ပုဗ္ဗန္တသဟဂတဒိဋ္ဌိနိဿယ၊ အဖွင့်။
ဣဒါနိ၊ ၌။
ယ့တံ၊ အကြင်စကားကို။
(ကိံ နုခေါ အာဝုတော ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာစသော အမေးစကားကို)။
မယာ၊ သည်။
နဗျာကတံ၊ မဖြေဆိုအပ်။
တံ၊ ထိုစကားကို။
အဇာနန္တေန၊ မသိသည်ဖြစ်၍။
ဝါ၊ မသိသောကြောင့်။
န ဗျကတံ၊ မဖြေဆိုအပ်။
ဣတိဧဝံ၊ သို့။
သညံ၊ အမှတ်သညာကို။
မာအကံသု၊ မပြုကြနှင့်။
ဇာနန္တောဝ၊ သိလျှက်ပင်။
အဟံ၊ သည်။
ဧဝံ၊ သို့။
(န ဗျာကရိံ၊ ၌စပ်)။
ဧတသ္မိံ၊ ဤစကားကို။
(ကိံ နုခေါအာဝုတော ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ စသော အမေးစကားကို)။
ဗျာကတေပိ၊ ဖြေဆိုအပ်သော်လည်း။
အတ္ထော၊ အကျိုးသည်။
နတ္ထိ။
ဣတိ၊ ဤသို့ ကြံတော်မူ၍။
န ဗျာကရိံ၊ ဖြေတော်မမူ။
ပန၊ အနွယကား။
ယံ၊ အကြင်စကားကို။
(ကိံ ပနာဝုတော သမဏေန ဂေါတမေန ဗျာကတံ၊ ဟူသော အမေးစကားကို)။
ယထာ၊ အကြင် အခြင်းအရာအားဖြင့်။
ဗျာကာတဗ္ဗာ၊ ထိုက်၏။
တံ၊ ကို။
မယာ၊ သည်။
ဗျာကတမေဝ၊ ဖြေဆိုအပ်သည်သာ။
ဣတိ၊ သို့။
သီဟနာဒံ၊ ကို။
နဒန္တော၊ မိန့်မြွက်တော်မူလိုသည်။
(ဟုတွာ)။
ပုန၊ နောက်ထပ်။
ယေပိ တေ စုန္ဒာတိ အာဒိမာဟ။**ဣဓလောက ပရလောကတ္ထနိဿိတံ**။ ။ သစ္စဝဝတ္ထာပန ( သစ္စာကို ပိုင်းခြားနိုင်ခြင်း ) သည် အပ္ပမာဒ ပဋိပတ်အကျင့်မြတ်ဖြစ်၏။ ထိုအကျင့်ကိုကျင့်သူသည် သေခါနီးဝယ် မတွေမဝေသေရ၏။ သူ၏ဂုဏ်သတင်းများလည်း ကျော်ကြား၏။ ဤနည်းအားဖြင့် ထူးထူးခြားခြားလဤလောက၏စီးပွား ဖြစ်သည်။ ထို့ အတူပင် ဉာဏ်ထက်မြက်သန့်ရှင်းသည်၏အဖြစ်သို့ မရောက်သေးသဖြင့် လောကုတ္တရာ တရားထူးကို မရသေးစေကာမူ ဖြစ်လေရာရာ နောင်သံသရာ၌ သုဂတိဘဝဝယ် ဖြစ်ရလျက် သမ္ပတ္တိများလည်း ထူးထူးခြားခြား တိုးပွားစည်ပင်နိုင်သည်။ ဋီကာ၌ " အဗ္ဘုဒယသမ္ပတ္တိ ( အဘိ+ ဥဒယ+ သမ္ပတ္တိ ) ထူးထူးခြားခြား တိုးပွားသော သမ္ပတ္တိသည်။ အနုဂတမေဝ၊ အစဥ် လိုသည်သာ " ဟု ပေးပါ။ [ နဝလောကုတ္တရ ဓမ္မ နိဿတ ဟူရာ၌ လောကုတ္တရာ တရားကိုးပါး ရဖို့ရန် အကြောင်းဖြစ်သည်ကို လောကုတ္တရာဓမ္မ၌ မှီဟု ဆိုသည်။ ]
အာဒိ, ပဓာနံ။ ။ သာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ရသည်မှာ သစ္စာ ၄ ပါးကို ထိုးထွင်း၍သိနိုင်သော ဉာဏ်အတွက် ဖြစ်၏။ အခြား လာဘသက္ကာရ စသော အကျိုးအတွက်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် သစ္စာကို ပိုင်းခြားသိမှုသည် သာသနာ့ ဗြဟ္မစရိယ၏ ရှေးဦးအစ ပဓာနကျသော လုပ်ငန်းတရပ် ဖြစ်ပေသည်။ [ ပဌမတရံ စတ္တေ အာဒါတဗ္ဗတော ဟူသောဋီကာကို ကြည့်၍ " ပ+ ( ပဌမံ ) ရှေးဦးစွာ။ ဓာတဗ္ဗံ ( စိတ္တေ အာဒါတဗ္ဗံ ) စိတ်၌ ယူထာစထိုက်၏။ ဣတိ ပဓာနံ" ဟု ပြု။ ]
