိရောဓသမာပတ်မှ ထ၍ သင်္ခါရတို့ကို ဝိပဿနာရှုသဖြင့် အနာဂါမ်ဖြစ်ပြီးမှ ရဟန္တာ အဖြစ်သို့ရောက်သေဋ ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦး၊ ဤသို့ငါးဦးရှိသည်ဟုသိပါ။
မဟာနိဒါသုတ်။ ။ [ ဒီ ၂ ၊ ၆၀။] ထိုသုတမ၌ “ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ၊ အယံပဋ္ဌမော ဝိမောက္ခော၊ ပေ၊ သဗ္ဗလော နေဝသညာ နာသညာယတနံ သမတိက္ကမ္မသညာဝေဒယိတနိရောဓံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရဟိ၊ အယံ အဋ္ဌမော ဝိမော က္ခော” ဟုညနိရောဓစမာပတ်အဆုံးရှိသော ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုနောကါ “အာသဝါနဉ္စ ခယာ” စသည်ဖြင့် အရဟတ္တမဂ်ကို ဟောတော်မူ၏၊ ဤသို့ အဋ္ဌဝိမောက္ခအားဖြင့်ရူပကာယမှ လည်းကောင်း, အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိဘေသာဟူသော နာမကာယမှလည်းကောင်း အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာဟူသော နာမကာယမှလည်းကောင်း နှစ်မျိုးစုံမှ လွတ်သော ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောဆော်မူ၏၊ ထိုသုတ်၌ နိရောဓသမာပတ်ကို ရပြီးမှ အရဟတ္တမဂ်ကို ရသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ဥဘတောဂဝိမုတ္တအဖြစ်ကို ဟောတော်မူခြင်းသည် “အမြတ်ဆုံး ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်” ကို ဖေါ်ထုတ်ချီးကျူး၍ ဟောတော်မူခြင်းသည် “အမြတ်ဆုံး ဥညတောဘာဂ ဝိမုတ္တမုဂ္ဂိုလ်” ကိုဖေါ်ထုတ်ချီးကျူး၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်၊ ထိုကြောင့် ထိုသုတ်တော်၌ပင် “ဣမာယစ အာနန္ဒ ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တယာ အညာ ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တိ ဥတ္တရိတရာ ဝါ ပဏီတတရာ ဝါ နတ္ထိ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ [ မူလ၊ ဋီ၊ ၄ ၊ ၄၄-။]
ကီဋာဂိရိသုတ်။ ။ [ မ၊ ၂ ၊ ၁၃၈၊ ၁၄၃။] ထိုသုတ်၌ကား “ဣဓ ဘိက္ခဝေ ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခာ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အာရုပ္ပါ၊ တေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ” ဟု အရူပသမာပတ် ဘေးပါးကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုနောက် “ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ” ဟုအရဟတ္တမဂ်ကို ဟောတော်မူ၏၊ ဤ သို့အရူပသမာပတ် လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ရူပကာယမှလွတ်၍ အရဟတ္တမဂ်ရသောအခါ ကိဘေသာနာမကာယမှလွတ်သော ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောတောိမူထားသည်။ [ မူလ၊ ဋီ ၊ ၃ ၊ ၃၄ - ၃၅]။
အဋ္ဌကထာများ။ ။ ဤအဋ္ဌကထာနှင့် ပုဂ္ဂလပညတ် အဋ္ဌကထာ ( ၄၁) မဇ္ဈိမ၊ ဋ္ဌ၊ ၃၊ ( ၁၃၁) တို့၌ကား ကီဋာဂိရိသုတ်တော်အတိုင်း အရူပသမာပတ် တပါးကိုရလျှင် ( ဝိမောက္ခရှစ်ပါးကို နိရောဓ သမာပတ်အထိ မရစေကာမူ) ရူပကာယမှလွတ်၍ အရဟတ္တမဂ် ရသောအလါ နာမကာယမှ လွတ်သောကြောင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဖြစ်နိုင်ရကား “သော စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ” စသည်ဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် အားလုံးကို သိမ်ူကျုံး၍ “ပဉ္စဝိဓော” ဟုပြထားသည်။
မှတ်ချက်။ ။ ကီဋာဂိရိသုတ် အဋ္ဌကထာ၌ကား - အရူပသမာပတ်တို့သည် ရူပသမာပတ်နှင့်ကင်း၍ မဖြစ်ခြင်းကြောင့် “အာရုပ္ပါ” ဟု ဟောတော်မူထားသော်လည်း ပိမောက္ခ ရှစ်ပါးကိုပင် ဟောတော်မူထား၏ ဟူလည်းကောင်း၊ ဋီကာများ၌လည်းယင်းသုတ်ဝယ် “ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေဝါရေ ဝိမုတ္တော” ဟူသော လက္ခဏာနှင့်ညီသောကြောင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ သေဋ္ဌ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း ဟောတော်မူထား၏ဟုလည်းကောင်း ဖွင့်ကြသည်။ ဤအလို ယင်းသုတ်၌လည်း ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် ငါးယောက်လုံးကိုပင် ဟောတော်ထားသည်- ဟု မှတ်ပါ။
သော၊ ထို ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တ ပု ဂ္းိုလ်သည်။
( ပဉ္စဝိမော ဟောတိ၊ ၌စပ်)။
စတုန္နံ၊ ကုန်သော။
အရူပသမာပတ္တီနံ၊ တို့တွင်။
[ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ၊ ဋီကာ။]
ဧကေကတော၊ တပါးတပါးသော အရူပသမာပတ်မှ။
ဝုဋ္ဌာယ၊ ထ၍။
သင်္ခါရေ၊ တို့ကို။
သမ္မသိတွာ၊ သုံးသပ်၍။
( ဝိပဿနာရှု၍)။
အရဟတ္တပ္ပတ္တာနံ၊ အရဟတ္တဖိုလ် သို့ ရောက်ကုန်သော။
စတုန္နံ၊ လေးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏လည်းကောင်း။
( ဝသေန၊ ၌စပ်)။
နိရောဓာ၊ နိရောဓာ= နိရောဓသမာပတ်မှ။
ဝုဋ္ဌာယ၊ ၍။
အရဟတ္တပ္ပတ္တအနာဂါမိနော စ၊ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သော အနာဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်၏လည်းကောင်း။
[ ဘူတပုဗ္ဗဂတိက နည်းအားဖြင့် အရဟတ္တပ္ပတ္ အနာဂါမိနော၊ ဟုဆိုသည်။]
ဝသေန၊ အပြားအားဖြင့်။
[ နောက်၌ ဘေဒအနက်ဟော ပုဒ်ပါသည်။]
ပဉ္စဝိဓော၊ ငါးပါးအပြားရှိသည်။
ဟောတိ၊ ၏။
ဧတ္ထ၊ ဤဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တကထာ၌။
[ ရှေးနိဿယ၌ "ဧတ္ထ၊ ဤဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၌" ဟု စွဲ၏။]ပါဠိပနေတ္ထ။ ။ဥဘထောဘာဂဝိမုတ္တ ဖြစ်သင့်သောပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးကို သိမ်းကျုံး၍ပဉ္စဝိဓော” ဟု ဆိုသော်လည်း ပုဂ္ဂလပညတ် ပါဠိတော်၌ကား အဌဝိမောက္ခ ဥဘတော ဘာဂဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဟော်တော်မူထားသည် ဟု ပြလို၍ပါဠိပနေတ္ထ” စသည်မိန့်မှန့်၏–ဤပါဠိသည် သာဓကစကားမဟုတ် မိမိ အဆိုနှင့် ပါဠိတော်အလိုကို ညှိ၍ ပြခြင်းသာဖြစ်၏ တိုက်ရိုက် သာဓကပြလိုလျှင် ``ယထာဟ တေနာဟ,တေနာဟဘဂဝါ,တေနဝုတ္တံ,ဝုတ္တဠိစေတံ”စသည်ဖြင့်သုံးလေ့ရှိသည်။
[နောက်၌ လာလိမ့်မည်]
မေးဖွယ်။ ။သို့ဖြစ်လျှင် အရူပစျာန်လေးပါးလုံး မရပဲ ၁ပါး, ၂ပါး,၃ပါးသာ ရသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်အတွက်အဌဝိမောက္ခလာဘီ”ဟု မဆိုနိုင်သည် မဟုတ်ပါလော-ဟုမေးဖွယ်ရှိ၏ အပေါင်းဖြစ်သော အဌသမာ ပတ္တိလာဘီ ဥဘတော ဘာဂဒိမုတ္တ၏အမည်ကို အစိတ်ဖြစ်သော အရူပစျာန် ၁ပါး,၂ပါး,၃ပါးရသူ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၌တင်စား၍ ဧကဒေသျူပစာရအားဖြင့်အဌဝိမောက္ခလာဘီ”ဟုပင်ဆိုနိုင်ပါသည်။ [မူလ၊ဋီ ၃၊(၃၆)။]
အဌဝိမောက္ခေစသည်။ ။ အဌသမာပတ္တိယော သံဟဇာတနာ မကာယေန ပဋိလဘိဘွာ၊ ပေ၊ ဝိပဿနာ ပညာယ သင်္ခါရဂတံ ( သင်္ခါရအပေါင်းကို)မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဿိဘွာ စတ္တာရောပိ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ၊- ဋီကာ။ ဒိသွာ။ ။ပါဠိတော်ရှိအတိုင်း အဓိပ္ပါယ်ယူလျှင် အာသဝါ” ဟူသော ကတ္တားသည် ဒိသွာ၏ ကတ္တားလည်းဖြစ်စရာရှိသောကြောင့်အာသဝေါတရားတို့က မြင်၍ကုန်သည်” ဟု အဓိပ္ပါယ် ထွက်၏ ထို့ကြောင့် ဒိသွာကို ပုဗ္ဗကာလ ကြိယာဝိသေသနမပေးပဲ ဟိတ် အနက်ပေးရသည်။ သို့ရာတွင် ကြိယာအနေအားဖြင့် မြင်ခြင်းက ရှေးကျသောကြောင့် ``ပုဗ္ဗကာလကြိယာ”ဟုဆိုနိုင်ပါသည်။ဘာ့ကြောင့်နည်း၊—အာသေဝါတို့၏ကုန်ခြင်းသည် မြင်ခြင်းနှင့်စပ်၍ နေသောကြောင့်တည်း။
ဋီကာ။ ။ ဒိသွာတိ ဒဿနဟေတု၊နဟိ အာသဝါ ပညာယ ပဿန္တိ၊( အာသဝေါ တရားတို့က ပညာဖြင့် မြင်တတ်ကုန်သည်မဟုတ်)၊ဒဿန ကာရဏာပန( အဟုတ်ကား မြင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်) ပရိက္ခီဏာ( ကုန်သောအာသဝေါတို့ကို) ဒိသွာ ပရိက္ခီဏာတိ(မြင်ခြင်းကြောင့် ကုန်သော အာသဝေါတို့ဟူ၍) ဝုတ္တာ၊( ဘာကြောင့်နည်း) ဒဿနာယတ္တ ပရိက္ခီဏတ္တာ( ပညာဖြင့် မြင်ခြင်း ၌စပ်သော ကုန်ခြင်း၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း)၊ ဧဣဥိဒဿနံ( မြင်ခြင်းကို) အာသဝါနံ ခယဿ( ကုန်ခြင်း၏) ပုရိမ ကိရိယာ ဘာဝေန ဝုတ္တံ။ ဋီကာ၌အာသဝါ”ဟူသော ပဌမာ ဗဟုဝစန နေရာဝယ်အာသဝေ”ဟုဒုတိယာ ဗဟုဝစနန္တဖြင့် ပါဌ်ပျက်နေ၏၊ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ မူလဋီ၊(၃၅) အတိုင်း``အာသဝါ”ဟု ပါဌ်မှန်ရှိပါစေ။
ပညာဝိမုတ္တော။ ။ ပညာ-ဟူသည် ဝိပဿနာပညာမဂ်ပညာတည်း၊ ရဟန္တာဖြစ်ပြီးမှ ပညာဝိမုတ္တအမည်ရနိုင်သောကြောင့် အရဟတ္တ မဂ်ပညာကိုသာ ဥက္ကဌနည်းအားဖြင့် ယူနိုင်၏၊ ပညာဖြင့် ကိလေသာတို့မှ လွတ်သည်” ဟုဆိုရာ၌ သမာဓိ လုံးလုံး မပါ-ဟုဆိုလိုခြင်းမဟုတ်၊ ရပါဝစရသမာဓိကား ပါ,ပါ၏၊ လွန်ကဲသော သတ္တိထူး ရှိသော အရူပါဝစရ စျာန် သမာဓိ မပါဘဲ ပညာသက်သက်ဖြင့် သာ ကိလေသာတို့မှလွတ်သူ-ဟုဆိုလိုသည်။ထို့ကြောင့် အံ့၊ဋီ-၃၊( ၁၅၁)၊မ၊ဋီ-၃( ၈၆)တို့၌ပညာယဧဝ+ဝိမုတ္တော”ဟု ဧဝသဒ္ဒါထည့်၍ဖွင့်ကြသညါ။[ ဝိသေသတော ပညာယ ဧဝဝိခုတ္တော၊နတဿာ( ထိုပညာ၏)ပတိဌာနဘူတေန အဌဝိမောက္ခ သင်္ခါတေန သာတိသယေန( လွန်ကဲသော သတ္တိထူးရှိသော) သမာဓိနာတိ ပညာဝိမုတ္တော၊ မ၊ - ဋီ၊၃၊ ၈၆။] ဤဝါကျ၏နောက်၌အနဓိဂတ ဝိမောက္ခန” ဟုပါဌ်ရှိနေ၏၊ အင်္ဂုတ္တိုရ်ဋိကာအတိုင်းအနဓိဂတအဌဝိမောက္ခော”ဟုရှိသင့်သည်။
မေးဖွယ်။ ။သို့ဖြစ်လျှင် အရူပစျာန်လေးပါးလုံး မရပဲ ၁ပါး, ၂ပါး,၃ပါးသာ ရသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်အတွက်အဌဝိမောက္ခလာဘီ”ဟု မဆိုနိုင်သည် မဟုတ်ပါလော-ဟုမေးဖွယ်ရှိ၏ အပေါင်းဖြစ်သော အဌသမာ ပတ္တိလာဘီ ဥဘတော ဘာဂဒိမုတ္တ၏အမည်ကို အစိတ်ဖြစ်သော အရူပစျာန် ၁ပါး,၂ပါး,၃ပါးရသူ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၌တင်စား၍ ဧကဒေသျူပစာရအားဖြင့်အဌဝိမောက္ခလာဘီ”ဟုပင်ဆိုနိုင်ပါသည်။ [မူလ၊ဋီ ၃၊(၃၆)။]
အဌဝိမောက္ခေစသည်။ ။ အဌသမာပတ္တိယော သံဟဇာတနာ မကာယေန ပဋိလဘိဘွာ၊ ပေ၊ ဝိပဿနာ ပညာယ သင်္ခါရဂတံ ( သင်္ခါရအပေါင်းကို)မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဿိဘွာ စတ္တာရောပိ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ၊- ဋီကာ။ ဒိသွာ။ ။ပါဠိတော်ရှိအတိုင်း အဓိပ္ပါယ်ယူလျှင် အာသဝါ” ဟူသော ကတ္တားသည် ဒိသွာ၏ ကတ္တားလည်းဖြစ်စရာရှိသောကြောင့်အာသဝေါတရားတို့က မြင်၍ကုန်သည်” ဟု အဓိပ္ပါယ် ထွက်၏ ထို့ကြောင့် ဒိသွာကို ပုဗ္ဗကာလ ကြိယာဝိသေသနမပေးပဲ ဟိတ် အနက်ပေးရသည်။ သို့ရာတွင် ကြိယာအနေအားဖြင့် မြင်ခြင်းက ရှေးကျသောကြောင့် ``ပုဗ္ဗကာလကြိယာ”ဟုဆိုနိုင်ပါသည်။ဘာ့ကြောင့်နည်း၊—အာသေဝါတို့၏ကုန်ခြင်းသည် မြင်ခြင်းနှင့်စပ်၍ နေသောကြောင့်တည်း။
ဋီကာ။ ။ ဒိသွာတိ ဒဿနဟေတု၊နဟိ အာသဝါ ပညာယ ပဿန္တိ၊( အာသဝေါ တရားတို့က ပညာဖြင့် မြင်တတ်ကုန်သည်မဟုတ်)၊ဒဿန ကာရဏာပန( အဟုတ်ကား မြင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်) ပရိက္ခီဏာ( ကုန်သောအာသဝေါတို့ကို) ဒိသွာ ပရိက္ခီဏာတိ(မြင်ခြင်းကြောင့် ကုန်သော အာသဝေါတို့ဟူ၍) ဝုတ္တာ၊( ဘာကြောင့်နည်း) ဒဿနာယတ္တ ပရိက္ခီဏတ္တာ( ပညာဖြင့် မြင်ခြင်း ၌စပ်သော ကုန်ခြင်း၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း)၊ ဧဣဥိဒဿနံ( မြင်ခြင်းကို) အာသဝါနံ ခယဿ( ကုန်ခြင်း၏) ပုရိမ ကိရိယာ ဘာဝေန ဝုတ္တံ။ ဋီကာ၌အာသဝါ”ဟူသော ပဌမာ ဗဟုဝစန နေရာဝယ်အာသဝေ”ဟုဒုတိယာ ဗဟုဝစနန္တဖြင့် ပါဌ်ပျက်နေ၏၊ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ မူလဋီ၊(၃၅) အတိုင်း``အာသဝါ”ဟု ပါဌ်မှန်ရှိပါစေ။
ပညာဝိမုတ္တော။ ။ ပညာ-ဟူသည် ဝိပဿနာပညာမဂ်ပညာတည်း၊ ရဟန္တာဖြစ်ပြီးမှ ပညာဝိမုတ္တအမည်ရနိုင်သောကြောင့် အရဟတ္တ မဂ်ပညာကိုသာ ဥက္ကဌနည်းအားဖြင့် ယူနိုင်၏၊ ပညာဖြင့် ကိလေသာတို့မှ လွတ်သည်” ဟုဆိုရာ၌ သမာဓိ လုံးလုံး မပါ-ဟုဆိုလိုခြင်းမဟုတ်၊ ရပါဝစရသမာဓိကား ပါ,ပါ၏၊ လွန်ကဲသော သတ္တိထူး ရှိသော အရူပါဝစရ စျာန် သမာဓိ မပါဘဲ ပညာသက်သက်ဖြင့် သာ ကိလေသာတို့မှလွတ်သူ-ဟုဆိုလိုသည်။ထို့ကြောင့် အံ့၊ဋီ-၃၊( ၁၅၁)၊မ၊ဋီ-၃( ၈၆)တို့၌ပညာယဧဝ+ဝိမုတ္တော”ဟု ဧဝသဒ္ဒါထည့်၍ဖွင့်ကြသညါ။[ ဝိသေသတော ပညာယ ဧဝဝိခုတ္တော၊နတဿာ( ထိုပညာ၏)ပတိဌာနဘူတေန အဌဝိမောက္ခ သင်္ခါတေန သာတိသယေန( လွန်ကဲသော သတ္တိထူးရှိသော) သမာဓိနာတိ ပညာဝိမုတ္တော၊ မ၊ - ဋီ၊၃၊ ၈၆။] ဤဝါကျ၏နောက်၌အနဓိဂတ ဝိမောက္ခန” ဟုပါဌ်ရှိနေ၏၊ အင်္ဂုတ္တိုရ်ဋိကာအတိုင်းအနဓိဂတအဌဝိမောက္ခော”ဟုရှိသင့်သည်။
ပါဠိ ပန၊ ပါဠိတော်သည်ကား။
( အဘိဓမ္မပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိတော်သည်းကား။)
ကတမော စ ပုဂ္ဂလော။
ပေ။
အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ၊ ဟူ၍။
ဧဝံ၊ သို့။
အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘိနော၊ ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခကိုရခြင်းရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏။
ဝါ၊ နှင့်။
ဝသေန၊ အစွမ်းဖြင့်။
ဝါ၊ စပ်သဖြင့်။
အာဂတာ၊ လာပြီ။
ပါဠိတော်အနက်။ ။ [အဋ္ဌ၊ ကုန်သော။
ဝိမောက္ခ၊ တို့ကို။
ကာယေန၊ ဖြင့်။
ဖုသိတွာ၊ ၍။
နဟေဝ ခေါ ဝိဟရတိ၊ နေကား မနေနိုင်။
( နေတော့ မနေနိုင်။
ရတော့ မရ၊ ဟူလို။)
ဣဓ၊ ဤ သာသနာတော်၌။
ဧကစ္စော၊ အချို့သော။
ပုဂ္ဂလော၊ သည်။
အဋ္ဌ၊ ကုန်သော။
ဝိမောက္ခေ၊ ရူပ အရူပ စ◌ျာန်သမာပတ်ဟူသော ဝိမောက္ခတို့ကို။
ဝါ၊ ဆန့်ကျင်ဖက် နီဝရဏတို့မှ လွတ်သော ရူပ အရူပစ◌ျာန်သမာပတ်တို့ကို။
ကာယေနု၊ သဟဇာတ နာမကာယဖြင့်။
ဖုသိတွာ၊ တွေ့ထိ၍။ (ရရှိ၍)။
ဝိဟရတိ၊ နေနိုင်၏ ။
အဿ၊ ထို ပုဂ္ဂိုလ်၏ ။
ပညာယစ၊ ဝိပဿနာပညာ, မဂ်ပညာ ဖြင့်လည်း။
ဒိသွာ၊ သင်္ခါရတရား, သစ္စာလေးပါးတို့ကို မြင်ခြင့်ကြောင့်။
အာသဝါ၊ တို့သည်။
ပရိက္ခီဏာ၊ ကုန်ပြီးကုန်သည်။ ဟောန္တိ။]
ပညာယ၊ ဝိပဿနာပညာ မဂ်ပညာဖြင့်။
ဝိမုတ္တော၊ ကိလေသာတို့မှလွတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တည်း။
ဣတိ၊ ကြောင့်။
ပညာဝိမုတ္တော၊ မည်၏ ။
သော၊ ထို ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တည်း။
(ပဉ္စဝိဓောဝ ဟောတိ၊ ၌စပ်)။
သုက္ခဝိပဿကောစ၊ စ◌ျာန်အစေးမရောက်သဖြင့် ခြောက်တောက်တောက် ဝိပဿနာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်လည်းကောင်း။
စတူဟိ၊ ကုန်သော။
စ◌ျာနေဟိ၊ ရူပါဝစရစ◌ျာန်တို့မှ။
ဝုဋ္ဌာယ၊ ထ၍။
အရဟတ္တံ၊ အရဟတ္တဖိုလ်သို့။
ပတ္တာ၊ ရောက်ကုန်သော။
စတ္တာရောစ၊ လေးပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့လည်းကောင်း။
ဣတိ၊ သို့။
ဣမေသံ၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ။
ဝသေန၊ အပြားအားဖြင့်။
ပဉ္စဝိဓောဝ၊ ငါးပါးအပြားရှိသည်သာ။ ဟောတိ။
[ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တနှင့် သင်္ချာချင်းတူ၍ "ပဉ္စဝိဓောဝ" ဟု ဝေဖြင့်ဆိုသည်။]
ဧတ္ထ၊ ဤ ပညာဝိမုတ္တိကထာ၌ [ဟတ္တာတိ ဧတိဿံ ပညာဝိမုတ္တိကထာယံ။= မ။ ဋီ။ ၃။၈၆။]
ပါဠိပန၊ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိတော်သည်ကား။
အဋ္ဌဝိမောက္ခ ပဋိက္ခေပဝသေနေဝ၊ ရှစ်ပါးသောဝိမောက္ခတို့ကို ပယ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်ပင်။
အာဂတာ၊ လာပြီ။
ယထာဟ၊ အဘယ်ကဲ့သို့ ဟောတော်မူသနည်း။
န ဟေဝခေါ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန။ ပေ။ အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပညာဝိမုတ္တောတိ၊ န ဟေဝ ခေါ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ။ ပေ။ အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပညာဝိမုတ္တောဟူ၍။
(အာဟ၊ ဟောတော်မူပြီ)။
ပါဠိတော်အနက်။ ။ [အဋ္ဌ ကုန်သော။ ဝိမောက္ခေ၊ တို့ကို။
ကာယေန၊ ဖြင့်။
ဖုသိတွာ၊ ၍။
နဟေဝ ခေါ ဝိဟရတိ၊ နေကား မနေနိုင်။ (နေတော့ မနေနိုင်။ ရတော့ မရနိုင်= ဟူလို။)
စ၊ ထိုသို့ပင် မနေနိုင်ပါသော်လည်း။
အဿ၊ ၏ ။
ပညာယ၊ ဖြင့်။
ဒိသွာ၊ ကြောင့်။
အာသဝါ၊ တို့သည်။
ပရိက္ခီဏာ၊ ကုန်သည်။
ဟောန္တိ။
အယံ၊ ဤ ပုဂ္ဂိုလ်ကို။
ပညာဝိမုတ္တော၊ ပညာဝိမုတ္တမည်သော။
ဝါ၊ အပူစျာန်သမာဝိမပါ, အရဟတ္တမဂ်ပညာဖြင့်သာ ကိလေသာတို့မှ လွတ်သော။
ပုဂ္ဂလော၊ ဟူ၍။
ဝုစ္စတိ၊ ဆိုအပ်၏။အဋ္ဌဝိမောက္ခ ပဋိက္ခေပဝသေန။ ။ ဤပါဌ်ဖြင့် ဝိမောက္ခရှစ်ပါးလုံးကိုပယ်သည်, ရူကစျာန်တစိတ်တစိတ်တပိုင်းကိုသာ ပယ်သည်မဟုတ်၊ ဤ ပညာဝိမုတ္တကား ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ ဝိမောက္ခရှစ်ပါးလုံးမရ , ရူပစျာန် လေးပါးကိုသာ ရသည်- ဟူလို၊ သို့ဖြစ်လျှင်- အရူပစျာန် တချို့တဝက် မရရှိသော်လည်း ( ဥပမာ ၁ ပါးသာရ၍ ၃ပါးကျန်, ၂ပါးသာရ၍ ၂ပါးကျန်နေသော်လည်း) အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီအဖြစ်ကို မတားဟူသောစကားကျ ထွက်လာ၏၊ မှန်၏- အရူပစျာန်လေးပါးတွင် တပါးပါးကိုရလျှင် ပင် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသာ မည်၍ , ပညာဝိမုတ္တ မမည်။ [ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသရုပ်နှင့် ပညာဝိမုတ္တသရုပ်ကို ညှိနှိုင်းကြည့်ပါ။]
ဋီကာ။ ။ အဋ္ဌဝိမောက္ခ ပဋိက္ခေပဝသေနဝ၊ န တဓဒကဒေသဘူသ ရူပဇ္ဈာန အဋိက္ခေပဝသေန ( ထိုဝိမောက္ခ၏ တစိတ်တပိုင်းဖြစ်သော ရူပစျာန်ကို ပယ်ခြင်း၍ အစွမ်းဖြင့်)၊ ဧဝံဟိ အရူပဇ္ဈာနေကဒေသာဘာဝေပိ ( အရူပစျာန် တစိတ်တပိုင်းမရပဲကျန်နေပါသော်လည်း) အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပေါ န ဟောတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ၊ အရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု ဟိ ဧကသ္မိမ္ပိ သတိ ဥဘထောဘာဂဝိမုတ္တောယေဝ နာမဟောတိ, နအညာဝိမုတ္တောတိ။
ယထာဟ။ ။ ဤပုဒ်၏ အနက်အမျိုးမျိုးကို ပါရာဇိကဏ် ဘာသာဋီကာ( ပ) တွဲ ( ၅၂)၌ အကျယ်ပြထားပြီး၊ ဤ၌ ယထာယ- အဘယ်ကဲ့သို့ မိန့်တော်မူသနည်း- ဟု အလွယ်ပေးထားပါသည်။
ဋီကာ။ ။ အဋ္ဌဝိမောက္ခ ပဋိက္ခေပဝသေနဝ၊ န တဓဒကဒေသဘူသ ရူပဇ္ဈာန အဋိက္ခေပဝသေန ( ထိုဝိမောက္ခ၏ တစိတ်တပိုင်းဖြစ်သော ရူပစျာန်ကို ပယ်ခြင်း၍ အစွမ်းဖြင့်)၊ ဧဝံဟိ အရူပဇ္ဈာနေကဒေသာဘာဝေပိ ( အရူပစျာန် တစိတ်တပိုင်းမရပဲကျန်နေပါသော်လည်း) အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပေါ န ဟောတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ၊ အရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု ဟိ ဧကသ္မိမ္ပိ သတိ ဥဘထောဘာဂဝိမုတ္တောယေဝ နာမဟောတိ, နအညာဝိမုတ္တောတိ။
ယထာဟ။ ။ ဤပုဒ်၏ အနက်အမျိုးမျိုးကို ပါရာဇိကဏ် ဘာသာဋီကာ( ပ) တွဲ ( ၅၂)၌ အကျယ်ပြထားပြီး၊ ဤ၌ ယထာယ- အဘယ်ကဲ့သို့ မိန့်တော်မူသနည်း- ဟု အလွယ်ပေးထားပါသည်။
ဖုဋ္ဌန္တံ၊ တွေ့ထိအပ် ရရှိအပ်ပြီးသော အရူပါဝစရစျာန်တို့၏ အဆုံးဖြစ်သော အခြားမဲ့ကာလပတ်လုံး။
ဝါ၊ ထွေထိအပ် ရရှိအပ်ပြီးသော အရူပါဝစရစျာန်တို့၏အဆုံးဖြစ်သော အခြားမဲ့ကာလ၌ မျက်မှောက်ပြုသည် မည်လောက်အောင်။
သစ္ဆိကရောတိ၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်၏။
ဣတိ၊ ထိုကြောင့်။
ကာယသက္ခိ၊ ကာယသက္ခိ မည်၏။
သော၊ ထို ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်သည်။
စျာနဖဿံ၊ စျာန်အတွေ့ကို။
ပဌမံ၊ ရှေးဦးသွာ။
ဖုသတိ၊ တွေ့ထိ၏။
ဝါ၊ ရရှိ၏။
ပစ္ဆာ၊ နောက်မှ။
နိရောဓံ၊ င်္သခါရတို့၏ ချုပ်ကြောင်းဖြစ်သော။
ဝါ၊ သင်္ခါရတို့၏ချုပ်ရာဖြစ်သော။
နိဗ္ဗာနံ၊ ကို။
သစ္ဆိကရောသိ၊ မျက်မှောက်ပြု၏။
[ သရုပ်ကို ပြလို၍ “သော သောတာပတ္တိ ဖလဋ္ဌံ” စသည်မိန့်။]**ဖုဌန္တံ**။ ။ [ ဖုဌ+အန္တ] ဖုဌာနံ+အန္တော+ဖုဌန္တော-ဟု ဆဌီတပ္ပုရိသိပြု၊ ``ဖုဌ”အရတွေ့ထိအပ်ရရှိအပ်ပြီးသော အရှုပါဝစရစျာန်ဘို့ကိုယူပါ၊``အန္တ၊ အဆုံး”ဟူရာ၌ ထိုစျာန်တို့၏ အဆုံး ဘင်ခဏမဟုတ်,အဆုံးဖြစ်သော အခြားမဲ့ကာလတည်း။ [ ဖုဌာနံ အန္တော ဖုဌန္တော၊ဖုဌာနံ အရူပဇ္ဈာနာနံ အနန္တရော ကာလောတိ မဓိပ္ပါယော၊-ဋီကာ။]
ဝိဘတ်အနက်။ ။ ``ဖုဌန္တံ”၌ ဒုတိယာ ဝိဘတ်သည် အစ္စန္တသံယောဂ အနက်၌ဖြစ်၏၊ မှန်၏-ဤကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖလဌမှစ၍ အရဟတ္တမဂ္ဂဌ တိုင်အောင် ခြောက်ပါး ရှိသောကြောင့် အရူပါဝစရစျာန်တို့၏ အခြားမဲ့ ကာလ ပတ်လုံး အကြောင်းအားလျော်စွာ အထက်မဂ်ဖိုလ်များကို( နိဗ္ဗာန်ကို)မျက်မှောက် ပြုရမည်ဖြစ်သည်။
ဋီကာ။ ။ အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ၊ဖုဌာနန္တရကာလမေဝ ( တွေ့ထိအပ် ရရှိအပ်သော အရူပါဝရစျာန်တို့၏ အခြားမဲ့ ကာလပတ်လုံးပင်) သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ(မျက်မှောက်ပြုထိုက်သော နိရောဓကို)သစ္ဆိကတော သစ္ဆိ ကရဏုပါယေန ( မျက်မှောက်ပြုခြင်းအား သင့်လျော်သော အကြောင်းအားဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၏)။ ဣကတိ ဝုတ္တံဟောတိ။
မှတ်ချက်။ ။ဤဋီကာ၌ ဖုဌာနန္တရကာလမေဝ” ဟူရာ၌ အခြားမဲ့ ကာလ တခဏချင်းသာလျှင်-ဟုဆိုလိုသညါမဟုတ်၊ အခြားမဲ့ကာလ တလျှောက်လုံးဟု ဆိုလိုသညါ၊ ထိုသို့ မျက်မှောက် ပြုရာ၌ အကြောင်းအားလျော်စွာ ပြုရမည် ဖြစ်သောကြောင့်သစ္ဆိကရဏူပါယေန” ဟု ဝိသေသနပြုသည်။ [ စာအုပ်များ၌ သစ္ဆိ ကာတဗ္ဗံ နောင် ပိုဒ်တား တွေ့ရ၏၊ထိုပိုဒ်တား မလိုပါ။]
တနည်း။ ။ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ မူလဋီကာနှင့် မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋီကာ တို့၌ဘာဝနပုံ သက ( ကြိယာဝိသေသန) အနက်လည်းဖွင့်ကြသေး၏။ထိုအလို``ဖုဌန္တံ-တွေ့ထိအပ် ရရှိအပ်ပြီးသော အရူပါဝစရစျာန်တို့၏ အဆုံးဖြစ်သော နောက်ကာလ၌ မျက်မှောက်ပြုသည် မည်လောက်အောင်” ဟု အနက်ပေး၍ သစ္ဆိ ကရောတိ၌ စပ်ပါ။[ ဘာဝ-ကြိယာ၌ စပ်ထိုက်သော+နပုံသက-နပုံလိမ်ရှိသော သဒ္ဒါ။]
**ကာယသက္ခီ**။ ။ [ ကာယ-နာမကာယကို+သက္ခိ-မျက်မှောက် ပြုခြင်းရှိသူ( မျက်မှောက်ပြုသူ)။] သစ္ဆိကရောတိသည် သက္ခိ၏ အနက်ပြတည်း၊သက္ခိ၌``သ+အက္ခိ”ဟု ခွဲ၊သဟ+အက္ခိနာ ယော ဝတ္တတီတိ သက္ခိ၊[သက္ခိနာ-မျက်စိနှင့်၊ ဝါ- မျက်မြင်နှင့်ဟု ဆို။] သက္ခိဝိယာတိ သက္ခိ- မျက်စိဖြင့် မြင်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သူကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်ကိုမဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ဟူသော နာမကာယဖြင့် ကိုယ်တွေ့မျက်မြင်ဖြစ်သူ၊ ကာယေန၊ နာမကာယဖြင့်+ သက္ခိ+ ကာယသက္ခိ။ [ ကာယသက္ခိန္တိ ကာယေနသစ္ဆိကတဝန္တံ၊- သာမညဖလသုတ် ဋီကာ။]
ဧကစ္စေ အာသဝါ။ ။ အာသဝါအရ အောက်မဂ်သုံးပါးဖြင့် ပတ်သတ်ထိုက်သောကိလေသာများကို ဋီကာ ယူသည်၊ ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌမှအရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌ အထိ ခြောက်ပါးရှိသော်လည်း “အရိက္ခီဏာ- ကုန်ပြီ” ဟုဆိုသဖြင့် အောက်မဂ်သုံးပါးဖြင့် ပယ်သတ်ထိုက်သော ကိလေသာများ ဟု သိနိုင်သည်။
ဋီကာ။ ။ ဧကစ္စေ အာသဝါတိ ဟေဋ္ဌိမ မဂ္ဂတ္တယဝဇ္ဈာ အာသဝါ၊ ယော ဟိ (မှန်၏၊- အကြင် အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ ပုထုဇန်သည်) [ ဤ အခိုက်၌ ပုထုဇန်ဘဝသာရှိသေးသည်ကို သတိပြုပါ။] အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော နာမကာယေကဒေသတောစ ( နီဝရဏဟူသော နာမကာယ တစိတ်မှလည်းကောင်း) [ စျာန်သမာပတ်ဖြစ်-၍ နီဝရဏကိုသာ ပယ်သည်။] ပိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ( အားဖြင့်) ဝိမုတ္တော၊ တေန ( ထိုအဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီပုထုဇန်ပုဂ္ဂိုလ်သည်) နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော ( နိဗာန်ဟု ဆိုအပါသော ဝိမောက္ခကို) အာလောစိတော ပကာသိတောဝိယ ( ရှေးရှုမြင်အပ် ထင်စွာပြုအပ်သကဲ့သို့) ဟောတိ၊ နပန ကာယေန သစ္ဆိကတော ( မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ်ဟူသော နာမကာယဖြင့်ကား မျက်မှောက် မပြုအပ်သေး)။ [ ဉာဏ်ကထက်လွန်းသောကြောင့် အရူပစျာန်ရပြီသောအခါ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သလိုတော့ ဖြစ်နေပါပြီ၊ သို့သော် မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ဖြင့် တကယ် မမြင်သေးပါ- ဟူလို။]
နိရောဓံ ပန အာရမဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု ( အချို့သော အာသဝေါတို့ကို ကုန်စေအပ်ပြီးရာ အခါမှ) [ မဂ်ဖြင့် ကိလေသာတချို့ကို ကုန်စေပြီးရာ အခါကျမှ။] တေန( ထိုအရိယာသည်) [ ဤအခိုက်၌ အရိယာဖြစ်ပြီ။] သစ္ဆိကတော ဟောတိ ( နိရောဓ ဝိမောက္ခကို မျက်မှောက်ပြုအပ်၏)၊ တသ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာလောစိတံ ( မိမိမဂ်မရမီက ရှေးရှုမြင်ထားအပ်ပြီးသော နိဗ္ဗာန်) နာမကာယေန ( မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ဟူသော နာမကာယဖြင့်) သစ္ဆိ ကရောတီတိ ကာယသက္ခဣတိ ဝုစ္စတိ၊ န တု ဝိမုတ္တော ( ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တဟုကား မဆိုနိုင်သေး)၊ ( ဘာကြောင့်နည်း)၊ ဧကစ္စာနံ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ။
မှတ်ချက်။ ။ ဤ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ အရိယာသည် အရဟတ္တမဂ်အခိုက်၌ “ကာယသက္ခဣ ပုဂ္ဂိုလ်” သာဖြစ်၍ “ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ” ဟု မဆိုနိုင်သေး၊ အကြောင်းမှာ- အရစတ္တမဂ် အခိုက်၌ အာသဝေါများ ကုန်ဆဲသာ ဖြစ်၍ “ကုန်ပြီး” ဟုမဆိုနိုင်သေးသောကြောင့်တည်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်ရ၍ ရဟန္တာဖြစ်လျှင်ကား ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တဟု ဆိုနိုင်ပြီ။
ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော။ ။ ဒိဌန္တံ+ ပတ္တော ဒိဋ္ဌနပ္ပတ္တော၊ “ဒိဋ္ဌန္တပတ္တော” ဟု ဆိုလိုလျက်န္တကိုချေ, ဋ္ဌ၌ ( အ) ကိုဣ ပြု၍ “ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော” ဟု ဖြစ်သည်၊ ပတ္တော- ၏ ကံကို “နိရောဓံ” ဟုထည့်ပါ။ [ ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တံရံ ပတ္တောတိ အတ္ထော၊- ဋီကာ။]
ဝိဘတ်အနက်။ ။ ``ဖုဌန္တံ”၌ ဒုတိယာ ဝိဘတ်သည် အစ္စန္တသံယောဂ အနက်၌ဖြစ်၏၊ မှန်၏-ဤကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖလဌမှစ၍ အရဟတ္တမဂ္ဂဌ တိုင်အောင် ခြောက်ပါး ရှိသောကြောင့် အရူပါဝစရစျာန်တို့၏ အခြားမဲ့ ကာလ ပတ်လုံး အကြောင်းအားလျော်စွာ အထက်မဂ်ဖိုလ်များကို( နိဗ္ဗာန်ကို)မျက်မှောက် ပြုရမည်ဖြစ်သည်။
ဋီကာ။ ။ အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ၊ဖုဌာနန္တရကာလမေဝ ( တွေ့ထိအပ် ရရှိအပ်သော အရူပါဝရစျာန်တို့၏ အခြားမဲ့ ကာလပတ်လုံးပင်) သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ(မျက်မှောက်ပြုထိုက်သော နိရောဓကို)သစ္ဆိကတော သစ္ဆိ ကရဏုပါယေန ( မျက်မှောက်ပြုခြင်းအား သင့်လျော်သော အကြောင်းအားဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၏)။ ဣကတိ ဝုတ္တံဟောတိ။
မှတ်ချက်။ ။ဤဋီကာ၌ ဖုဌာနန္တရကာလမေဝ” ဟူရာ၌ အခြားမဲ့ ကာလ တခဏချင်းသာလျှင်-ဟုဆိုလိုသညါမဟုတ်၊ အခြားမဲ့ကာလ တလျှောက်လုံးဟု ဆိုလိုသညါ၊ ထိုသို့ မျက်မှောက် ပြုရာ၌ အကြောင်းအားလျော်စွာ ပြုရမည် ဖြစ်သောကြောင့်သစ္ဆိကရဏူပါယေန” ဟု ဝိသေသနပြုသည်။ [ စာအုပ်များ၌ သစ္ဆိ ကာတဗ္ဗံ နောင် ပိုဒ်တား တွေ့ရ၏၊ထိုပိုဒ်တား မလိုပါ။]
တနည်း။ ။ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ မူလဋီကာနှင့် မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသဋီကာ တို့၌ဘာဝနပုံ သက ( ကြိယာဝိသေသန) အနက်လည်းဖွင့်ကြသေး၏။ထိုအလို``ဖုဌန္တံ-တွေ့ထိအပ် ရရှိအပ်ပြီးသော အရူပါဝစရစျာန်တို့၏ အဆုံးဖြစ်သော နောက်ကာလ၌ မျက်မှောက်ပြုသည် မည်လောက်အောင်” ဟု အနက်ပေး၍ သစ္ဆိ ကရောတိ၌ စပ်ပါ။[ ဘာဝ-ကြိယာ၌ စပ်ထိုက်သော+နပုံသက-နပုံလိမ်ရှိသော သဒ္ဒါ။]
**ကာယသက္ခီ**။ ။ [ ကာယ-နာမကာယကို+သက္ခိ-မျက်မှောက် ပြုခြင်းရှိသူ( မျက်မှောက်ပြုသူ)။] သစ္ဆိကရောတိသည် သက္ခိ၏ အနက်ပြတည်း၊သက္ခိ၌``သ+အက္ခိ”ဟု ခွဲ၊သဟ+အက္ခိနာ ယော ဝတ္တတီတိ သက္ခိ၊[သက္ခိနာ-မျက်စိနှင့်၊ ဝါ- မျက်မြင်နှင့်ဟု ဆို။] သက္ခိဝိယာတိ သက္ခိ- မျက်စိဖြင့် မြင်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သူကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်ကိုမဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ဟူသော နာမကာယဖြင့် ကိုယ်တွေ့မျက်မြင်ဖြစ်သူ၊ ကာယေန၊ နာမကာယဖြင့်+ သက္ခိ+ ကာယသက္ခိ။ [ ကာယသက္ခိန္တိ ကာယေနသစ္ဆိကတဝန္တံ၊- သာမညဖလသုတ် ဋီကာ။]
ဧကစ္စေ အာသဝါ။ ။ အာသဝါအရ အောက်မဂ်သုံးပါးဖြင့် ပတ်သတ်ထိုက်သောကိလေသာများကို ဋီကာ ယူသည်၊ ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်သည် သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌမှအရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌ အထိ ခြောက်ပါးရှိသော်လည်း “အရိက္ခီဏာ- ကုန်ပြီ” ဟုဆိုသဖြင့် အောက်မဂ်သုံးပါးဖြင့် ပယ်သတ်ထိုက်သော ကိလေသာများ ဟု သိနိုင်သည်။
ဋီကာ။ ။ ဧကစ္စေ အာသဝါတိ ဟေဋ္ဌိမ မဂ္ဂတ္တယဝဇ္ဈာ အာသဝါ၊ ယော ဟိ (မှန်၏၊- အကြင် အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ ပုထုဇန်သည်) [ ဤ အခိုက်၌ ပုထုဇန်ဘဝသာရှိသေးသည်ကို သတိပြုပါ။] အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော နာမကာယေကဒေသတောစ ( နီဝရဏဟူသော နာမကာယ တစိတ်မှလည်းကောင်း) [ စျာန်သမာပတ်ဖြစ်-၍ နီဝရဏကိုသာ ပယ်သည်။] ပိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ( အားဖြင့်) ဝိမုတ္တော၊ တေန ( ထိုအဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီပုထုဇန်ပုဂ္ဂိုလ်သည်) နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော ( နိဗာန်ဟု ဆိုအပါသော ဝိမောက္ခကို) အာလောစိတော ပကာသိတောဝိယ ( ရှေးရှုမြင်အပ် ထင်စွာပြုအပ်သကဲ့သို့) ဟောတိ၊ နပန ကာယေန သစ္ဆိကတော ( မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ်ဟူသော နာမကာယဖြင့်ကား မျက်မှောက် မပြုအပ်သေး)။ [ ဉာဏ်ကထက်လွန်းသောကြောင့် အရူပစျာန်ရပြီသောအခါ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သလိုတော့ ဖြစ်နေပါပြီ၊ သို့သော် မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ဖြင့် တကယ် မမြင်သေးပါ- ဟူလို။]
နိရောဓံ ပန အာရမဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု ( အချို့သော အာသဝေါတို့ကို ကုန်စေအပ်ပြီးရာ အခါမှ) [ မဂ်ဖြင့် ကိလေသာတချို့ကို ကုန်စေပြီးရာ အခါကျမှ။] တေန( ထိုအရိယာသည်) [ ဤအခိုက်၌ အရိယာဖြစ်ပြီ။] သစ္ဆိကတော ဟောတိ ( နိရောဓ ဝိမောက္ခကို မျက်မှောက်ပြုအပ်၏)၊ တသ္မာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာလောစိတံ ( မိမိမဂ်မရမီက ရှေးရှုမြင်ထားအပ်ပြီးသော နိဗ္ဗာန်) နာမကာယေန ( မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ဟူသော နာမကာယဖြင့်) သစ္ဆိ ကရောတီတိ ကာယသက္ခဣတိ ဝုစ္စတိ၊ န တု ဝိမုတ္တော ( ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တဟုကား မဆိုနိုင်သေး)၊ ( ဘာကြောင့်နည်း)၊ ဧကစ္စာနံ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ။
မှတ်ချက်။ ။ ဤ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ အရိယာသည် အရဟတ္တမဂ်အခိုက်၌ “ကာယသက္ခဣ ပုဂ္ဂိုလ်” သာဖြစ်၍ “ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ” ဟု မဆိုနိုင်သေး၊ အကြောင်းမှာ- အရစတ္တမဂ် အခိုက်၌ အာသဝေါများ ကုန်ဆဲသာ ဖြစ်၍ “ကုန်ပြီး” ဟုမဆိုနိုင်သေးသောကြောင့်တည်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်ရ၍ ရဟန္တာဖြစ်လျှင်ကား ဥညတောဘာဂဝိမုတ္တဟု ဆိုနိုင်ပြီ။
ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော။ ။ ဒိဌန္တံ+ ပတ္တော ဒိဋ္ဌနပ္ပတ္တော၊ “ဒိဋ္ဌန္တပတ္တော” ဟု ဆိုလိုလျက်န္တကိုချေ, ဋ္ဌ၌ ( အ) ကိုဣ ပြု၍ “ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော” ဟု ဖြစ်သည်၊ ပတ္တော- ၏ ကံကို “နိရောဓံ” ဟုထည့်ပါ။ [ ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တံရံ ပတ္တောတိ အတ္ထော၊- ဋီကာ။]
သော၊ ထို ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်ကို။
(ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ၌စပ်)။
ဝါ၊ သည်။
(ဆဗ္ဗိဓောဟောတိ၊ ၌စပ်)။
သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌံ၊ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌တည်သောပုဂ္ဂိုလ်ကို။
အာဒိံ၊ အစကို။
ကတွာ၊ ၍။
ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာ၊ အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်တိုင်အောင်။
ဆဗ္ဗိဓော၊ ခြောက်ပါး အပြားရှိသော။
ဟောတိ၊ ၏ ။
ဣတိ၊ သို့။
ဝေဒိတဗ္ဗော၊ ထိုက်၏ ။
တေနေဝ၊ ထို့ ကြောင့်ပင်။
(ဘဂဝါ၊ သည်)။
အာဟ၊ ဟောတော်မူပြီ။
(ကိံ၊ နည်း)။
ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော။ ကာယသက္ခီတိ၊ ဟူ၍။
(အာဟ၊ ပြီ)။
ပါဠိတော်အနက်။ ။ [ဣဓ၊ ဤသာသနာတော်၌။
ဧကစ္စော၊ အချို့သော။
ပုဂ္ဂလော၊ သည်။
အဋ္ဌ၊ ကုန်သော။
ဝိမောက္ခေ၊ တို့ကို။
ကာယေန၊ ဖြင့်။
ဖုသိတွာ၊ ၍။
ဝိဟရတိ၊ ၏ ။
[ဤစကားတော်ဖြင့် "ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်သည် အရူပါဝစရစ◌ျာန်တို့ကိုရ၏" ဟု ပြသည်။]
အဿ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏။
ပညာယစ၊ ဝိပဿနာ မဂ်ပညာဖြင့်လည်း။
ဝါ၊ အလယ် မဂ်ဖိုလ်ခြောက်ပါးဟူသော ပညာဖြင့်လည်း။
ဒိသွာ၊ ကြောင့်။
ဧကစ္စေ၊ အချို့ ကုန်သော။
အာသဝါ၊ တို့သည်။
(အောက်မဂ် သုံးပါးဖြင့် ပယ်ထိုက်သော အာသဝေါတို့သည်)။
ပရိက္ခီဏာ၊ ကုန်ပြီးကုန်သည်။
ဟောန္တိ။
အယံ၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို။
ကာယသက္ခိ၊ ကာယသက္ခိ မည်သော။
ဝါ၊ အရူပစ◌ျာန်အတွေ့ကို တွေ့ထိပြီးမှ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ဟူသော နာမကာယဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုသော။
ပုဂ္ဂလော၊ ဟူ၍။
ဝုစ္စတိ၊ ဆိုအပ်၏ ။
ဒိဋ္ဌန္တံ၊ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်တတ်သော သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်၏ အဆုံးဖြစ်သော နောက်ကာလပတ်လုံး။
ဝါ၊ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်တတ်သော သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်၏ အဆု့းဖြစ်သော နောက်ကာလ၌ ရောက်သည် မည်လောက်အောင်။
ပတ္တော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်သူတည်း။
ဣတိ၊ ကြောင့်။
ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တမည်၏ ။
တတြ၊ ထို စကားရပ်၌။
ဣဒံ၊ ဤ ဆိုအပ်လတံ့ကား။
သင်္ခေပလက္ခဏံ၊ အကျဉ်းချုပ် လက္ခဏာတည်း။
သင်္ခါရာ၊ သင်္ခါရတို့သည်။
ဒုက္ခာ၊ ဆင်းရဲကုန်၏ ။
နိရောဓော၊ ဒုက္ခ၏ ချုပ်ကြောင်း နိဗ္ဗာန်သည်။
ဝါ၊ ဒုက္ခ၏ ချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သည်။
သုခေါ၊ ချမ်းသာ၏ ။
ဣတိ၊ ဤသို့။
ပညာယ၊ ပညာဖြင့်။
ဉာတံ၊ သိအပ်သည်။
ဒိဋ္ဌံ၊ တွေ့အပ်သည်။
ဝိဒိတံ၊ အထူးသိအပ်သည်။
သစ္ဆိကတံ၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်။
ပဿိတံ၊ မြင်အပ်သည်။
ဟောတိ။
ဣတိ၊ ကြောင့်။
ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော၊ မည်၏ ။
ပန၊ ဆက်။
ဝိတ္ထာရတော၊ အကျယ်အားဖြင့်။
ဧသောပိ၊ ဤ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း။
ကာယသက္ခိ ဝိယ၊ ကာယသက္ခိ ပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့။
ဆ္ဗေိဓော၊ ခြောက်ပါး အပြားရှိသည်။
ဟောတိ။
တေနေဝ၊ ထိုကြောင့်ပင်။
( ဘဂဝါ) အာဟ၊ ပြီ။
( ကိံ၊ နည်း။)
ဣမေကစ္စော။
ပေ။
ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တေတိ၊ ဟူ၍။
( အာဟ)။
[ ဣဓ၊ ဤသာသနာတော်၌။
ဧကစ္စော၊ အချို့သော။
ပုဂ္ဂလော၊ သည်။
( ပဇာနာတိ၊ ၌စပ်)။
ဣဒံ၊ ဤ တဏှာကြဥ◌်ထား တေဘူမက တရားသည်။
ဒုက္ခ၊ ဒုက္ခသစ္စာတည်း။
ဣတိ၊ သို့။
ယထာဘူတံ၊ အကြင်အကြင် ထင်ရှားဖြစ်သည့်အတိုင်း။
ဝါ၊ မဖောကိမပြန် ဟုတ်မှန်စွာ။
ပဇာနာတိ၊ အပြာအားဖြင့် သိ၏.
ကွဲကွဲ ပြားပြားသေချာစွာ သိသည် ဟုဆိုလိုသည်။
ဝိပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်၍ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို ယူပါ၊ ဟူလို။]
အယံ၊ ဤတဏှာသည်။
ဒုက္ခသမုဒယော၊ ကြွင်းသော ထအကြောင်းနှင့် ပေါင်းမိလသော် ဒုက္ခ၏ ဖြစ်ကြောင်း သမုဒယသစ္စာတည်း။
ဣတိ၊ သို့။
ယထာဘူတံ၊ စွာ။
ပဇာနာတိ၊ ၏။
အယံ၊ ဤ နိဗ္ဗာန်သည်။
ဒုက္ခနိရောဓော၊ ဒုက္ခ၏ ချုပ်ရာနိရောဓသစ္စာတည်း။
ဣတိ၊ သို့။
ယထာဘူတံ၊ စွာ။
ပဇာနာတိ၊ ၍။
အယံ၊ ဤ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး မြတ်တရားသည်။
ဒုက္ခနိရောဓဂ့မိနီ၊ ဒုက္ခ၏ ချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့အာရုံပြုသောအားဖြင့် ရောက်သော။
ပဋိပဒါ၊ အကျင့်ဖြစ်သော မဂ္ဂသစ္စာတည်း။
ဣတိ၊ သို့။
ယထာဘူတံ၊ စွာ။
ပဇာနာတိ။
အဿ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏။
( ပညာယ၊ ၌စပ်)။
ဝါ၊ သည်။
( ဝေါဒိဋ္ဌာ ဝေါစရိတာ၊ တို့၌စပ်)။
တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူအပ်ပြီးကုန်သော။
ဓမ္မာစ၊ သစ္စာလေးပါး တရားတို့သည်လည်း။
( ဟောန္တိ၊ ၌စပ်)။
ဝါ၊ တို့ကိုလည်း။
ပညာယ၊ မဂ်ပညာဖြင့်။
ဝေါဒိဋ္ဌာ၊ အထူးသက်ဝင်၍ မြင်အပ်ပြီးကုန်သည်။
ဝေါစရိတာ၊ အထူးသက်ဝင်၍ လှည့်လည်အပ်ပြီးကုန်သည်။
ဟောန္တိ။
အဿ၊ ၏။
ပညာယ စ၊ ဖြင့်လည်း။
ဒိသွာ၊ ကြောင့်။
ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ။
[ ရှေးအတိုင်း ဖေါ်ဆိုပါ။]
အယံ၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို။
ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တမည်သော ။
ဝါ၊ သစ္စာလေးပါးကမု သိတတ်သော သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ပြီးသော။
ပုဂ္ဂလော၊ ဟူ၍။
ဝုစ္စတိ၊ ၏။တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ။ ။ တထာဂတေန ဗောဓိမဏ္ဍေ ( ဗောဓိမဏ္ဍိုင်တုန်းက) ပဋိဝိဒ္ဓါ- ( ထိုးထွင်းအပ်ကုန်) ဝိဒိယာ- ( သိအပ်ကုန်) ပါကဋာ ကတာ- ( ထင်ရှားအောင် ပြုအပ်ကုန်သော)၊ ဤအဖွင့်က်ုကြည့်၍, “ ပဝေဒိတ” ၌ ကာရိုက်ပစ္စည်းမပါပုံကို သိပါ၊ စတုတ္ထ ပါရာဇိကကဋ္ဌ ၌ကား- ဇာနာပိတံ ဟု တနည်း ဖွင့်၏၊ ထိုအလို” မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေနေယျတို့ကို အပြားအားဖြင့် သိစေတော်မူအပ်” ဟု အနက်မှတ်ပါ၊ ထိုအနကမလည်ူ သင်သည်ပင်။
ဝေါဒိဋ္ဌာ။ ။ ဝိ+ အထူး+ အဝ- သက်ဝင်၍+ ဒိဋ္ဌ- မြင်အပ်- ဟု သဒ္ဒတ္ထ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ မြင်သည်ကိုပင် ကောင်းစွာ မြင်အပ်သောကြောင့် “ သုဒိဋ္ဌာ” ဟုဋီကာဖွင့်သည်။
ဝေါစရိတာ။ ။ ဤ၌လည်း “ဝိ+ အဝ+ စရိတာ” ဟုခွဲ၊ ပညာဖြင့် အထူးသက်ဝင်လှည်ြလည်အပ်- ဟု အနက်ဖြစ်၍၊ သစ္စာတရားတို့ကို ပညာဖြင့် သက်ဝင်လှည့်လည်ထားအပ်- ဟု ဆိုရာ၌ ပညာကို ထိုသစ္စာတရားတို့၌ လှည့်လည် သက်ဝင်စေအပ် ( ရောက်စေအပ်) ဟုလည်း အနက်ဖြစ်သောကြောင့် “ တေသု ( ထိုသစ္စာတို့၌) တေန ( ထိုအရိယာသည်) ပညာ ( ကို) သုဋ္ဌု စတုပိတာတိ အတ္ထော” ဟုဋီကာ၌ အဓိပ္ပါယတ္ထ ဖွင့်ထားသည်။
ဝေါဒိဋ္ဌာ။ ။ ဝိ+ အထူး+ အဝ- သက်ဝင်၍+ ဒိဋ္ဌ- မြင်အပ်- ဟု သဒ္ဒတ္ထ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ မြင်သည်ကိုပင် ကောင်းစွာ မြင်အပ်သောကြောင့် “ သုဒိဋ္ဌာ” ဟုဋီကာဖွင့်သည်။
ဝေါစရိတာ။ ။ ဤ၌လည်း “ဝိ+ အဝ+ စရိတာ” ဟုခွဲ၊ ပညာဖြင့် အထူးသက်ဝင်လှည်ြလည်အပ်- ဟု အနက်ဖြစ်၍၊ သစ္စာတရားတို့ကို ပညာဖြင့် သက်ဝင်လှည့်လည်ထားအပ်- ဟု ဆိုရာ၌ ပညာကို ထိုသစ္စာတရားတို့၌ လှည့်လည် သက်ဝင်စေအပ် ( ရောက်စေအပ်) ဟုလည်း အနက်ဖြစ်သောကြောင့် “ တေသု ( ထိုသစ္စာတို့၌) တေန ( ထိုအရိယာသည်) ပညာ ( ကို) သုဋ္ဌု စတုပိတာတိ အတ္ထော” ဟုဋီကာ၌ အဓိပ္ပါယတ္ထ ဖွင့်ထားသည်။
သဒ္ဒါယ၊ သဒ္ဓါဖြင့်။
ဝိမုတ္တော၊ ကိလေသာတို့မှ လွတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။
ဣတိ၊ ကြောင့်။
သဒ္ဓ့ဝိမုတ္တော၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တမည်၏။
သောပိ၊ ထို သဒ္ဓါ ဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း။
ဝုတ္တနယေနေဝ၊ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်ပင်။
[ ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဟု ဆိုလိုသည်။]
ဆဗ္ဗိဓော၊ သည်။
ဟောတိ။
တေနေဝ၊ ကြောင့်ပင်။
( ဘဂဝါ) အာဟ။
( ကိံ၊ နည်း။)
ဣဓေကစ္စော။
ပေ။
သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ၊ ဟူ၍။
( အာဟ)။
[ ဣဓေကစ္စော။
ပေ။
ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ။
ရှေးအတိုင်း ပေးပါ။
စခေါ၊ ထိုသို့ပင် အာသဝေါတို့ ကုန်ပြီးပါကုန်သော်လည်း။
ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်၍။
( အာသဝါ၊ တို့သည်။)
ပရိက္ခီဏာ၊ ကုန် ကုန်သည်။
ဟောန္တိ) ယထာ၊ ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့။
( ဧဝံ၊ တူ။
သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ၊ ၍။
အာသဝါ၊ တို့သည်။
ပရိက္ခီဏာ၊ ကုန်ပြီးကုန်သည်။)
နော( ဟောန္တိ) မဖြစ်ကုန်။
( အာသဝေါကုန်ပုံချင်းမတူကြပါ၊ ဟု ဆိုလိုသည်။)
အယံ၊ ဤ ပုဂ္ဂိုလ်ကို။
သဒ္ဓါဝိမုတ္တော၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တ မည်သော။
ဝါ၊ သဒ္ဓါမျှဖြင့် ကိလေသာတို့မှ လွတ်ပြီးသော။
ပုဂ္ဂလော၊ ဟူ၍။
ဝုစ္စတိ၊ အပ်၏။]
ဟိ၊ မှန်၏။
( ဒိဋ္ဌပ္ပတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်ဆို့ ကိလေသာ ကုန်ပုံချင်း မတူဟူသော စကားသည် မှန်၏။)
ဧတေသု၊ ဤ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ ပုဂ္ဂိုလ် သဒ္ဓါ ဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင်။
သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ၏။
ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ၊ ရှေးအဖို့ဖြစ်သော အဂ်ခဏ၌။
( အရဟတ္တ မဂ်မရောက်မဣ ရှေ့မဂ််ခဏ၌၊ ဟူလို။)
သဒ္ဒဟန္တဿဝိယ၊ ယုံကြည်သကဲ့သ်ု့ လည်းကောင်း။
ဩကပ္ပေန္တဿ ဝိယ၊ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်သကဲ့သို့ လည်းကောင်း။
အဓိမုစ္ဆန္တဿဝိယစ၊ စွဲစွဲမြဲမြဲ နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့ လည်းကောင်း။
ကိလေသက္ခယော၊ ကိလေသာတို့၏ ကုန်ခြင်းသည်။
ဝါ၊ ကိလေသာတို့၏ကုန်ကြောင်း အရဟတ္တမဂ်သည်။
ဟောတိ။သဒ္ဒါဝိမုတ္တော။ ။ သဒ္ဓါယ+ ဝိမုတ္တော ဟုပြု၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုဘ် ( တနည်း) ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ အလုံးစုံ အကုန်အစင် မလွတ်မြောက်သေးပဲ သဒ္ဓါတရားဖြင့်သာ ကိလေသာတို့မှ လွတ်သူ။ [ သဒ္ဒဟနဝသေန ဝိမုတ္တော၊ ဧတေနသဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တဿပိ ( မလွတ်မြောက်သေးပါသော်လည်း) သဒ္ဓါမတ္တေန ( ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ လွန်ကဲသေုပညာမရှိသည့်အတွက် သဒ္ဓါတရား သက်သက်မျှဖြင့်) ဝိမုတ္တဘာဝံ ဒဿေတိ၊- ဋီကာ။]
တနည်း။ ။ ဋီကာတို့၌ “ဝိမုတ္တ” ကို “ ကိလေသာတို့မှ လွတ်” ဟူသော အနက်မှ “ အဓိမုတ္တ- စွဲစွဲမြဲမြဲ သက်ဝင်” ဟူသော အနက်ကိုယူ၍ “သဒ္ဓါယ- ဖြင့်+ အဓိမုတ္တော- နိဗ္ဗာန်၌ စွဲစွဲမြဲမြဲ သက်ဝင်သူ” ဟု တနည်း ဖွင့်ကြသေးသည်။
**နောစခေါယထာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ**။ ။ ယထာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ၊ န ဧဝံ သဒ္ဓါယ ဝိမုတ္တဿာတိ အတ္ထော၊- ဋီကာ၊ ဤအဖွငိ့အတိုင်း “စ ခေါ- ထိုသို့ပင်ကုန်ပြီးပါကုန်သော်ခည်း၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ- ၏၊ အာသဝါ၊ တို့သည်၊ ပရိက္ခီဏာယထာ-ကုန်ကုန်သကဲ့သို့၊ ဧဝံ- တူ၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ- ၏၊ အာသဝါ- တို့သည်၊ န ပရိက္ခီဏာ- မကုန်ကုန်သော” ဟုလည်း ပေးနိုင်သည်။
စတေသုဟိ စသည်။ ။ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်နှင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အာသဝေါကုန်ပုံချင်းမတူကြောင်းပြလို၍ “ ဧတေသု ဟိ” စသည်မိန့်၊ ( တနည်း) အာသဝေါကုန်ပုံချင်းမတူကြောင်း အကျယ်ချဲ့ပြလို၍ “ ဧတေသုဟိ” စသည့်မိန့်၊ “ ကိလေသာကုန်ပုံချင်းမတူ” ဟူရာ၌ ကုန်သွားသော ကိလေသာများ မတူသည်ကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်, ကိလေသာပယိရာ၌ ရှေးအဖို့င ကြိုးစားရပုံချင်း မတူသည်ကို ဆိုလိုသည်။
ဋီကာ။ ။ ကိံ ပန နေသံ ( ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏) ကိလေသပ္ပဟာနေ ( ကိလေသာကို ပယ်ခြင်း၌) နာနတ္တံ ( ထူးခြားမှု) အတ္ထီတိ, နတ္ထိ၊ အထ( ထိုသို့ ထူးခြားမှု မရှိလျှင်) ကသ္မာ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတိ ( မမှီသနည်း)၊ ဣတိ ( ဤကား အမေးတည်း)၊ မာဂမနီယနာနတ္တေန ( မဂ်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သေု ပဋိပဒါ၏ ထူးသည်၏အဖြစ်ကြောင်း မမှီ)။
တနည်း။ ။ ဋီကာတို့၌ “ဝိမုတ္တ” ကို “ ကိလေသာတို့မှ လွတ်” ဟူသော အနက်မှ “ အဓိမုတ္တ- စွဲစွဲမြဲမြဲ သက်ဝင်” ဟူသော အနက်ကိုယူ၍ “သဒ္ဓါယ- ဖြင့်+ အဓိမုတ္တော- နိဗ္ဗာန်၌ စွဲစွဲမြဲမြဲ သက်ဝင်သူ” ဟု တနည်း ဖွင့်ကြသေးသည်။
**နောစခေါယထာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ**။ ။ ယထာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ၊ န ဧဝံ သဒ္ဓါယ ဝိမုတ္တဿာတိ အတ္ထော၊- ဋီကာ၊ ဤအဖွငိ့အတိုင်း “စ ခေါ- ထိုသို့ပင်ကုန်ပြီးပါကုန်သော်ခည်း၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ- ၏၊ အာသဝါ၊ တို့သည်၊ ပရိက္ခီဏာယထာ-ကုန်ကုန်သကဲ့သို့၊ ဧဝံ- တူ၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ- ၏၊ အာသဝါ- တို့သည်၊ န ပရိက္ခီဏာ- မကုန်ကုန်သော” ဟုလည်း ပေးနိုင်သည်။
စတေသုဟိ စသည်။ ။ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်နှင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အာသဝေါကုန်ပုံချင်းမတူကြောင်းပြလို၍ “ ဧတေသု ဟိ” စသည်မိန့်၊ ( တနည်း) အာသဝေါကုန်ပုံချင်းမတူကြောင်း အကျယ်ချဲ့ပြလို၍ “ ဧတေသုဟိ” စသည့်မိန့်၊ “ ကိလေသာကုန်ပုံချင်းမတူ” ဟူရာ၌ ကုန်သွားသော ကိလေသာများ မတူသည်ကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်, ကိလေသာပယိရာ၌ ရှေးအဖို့င ကြိုးစားရပုံချင်း မတူသည်ကို ဆိုလိုသည်။
ဋီကာ။ ။ ကိံ ပန နေသံ ( ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏) ကိလေသပ္ပဟာနေ ( ကိလေသာကို ပယ်ခြင်း၌) နာနတ္တံ ( ထူးခြားမှု) အတ္ထီတိ, နတ္ထိ၊ အထ( ထိုသို့ ထူးခြားမှု မရှိလျှင်) ကသ္မာ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတိ ( မမှီသနည်း)၊ ဣတိ ( ဤကား အမေးတည်း)၊ မာဂမနီယနာနတ္တေန ( မဂ်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သေု ပဋိပဒါ၏ ထူးသည်၏အဖြစ်ကြောင်း မမှီ)။
ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ၊ ၏။
ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ၊ ၌။
ကိလေသစ္ဆေဒကံ၊ ကိလေသာကို ဖြတ်တတ်သော။
ဉာဏံ၊ ဉာဏ်သည်။
အဒန္ဓံ၊ မနှံု့နှေးသည်။
တိခိဏံ၊ ထက်မြတ်သည်။
သူရံ၊ ရဲရင့်သည်။
ဟုတွာ၊ ၍။
ဝဟတိ၊ မဂ် ဆောင်နိုင်၏။
[ ထိုစကားကို ဥပမာဖြင့် ပြလို၍ “တသ္မာ ယထာ နာမ” စသည်မိန့်။]
တသ္မာ၊ ကြောင့်။
ယထာ နာမ၊ ဥပမာ မည်သည်ကား။
နာတိ တိခိဏေန၊ အလွန်မထက်သော ( တုံးနေသော)။
အသိနာ၊ သန်လျက်ဖြင့် ( ဓားလွယ်ဖြင့်)။
ကဒလိံ၊ ငှက်ပျောပင်ကို။
ဆိန္ဒန္တဿ၊ ဖြတ်လသော်။
ဝါ၊ ဖြတ်သူ၏။
ဆိန္ဒဋ္ဌာနံ၊ ဖြတ်အပ်ရာအရပ်သည်။
ဝါ၊ ပြတ်ရာအရပ်သည်။
မဋ္ဌံ၊ ညက်ညောသည်။
( ချောနေသည်)။
န ဟောတိ၊ မဖြစ်။
မသိ၊ တုံးနေသော သန်လျက်သည်။
သီဃံ၊ လျင်မြန်စွာ။
န ဝဟတိ၊ မဆောင်နိုင်။
( ဖြတ်ခြင်းကိစ္စကို မဆောင်နိုင်)။
သဒ္ဓေါ၊ အသံကို။
သုယျတိ၊ ကြားအပ်၏။
ဗလဝတရော၊ သာ၍အားရှိသော ( ပို၍အားကြီးသော)။
ဝါယာမော၊ အားစိုက်မှုက်ု။
ကာတဗ္ဗော၊ ပြုထိုက်၏။
ဧဝရူပါ၊ ဤသို့သဘောရှိသော။
သဒ္ဓါဝိမုတ္တဿ၊ ၏။
ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ၊ ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သောမဂ်ကို ပွါးစေခြင်းကို။
( ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ သိထိုက်၏။)
ယထာပန၊ ဥပမာတမျိုးကား။
သဒ္ဓ့ဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥပမာမှတပါး ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥပမာကား)။
အတိနိသိတေန၊ ကောင်းစွာ သွေးအပ်သော ( ကောင်းသွာ သွေးထားသဖြင့် ထက်နေသော)။
အသိနာ၊ ဖြင့်။
ကဒလိံ၊ ကို။
ဆိန္ဒန္တဿ၊ လသော်။
ဝါ၊ ၏။
ဆိန္နဋ္ဌာနံ၊ သည်။
ဝါ၊ သည်။
မဋ္ဌံ၊ သည်။
ဟောတိ၊ ၏။
အသိ၊ သည်။
သီဃံ၊ လျင်မြန်သွာ။
ဝဟတိ၊ ဆောင်နိုင်၏။
သဒ္ဒေါ၊ ကို။
နသုယျတိ၊ မကြားအပ်။
ဗလဝတရံ၊ သော။
ဝါယာမကိစ္စံ၊ အားထုတ်ခြင်းကိစ္စသည်။
နဟောတိ၊ မဖြစ်။
( သိပ်အားမစိုက်ရ)။
ဧဝ ရူပါ၊ ဤသို့ သဘောရှိသော။
ပညာဝိမုတ္တဿ၊ ၏။
ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာ၊ ကို။
ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ထိုက်၏။
[ “ပညာ ဝိမုတ္တဿ” နေရာဝယ် ပုဂ္ဂလပညတ္ကဋ္ဌ၌ “ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ” ဟုရှိ၏၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တနှင့် ဒိဋ္ဌပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထူးခြားပုံကို ပြသောအရာဖြစ်၍ “ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ” ဟု ရှိသော ပါဌ်က ကောင်းသည်။]
ဓမ္မံ၊ သောတာပတ္တိ မဂ်ပညာဟူသော တရားသို့။
အနုဿရတိ၊ အစဉ်လိုက်တတ်၏။
ဣတိ၊ ကြောင့်။
ဓမ္မာနုဿရီ၊ ဓမ္မာနုဿရီ မည်၏။
ဓမ္မောတိ၊ ဓမ္မဟူသည်ကား။
ပညာ၊ ပညာတည်း။
ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ၊ ပညာရှေ့သွားရှိသော ( ရှေ့ဆောင် ပဓာန အနေအားဖြင့် ဖြစ်သော ပညာရှိသော)။
မဂ္ဂံ၊ သောတာပတ္တိ မဂ်ကို။
ဘာဝေတိ၊ ဖြစ်စေ၏။
ဣတိ အတ္ထော၊ နက် ( ဓမ္မာနုဿရီ= ၏အဓိပ္ပါယ်နက်)။
သဒ္ဓါနုဿရိမှိပိ၊ သဒ္ဓါနုဿရီ ပုဂ္ဂိုလ်၌လည်း။
ဧသေဝ၊ သည်ပင်။
နယော၊ တည်း။
ဥဘောပိ၊ နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်သော။
ဧတေ၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်။
သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာယေဝ၊ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌ ပုဂ္ဂိုလ်တို့သာတည်း။
စ၊ သာဓကား။
ယဿ ပုဂ္ဂလဿ။
ပေ။
ဓမ္မာနုသာရီတိ၊ ယဿ ပုဂ္ဂလဿ။
ပေ။
ဓမ္မာနုသာရီ ဟူသည်လည်းဖြစ်သေူ။
တထာ၊ ထိုပြင်။
ယဿ ပုဂ္ဂလဿ။
ပေ။
သဒ္ဓါနုသာရီတိ၊ ယဿ ပုဂ္ဂလဿ။
ပေ။
သဒ္ဓါနုသာရီ ဟူသည်လည်းဖြစ်သော။
ဧတံ၊ ဤစကားတော်ကို။
( ဘဂဝတာ) ပိ၊ သည်လည်း။
ဝုတ္တံ၊ ဟောတော်မူအပ်ပြီ။
ပါဠိတော်အနက်။ ။ [ ယဿ ပုဂ္ဂလဿ၊ အကြင် ပုဂ္ဂိုလ်၏။
( ပညိန္ဒြိယံ၊ ၌စပ်)။
ဝါ၊ သည်။
( ပဋိပန္နဿ ၌စပ်)။
သောတာပတ္တဖလ သစ္ဆိကိရိယာယ၊ သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှါ။
ပဋိပန္နဿ၊ ကျင့်စဉ်။
ပညိန္ဒြိယံ၊ ပညိန္ဒြေသည်။
အဓိမတ္တံ၊ လွန်ကဲသော အတိုင်းအရှည်ရှိသည်။
ဟောတိ။
ပညာဝါဟိံ၊ ပညာကိုအထူးသဖြင့် ဆောင်စေသော။
ဝါ၊ ပညာကိုအထူးသဖြင့်ဖြစ်စေသော။
( တနည်း) ပညာဝါဟိံ၊ ပညာက ဤ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ရှေးရှုဆောင်စေနိုင်သော။
ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ၊ ပညာရှေ့သွားရှိသော။
အရိယာမဂ္ဂံ၊ အရိယာမဂ်ကို။
ဘာဝေတိ၊ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေ၏။**မှန်၏**။ ။ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော ဟိ အာဂမနမှိ ( မဂ်၏ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း ပဋိပဒါအခိုက်၌) ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ( ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခွါစဉ်) အပ္ပဒုက္ခေနအကနဘမန္တောစ ( ဆင်းရဲမှုလည်းမရှိ, ပင်ပန်းမှုလည်းမရှိပဲ) သက္ကောတိ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒုက္ခေန ကိလမန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတိ၊ တသ္မာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါရဏာတိ၊ တေနာဟ၊ ဧတေသု ဟီတိ အာဒိ။
အာဂမနီယ နာနတ္တေန။ ။ မဂ်မရမီရှေ့အဖို့၌ ကျင့်အပ်သော ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာကို ( မဂ်၏ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်) “ အာဓမနီယ” ဟုခေါ်၏၊ ထိုအခိုက်၌ ကိလေသာကိုခွါရာဝယ် ဆင်းရဲစွာ ကျင့်ရလျှင် ဒုက္ခပဋိပဒါဖြစ်၍, လွယ်ကူစွာကျင့်ရလျှင် သုခပဋိပဒါဖြစ်၏၊ ဤသို့ အာဂမနီယချင်းမတူသဖြင့် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တနှင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တတို့၏ ပညာချင်း ထူးခြားမှုရှိကြောင်းကို သိရသည်။ [ မ- ဋီ၊ ၃၊ ၈၈။]
ဓမ္မာနုဿရီ။ ။ အာရမဏံ ယာထာဝတော ( ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း) ဓာရေတိအဝဓာရေတိ ( ပိုင်းခြားတတ်၏) ဣတိဓမ္မော၊ သောတာပတ္တိမဂ်ပညာရ၏၊ အနုဿရတီတိ- အနုသာရီ။ [ အနု+ သရ+ ဏီ။] သရဓာတ်သည် ဂတိအနက်ဟော၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ၊ မဟာဋီ၊ ၂ ( ၄၆၇)၌ အနုဂစ္ဆတိဟု ဖွင့်သည်၊ ဓမ္မံနှင့် အနုဿရီကို အဋ္ဌကထာ အတိုင်ူ သမာသိတွဲ၊ သဒ္ဓ့နုသာရီပုဒ်၌ခည်း နည်းတူသိ၊ သဒ္ဓါအရ သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၌ရှိသော သဒ္ဓါကိုယူသင့်၏၊ မဟာဋီကာ၌ကား- ဓမ္မ( ပညာ) သဒ္ဓါတို့အရ မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော သဒ္ဓါ ပညာတို့ကို ယူထားသည်။
အာဂမနီယ နာနတ္တေန။ ။ မဂ်မရမီရှေ့အဖို့၌ ကျင့်အပ်သော ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာကို ( မဂ်၏ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်) “ အာဓမနီယ” ဟုခေါ်၏၊ ထိုအခိုက်၌ ကိလေသာကိုခွါရာဝယ် ဆင်းရဲစွာ ကျင့်ရလျှင် ဒုက္ခပဋိပဒါဖြစ်၍, လွယ်ကူစွာကျင့်ရလျှင် သုခပဋိပဒါဖြစ်၏၊ ဤသို့ အာဂမနီယချင်းမတူသဖြင့် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တနှင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တတို့၏ ပညာချင်း ထူးခြားမှုရှိကြောင်းကို သိရသည်။ [ မ- ဋီ၊ ၃၊ ၈၈။]
ဓမ္မာနုဿရီ။ ။ အာရမဏံ ယာထာဝတော ( ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း) ဓာရေတိအဝဓာရေတိ ( ပိုင်းခြားတတ်၏) ဣတိဓမ္မော၊ သောတာပတ္တိမဂ်ပညာရ၏၊ အနုဿရတီတိ- အနုသာရီ။ [ အနု+ သရ+ ဏီ။] သရဓာတ်သည် ဂတိအနက်ဟော၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ၊ မဟာဋီ၊ ၂ ( ၄၆၇)၌ အနုဂစ္ဆတိဟု ဖွင့်သည်၊ ဓမ္မံနှင့် အနုဿရီကို အဋ္ဌကထာ အတိုင်ူ သမာသိတွဲ၊ သဒ္ဓ့နုသာရီပုဒ်၌ခည်း နည်းတူသိ၊ သဒ္ဓါအရ သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၌ရှိသော သဒ္ဓါကိုယူသင့်၏၊ မဟာဋီကာ၌ကား- ဓမ္မ( ပညာ) သဒ္ဓါတို့အရ မဂ်၏ ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော သဒ္ဓါ ပညာတို့ကို ယူထားသည်။
အယံ၊ ဤ ပုဂ္ဂိုလ်ကို။
ဓမ္မာနုသာရီ၊ သောတာပတ္တိ မဂ်ပညာသို့ အစဉ်လိုက်သော။
ပုဂ္ဂလော၊ ဟူ၍။
ဝုစ္စတိ၊ ဆိုအပ်၏။]
အမှာ။ ။ သဒ္ဓ့နုသာရီ၌ “ သဒ္ဓါဝါဟိံ- သဒ္ဓါကိုအထူးသဖြင့် ဆောင်စေသော။
ဝါ၊ သဒ္ဓါကို အထူးသဖြင့် ဖြစ်စေသော။
( တနည်း) သဒ္ဓါဝါဟိံ၊ သဒ္ဓါက ဤသောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုဆောင်စေနိုင်သော။
ဝါ၊ သဒ္ဓါက ဤ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုရောက်စေနိုင်သော။
သဒ္ဓါနုသာရီ၊ သဒ္ဓါသို့ အစဉ်လိုက်သော။
ဤသို့ ပေးပါ။
ပါဠိတော်အနက်။ ။ [ယဿ ပုဂ္ဂလဿ၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏။
(ပညိန္ဒြိယံ၊ ၌စပ်။
ဝါ၊ သည်။
(ပဋိပန္နဿ ၌စပ်)။
သောတာပတ္တိဖလ သစ္ဆိကိရိယာယ၊ သေစာတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှါ။
ပဋိပန္နဿ၊ ကျင့်စဉ်။
ပညိန္ဒြိယံ၊ ပညိေန္ဒြသည်။
အဓိမတ္တံ၊ လွန်ကဲသော အတိုင်းရှည်ရှိသည်။
ဟောတိ။
ပညာဝါဟိံ၊ ပညာကို အထူးသဖြင့် ဆောင်စေသော။
ဝါ၊ ပညာကို အထူးသဖြင့် ဖြစ်စေသော။
(တနည်း)။
ပညာဝါဟိံ၊ ပညာက ဤ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုဆောင်စေနိုင်သော။
ဝါ၊ ပညာက ဤ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုရောက်စေနိုင်သော။
ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ၊ ပညာရှေ့သွားရှိသော။
အရိယာမဂ္ဂံ၊ အရိယာမဂ်ကို။
ဘာဝေတိ၊ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေ၏။]
အယံ၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို။
ဓမ္မာနုသာရီ၊ သောတာပတ္တိ မဂ်ပညာသို့ အစဉ်လိုက်သော။
ပုဂ္ဂလော၊ ဟူ၍။
ဝုစ္စတိ၊ ဆိုအပ်၏ ။
အမှာ။ ။ သဒ္ဓါနာသာရီ၌ "သဒ္ဓါဝါဟိံ၊ သဒ္ဓါကို အထူးသဖြင့် ဆောင်စေသော။
ဝါ၊ သဒ္ဓါကို အထူးသဖြင့် ဖြစ်စေသော။ (တနည်း)။
သဒ္ဓါဝါဟိံ၊ သဒ္ဓါက ဤ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုဆောင်စေနိုင်သော။
ဝါ၊ သဒ္ဓါက ဤ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုရောက်စေနိုင်သော။
သဒ္ဓါနုသာရီ၊ သဒ္ဓါသို့ အစဉ်လိုက်သော။
ဤသို့ပေးပါ။ပညာဝါဟိံ။ ။ပညံ ဝါဟေတီတိ ပညာဝါဟီ၊ (အရိယ မဂ္ဂေါ)၊ ပညံ သာတိသယံ (အလွန်အကဲနှင့်တကွ) ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော၊ ပညာဝါ ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝါဟေတိ၊ နိဗ္ဗာနာဘိမုခံ ဂမေတီတိ အတ္ထော။ -ဋီကာ။
မှတ်ချက်။ ။ ဤဋီကာနှင့်အံ၊ ဋီ၊ ၃ ( ၁၅၃) တို့၌ ရှိသောပါဌ်အတိုင်းအနက်ပေးထားသည်၊ သို့ရာတွင် ပါဌ်ပျက်နေသလား ဟု စဉ်းစားမိပါသည်၊ စိစစ်ပါဦးမည်- ဝဟဓာတ်သည် သကမ္မကတည်း၊ သကမ္မကဓာတ်ကိုဖွင့်ရာ၌ အကမ္မကဓာတ်ဖြင့်ဖွင့်လျှင် ကာရိတ်သွင်း၍ ဖွင့်ရိုးရှိ၏၊ ဤ၌ ပဌမနည်းဝယ် ပဝတ္တေတိ- ဟုဆိုသဖြင့် သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗ၌ “ ဝါဟေတိ” ဟု ကာရိတ်ရုပ်မရှိသင့် “ ဝဟတိ” ဟု သုဒ္ဓကတ္တုရုပ်သာရှိသင့်၏၊ “ အရိယာမဂ်က ပညာကိုဆောင်သည်” ဟူရာ၌ “အရိယာမဂ်က ပညာကိုဖြစ်စေသည်” ဟု အနက်မှန်လည်း ရပါသာ်။
ဒုတိယနည်း၌ကား ကာရိတ်ရုပ်ရှိနိုင်၏၊ “ ပညာ” နေရာ၌ ဓာတ်ကတ္တား အဖြစ်ဖြင့် “ ပညာယ” ဟုရှိသင့်၏၊ အရိယာမဂ်သည် ကာရိတ်ကတ္တားသည်၊ ပညာယသည်ဓာတ်ကတ္တားလည်းဟုတ်, ကာရိတ်ကံလည်း ဟုတ်၏၊ ထိုပုဒ်မျိုး၌ ကတ္တုသတ္တိပို၍ထင်ရှားစေလိုရာဝယ် တတိယာဝိဘတ်ဖြင့် သုံးစွဲလေ့ရှိပါသည်၊ “ အရိယာမဂ်သည် ပညာဉ ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်စေသည်၊- အရိယာမဂ်သည် ပညာက ပုဂ္ဂိုလ်ကိုနိဗ္ဗာန်သို့ဆောင်အောင်လုပ်ပေးသည် “ ဟု အနက်မှန်ရသာ်၊ အကယ်၍ “ ပညာ” ဟုပဌမန္တရှိသောပါဌ်ကို အမှန်ယူလျှင် “ ဝါဟေတိ” ဟု ကာရိတ်မရှိသင့်၊ အဘိမူလဋီ၊ ၃၊ ( ၃၆) ၌လာ်း ကာရိတ်မပါ၊ သို့ရာတွင် အရိယာမဂ်ရအောင် “ ဝဟတီတိဝါတီ- ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်တတ်သောပညာ၊ [ ဝဟ+ ဏ+ ဣတ္တောတကဪ။] ပညာ+ ဝါတီ+ ယဿာတိ- ပညာဝါတီ” ဟု ဗဟုဗ္ဗီဟိပြုရပေလိမ့်မည်၊ ဆရာတို့လည်း နောက်နည်းဝယ် ဗဟုဗ္ဗီဟိအနက် ပေးတော်မူကြသည်။ [ ဓာတုကထာ အဌကထာဘာသာဋီကာ၊ မျက်နှာ ( ၅၇၃)။]
အမှာ။ ။ ဤဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တစသော ပုဂ္ဂိုလ်ခွဲခြားချက်ကို ပုဂ္ဂလပညတ္တိဋ္ဌကထာမှ ယူ၍ အကျဉ်းချုပ် ပြပါဦးမည်။
ရှေးဦးမှတ်ဖွယ်။ ။ ရှေးဦးစွာ သဒ္ဓါဓုရ ပညာဓုရ ဟူသော ဓုရနှစ်ပါး၊ သမထဝိပဿနာဟူသော အဘိနိဝေသ နှစ်ပါး၊ ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တညပညာဝိမုတ္တဟူသောသီသ နှစ်ပါးတို့ကို မှတ်သားရာ၏၊ [ ဓုရ- ပဓာနတရား၊ အဘိနိဝေသ - စွဲစွဲမြဲမြဲသက်ဝင် နှလုံးသွင်းအပ်သောတရား၊ သီသ- အထွက် အထိပ်ဖြစ်သော အကျိုး။]
ပုဂ္ဂိုလ်၏ လက္ခဏာ။ ။ ထိုနောက်ပုဂ္ဂိုလ်များကို သမာပတ်ရှစ်ပါး ( အရူပ သမာပတ်) ကို ရ , မရ၊ မည်သည့် ဓုရ လွန်ကဲ မကဲကို သတိပြုပါ၊ ဥပမာ- ကာယသက္ခိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တတို့သည် အရူပသမာပတ်များလုံးဝ မရသော သုက္ခဝိပဿကလည်း ရှိသေး၏၊ ကျန်ပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ရူပသမာပတ်ရ- မရ နှစ်မျိုးပင် ရှိ၍၊ သဒ္ဓါနုသာရီ, သဒ္ဓါဝိမုတ္တတို့သည် သဒ္ဓါဓုရ လွန်ကဲ၏၊ ဓမ္မာနုသာရီ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ ဥဘတောဘောဂဝိမုတ္တတို့သည် ပညာဓုရ ( ပညာ) လွန်ကဲ၏။
မဂ်ဖိုလ်အခိုက်။ ။ သောတာပတ္တိမဂ်အခိုက်၌ ဓမ္မာနုသာရီ သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၍၊ အလယ်မဂ်ဖိုလ်ခြောက်ပါး အခိုက်၌ ကာယသက္ခီ, ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ သဒ္ဓါ ဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်အခိုက်၌ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ, ပညာဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်၏၊ ဤသို့ မှတ်ထားပြီးလျှင်, ဖေါ်ပြလတံ့သော အဋ္ဌကထာလာ စကားများကိုသေချာစွာ လေ့လာက သဘောပေါက်ပါလိမ့်မည်။သု ဌာနေသု ကာယသက္ခီ နာမ၊
( က) ဓမ္မာနုဿရီ+ ကာယသက္ခီ+ ဥဘဝဋ ဘာဂဝိမုတ္တ ယော ဘိက္ခု အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ ပညံ့ဝုရံ ကတွာ ( ပဓာနပြု၍) သမထဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌော ( စွဲစွဲမြဲမြဲ သက်ဝင်သည်ဖြစ်၍) အာတရံ အရူပသမာပတ္တိံ ပဒဋ္ဌာနံ ( မဂ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းကို) ကတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ၊ ( ဖြစ်စေ၍)၊ အရဟတ္တံပါပြဏာတိ။ သော…. ၁။ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မာနုသာရီ နာမ၊ ၂။ ပရတော ပန ဆ ၃။ အရဟတ္တဖလေ ပတ္တေ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော နာမ။
( ခ) ဓမ္မာနုသာရီ+ ဒိရိပ္ပတ္တ+ ပညာဝိမုတ္တ အပရော ပညာမေဝ ဓုရံ ကတွာ ဝိပဿနာဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌော သုဒ္ဓသင်္ခ့ရေဝါ ( သုက္ခဝိပဿပုဂ္ဂိုလိဖြစ်မူ စျာန်သင်္ခါရမဖက် သက်သက်သော င်္သခါရတို့ကိုလည်းကောင်း ) ရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု ဝါ အညတရံ ( စျာနလာဘီဖြစ်လျှင် ရူပစျာန်တည်းက တပါးပါးကိုလည်းကောင်း) သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ။ အယံပိ…. ၁။ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေယေဝ ဓမ္မာနုသာရီ နာမ၊ ၂။ ပရတော ပန ဆသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော နာမ၊ ၃။ အရဟတ္တေ ပတ္တေ ပညာဝိမုတ္တော နာမ။
( ဂ) သဒ္ဓ့နုသာရီ + ကာယသက္ခီ+ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ အပရာ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ သဒ္ဓံ ဓုရံ ကတွာ သမာဓိဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌော အညတရဲ အရူကသမာပတ္တိံ ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တာ ပါပုဏာတိ။ အယံ…. ၁။ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓ့နုသာရီ နာမ၊ ၂။ ပရတော ဆသု ဌာနေသု ကာယသက္ခီယေဝ နာမ၊ ၃။ ပရဟတ္တေ ပတ္တေ ပညာဝိမုတ္တော နာမ။
( ဃ) သဒ္ဓါနုသာရီ+ သဒ္ဓါဝိမုတ္တာ+ ပညာဝိမုတ္တ အပရာ သဒ္ဓမေဝ ဓုရံ ကတွာ ဝိပဿနာဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌော သုဒ္ဓသင်္ခါရေဝါ ရူပါဝစရဇ္စ◌ျနေသု ဝါ အညတရံ သမ္ဗသိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ။ [ ပုဂ္ဂလပါတ္တိ ဋ္ဌ၊ ၅၅။]လ်များ ဖြစ်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်အခိုက်၌ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ, ပညာဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်၏၊ ဤသို့ မှတ်ထားပြီးလျှင်, ဖေါ်ပြလတံ့သော အဋ္ဌကထာလာ စကားများကိုသေချာစွာ လေ့လာက သဘောပေါက်ပါလိမ့်မည်။
မှတ်ချက်။ ။ ဤဋီကာနှင့်အံ၊ ဋီ၊ ၃ ( ၁၅၃) တို့၌ ရှိသောပါဌ်အတိုင်းအနက်ပေးထားသည်၊ သို့ရာတွင် ပါဌ်ပျက်နေသလား ဟု စဉ်းစားမိပါသည်၊ စိစစ်ပါဦးမည်- ဝဟဓာတ်သည် သကမ္မကတည်း၊ သကမ္မကဓာတ်ကိုဖွင့်ရာ၌ အကမ္မကဓာတ်ဖြင့်ဖွင့်လျှင် ကာရိတ်သွင်း၍ ဖွင့်ရိုးရှိ၏၊ ဤ၌ ပဌမနည်းဝယ် ပဝတ္တေတိ- ဟုဆိုသဖြင့် သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗ၌ “ ဝါဟေတိ” ဟု ကာရိတ်ရုပ်မရှိသင့် “ ဝဟတိ” ဟု သုဒ္ဓကတ္တုရုပ်သာရှိသင့်၏၊ “ အရိယာမဂ်က ပညာကိုဆောင်သည်” ဟူရာ၌ “အရိယာမဂ်က ပညာကိုဖြစ်စေသည်” ဟု အနက်မှန်လည်း ရပါသာ်။
ဒုတိယနည်း၌ကား ကာရိတ်ရုပ်ရှိနိုင်၏၊ “ ပညာ” နေရာ၌ ဓာတ်ကတ္တား အဖြစ်ဖြင့် “ ပညာယ” ဟုရှိသင့်၏၊ အရိယာမဂ်သည် ကာရိတ်ကတ္တားသည်၊ ပညာယသည်ဓာတ်ကတ္တားလည်းဟုတ်, ကာရိတ်ကံလည်း ဟုတ်၏၊ ထိုပုဒ်မျိုး၌ ကတ္တုသတ္တိပို၍ထင်ရှားစေလိုရာဝယ် တတိယာဝိဘတ်ဖြင့် သုံးစွဲလေ့ရှိပါသည်၊ “ အရိယာမဂ်သည် ပညာဉ ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်စေသည်၊- အရိယာမဂ်သည် ပညာက ပုဂ္ဂိုလ်ကိုနိဗ္ဗာန်သို့ဆောင်အောင်လုပ်ပေးသည် “ ဟု အနက်မှန်ရသာ်၊ အကယ်၍ “ ပညာ” ဟုပဌမန္တရှိသောပါဌ်ကို အမှန်ယူလျှင် “ ဝါဟေတိ” ဟု ကာရိတ်မရှိသင့်၊ အဘိမူလဋီ၊ ၃၊ ( ၃၆) ၌လာ်း ကာရိတ်မပါ၊ သို့ရာတွင် အရိယာမဂ်ရအောင် “ ဝဟတီတိဝါတီ- ပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်တတ်သောပညာ၊ [ ဝဟ+ ဏ+ ဣတ္တောတကဪ။] ပညာ+ ဝါတီ+ ယဿာတိ- ပညာဝါတီ” ဟု ဗဟုဗ္ဗီဟိပြုရပေလိမ့်မည်၊ ဆရာတို့လည်း နောက်နည်းဝယ် ဗဟုဗ္ဗီဟိအနက် ပေးတော်မူကြသည်။ [ ဓာတုကထာ အဌကထာဘာသာဋီကာ၊ မျက်နှာ ( ၅၇၃)။]
အမှာ။ ။ ဤဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တစသော ပုဂ္ဂိုလ်ခွဲခြားချက်ကို ပုဂ္ဂလပညတ္တိဋ္ဌကထာမှ ယူ၍ အကျဉ်းချုပ် ပြပါဦးမည်။
ရှေးဦးမှတ်ဖွယ်။ ။ ရှေးဦးစွာ သဒ္ဓါဓုရ ပညာဓုရ ဟူသော ဓုရနှစ်ပါး၊ သမထဝိပဿနာဟူသော အဘိနိဝေသ နှစ်ပါး၊ ဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တညပညာဝိမုတ္တဟူသောသီသ နှစ်ပါးတို့ကို မှတ်သားရာ၏၊ [ ဓုရ- ပဓာနတရား၊ အဘိနိဝေသ - စွဲစွဲမြဲမြဲသက်ဝင် နှလုံးသွင်းအပ်သောတရား၊ သီသ- အထွက် အထိပ်ဖြစ်သော အကျိုး။]
ပုဂ္ဂိုလ်၏ လက္ခဏာ။ ။ ထိုနောက်ပုဂ္ဂိုလ်များကို သမာပတ်ရှစ်ပါး ( အရူပ သမာပတ်) ကို ရ , မရ၊ မည်သည့် ဓုရ လွန်ကဲ မကဲကို သတိပြုပါ၊ ဥပမာ- ကာယသက္ခိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တတို့သည် အရူပသမာပတ်များလုံးဝ မရသော သုက္ခဝိပဿကလည်း ရှိသေး၏၊ ကျန်ပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ရူပသမာပတ်ရ- မရ နှစ်မျိုးပင် ရှိ၍၊ သဒ္ဓါနုသာရီ, သဒ္ဓါဝိမုတ္တတို့သည် သဒ္ဓါဓုရ လွန်ကဲ၏၊ ဓမ္မာနုသာရီ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ ဥဘတောဘောဂဝိမုတ္တတို့သည် ပညာဓုရ ( ပညာ) လွန်ကဲ၏။
မဂ်ဖိုလ်အခိုက်။ ။ သောတာပတ္တိမဂ်အခိုက်၌ ဓမ္မာနုသာရီ သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၍၊ အလယ်မဂ်ဖိုလ်ခြောက်ပါး အခိုက်၌ ကာယသက္ခီ, ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ သဒ္ဓါ ဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်အခိုက်၌ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ, ပညာဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်၏၊ ဤသို့ မှတ်ထားပြီးလျှင်, ဖေါ်ပြလတံ့သော အဋ္ဌကထာလာ စကားများကိုသေချာစွာ လေ့လာက သဘောပေါက်ပါလိမ့်မည်။သု ဌာနေသု ကာယသက္ခီ နာမ၊
( က) ဓမ္မာနုဿရီ+ ကာယသက္ခီ+ ဥဘဝဋ ဘာဂဝိမုတ္တ ယော ဘိက္ခု အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ ပညံ့ဝုရံ ကတွာ ( ပဓာနပြု၍) သမထဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌော ( စွဲစွဲမြဲမြဲ သက်ဝင်သည်ဖြစ်၍) အာတရံ အရူပသမာပတ္တိံ ပဒဋ္ဌာနံ ( မဂ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းကို) ကတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ၊ ( ဖြစ်စေ၍)၊ အရဟတ္တံပါပြဏာတိ။ သော…. ၁။ သောတာပတ္တိ မဂ္ဂက္ခဏေ ဓမ္မာနုသာရီ နာမ၊ ၂။ ပရတော ပန ဆ ၃။ အရဟတ္တဖလေ ပတ္တေ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော နာမ။
( ခ) ဓမ္မာနုသာရီ+ ဒိရိပ္ပတ္တ+ ပညာဝိမုတ္တ အပရော ပညာမေဝ ဓုရံ ကတွာ ဝိပဿနာဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌော သုဒ္ဓသင်္ခ့ရေဝါ ( သုက္ခဝိပဿပုဂ္ဂိုလိဖြစ်မူ စျာန်သင်္ခါရမဖက် သက်သက်သော င်္သခါရတို့ကိုလည်းကောင်း ) ရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု ဝါ အညတရံ ( စျာနလာဘီဖြစ်လျှင် ရူပစျာန်တည်းက တပါးပါးကိုလည်းကောင်း) သမ္မသိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ။ အယံပိ…. ၁။ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေယေဝ ဓမ္မာနုသာရီ နာမ၊ ၂။ ပရတော ပန ဆသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော နာမ၊ ၃။ အရဟတ္တေ ပတ္တေ ပညာဝိမုတ္တော နာမ။
( ဂ) သဒ္ဓ့နုသာရီ + ကာယသက္ခီ+ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ အပရာ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ သဒ္ဓံ ဓုရံ ကတွာ သမာဓိဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌော အညတရဲ အရူကသမာပတ္တိံ ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တာ ပါပုဏာတိ။ အယံ…. ၁။ သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ သဒ္ဓ့နုသာရီ နာမ၊ ၂။ ပရတော ဆသု ဌာနေသု ကာယသက္ခီယေဝ နာမ၊ ၃။ ပရဟတ္တေ ပတ္တေ ပညာဝိမုတ္တော နာမ။
( ဃ) သဒ္ဓါနုသာရီ+ သဒ္ဓါဝိမုတ္တာ+ ပညာဝိမုတ္တ အပရာ သဒ္ဓမေဝ ဓုရံ ကတွာ ဝိပဿနာဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌော သုဒ္ဓသင်္ခါရေဝါ ရူပါဝစရဇ္စ◌ျနေသု ဝါ အညတရံ သမ္ဗသိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ။ [ ပုဂ္ဂလပါတ္တိ ဋ္ဌ၊ ၅၅။]လ်များ ဖြစ်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်အခိုက်၌ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ, ပညာဝိမုတ္တ ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်၏၊ ဤသို့ မှတ်ထားပြီးလျှင်, ဖေါ်ပြလတံ့သော အဋ္ဌကထာလာ စကားများကိုသေချာစွာ လေ့လာက သဘောပေါက်ပါလိမ့်မည်။
အယံ၊ ဤဆိုအပ်ပြီးကား။
ဧတ္ထ၊ ဤပုဂ္ဂလပညတ္တိ ဒေသနာကထာ၌။
သေင်္ခပေါ၊ အကျဉ်းတည်း။
ဝိတ္ထာရတော ပန၊ အကျယ်အားဖြင့်ကား။
ဧသာဥဘတောဘာဂ ဝိမုတ္တာဒိကထာ၊ ဤ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာကို။
ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌။
ပညာဘာဝနာဓိကာရေ၊ ပညာဘာဝနာ အရာဠာန၌။
ဝုတ္တာ၊ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီ။
တသ္မာ၊ ကြောင့်။
(ဤ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာ၏ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ဝယ် ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်)။
တတ္တ၊ ထို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌။
ဝုတ္တနယေနေဝ၊ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်ပင်။
ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ထိုက်၏ ။
ဣဓာပိ၊ ဤ ပုဂ္ဂလပညတ္တိဒေသနာ ကထာ၌လည်း။
သေသံ၊ ကြွင်းသော ပုဒ်အပေါင်းကို။
ပုရိမနယေနေဝ၊ ရှေ့နည်းဖြင့်သာ။
ယောဇေတဗ္ဗံ၊ ယှဉ်စေထိုက်၏ ။