အာဒိ, ပဓာနံ။ ။ သာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ရသည်မှာ သစ္စာ ၄ ပါးကို ထိုးထွင်း၍သိနိုင်သော ဉာဏ်အတွက် ဖြစ်၏။ အခြား လာဘသက္ကာရ စသော အကျိုးအတွက်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် သစ္စာကို ပိုင်းခြားသိမှုသည် သာသနာ့ ဗြဟ္မစရိယ၏ ရှေးဦးအစ ပဓာနကျသော လုပ်ငန်းတရပ် ဖြစ်ပေသည်။ [ ပဌမတရံ စတ္တေ အာဒါတဗ္ဗတော ဟူသောဋီကာကို ကြည့်၍ " ပ+ ( ပဌမံ ) ရှေးဦးစွာ။ ဓာတဗ္ဗံ ( စိတ္တေ အာဒါတဗ္ဗံ ) စိတ်၌ ယူထာစထိုက်၏။ ဣတိ ပဓာနံ" ဟု ပြု။ ]
တတ္ထ၊ ၌။
ဒိဋ္ဌိယေဝ၊ ရှေးရှေးဒိဋ္ဌိတို့သည်ပင်။
ဝါ၊ ရှေးရှေးမိစ္ဆာအယူတို့သည်ပင်။
ဒိဋ္ဌိနိဿယာ၊ ဒိဋ္ဌိနိဿယတို့မည်၏။
ဝါ၊ နောက်နောက်သော ဒိဋ္ဌိတို့၏ မှီရာဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိတို့မည်။
ဒိဋ္ဌိနိဿိတကာ-နောက်နောက်သော ဒိဋ္ဌိတို့၏ မှီရာဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိတို့မည်၏။
ဒိဋ္ဌိနိဿိတကာ၊ နောက်နောက်သော ဒိဋ္ဌိတို့၏ မှီအပ်ရာ ဖြစ်သော ရှေးရှေး ဒိဋ္ဌိတို့။
ဒိဋ္ဌိဂတိကာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ ဖြစ်ခြင်းတို့။
ဝါ၊ မိစ္ဆာ အယူတို့။
ဣတိ ကတ္ထော၊ အနက်။
ဣဒမော သစ္စံတိ၊ ကား။
ဣဒ မေဝဒဿနံ၊ ဤ အမြင်သည်သာ။
(ဤ ငါ၏ အယူသည်သာ)။
သစ္စံ၊ မှန်၏။
မောဃမညန္တိ၊ ကား။
အညေသံ၊ အခြားသူတို့၏ (အခြားသော သမဏ ဗြာဟ္မဏတို့၏)။
ဝစနံ၊ သည်။
မောဃံ၊ အချည်းနှီးတည်း။
(အလကားပဲ, ဘာမှ မမှန်၊ ဟူလို)။
အသံယံကာရောတိ၊ ကား။
အသယံကတော၊ မိမိသည် မပြုအပ်။
ဝါ၊ ကိုယ်တိုင် မပြုအပ်။
[ ကာတဗ္ဗော ကာရော။ န+ သယံ+ ကာရော၊ အသယံကာရော= ဟုပြု။
သယံကား အတ္တနာနှင့် အနက်တူသော တတိယန္တ နိပါတ်တည်း။ ]
တတြာတိ၊ ကား။
တေသု သမဏဗြာဟ္မဏေသု၊ တို့တွင်။
(ယေတေသမဏဗြာဟ္မဏာ၊ ဟု ပါဠိတော်၌စပ်)။
အတ္ထိနုခေါ ဣဒံ အုဝုသော ဝုစ္စတီတိ၊ ကား။
အာဝုသော၊ တို့။
တုမှေဟိ၊ တို့သည်။
သဿတော အတ္တာစ လောကောစာတိ၊ သဿတော အတ္တာစ လောကစ= ဟူ၍။
ယံ၊ အကြင်စကားကို။
ဝုစ္စတိ၊ ပြောအပ်၏။
ဣဒံ၊ ဤစကားသည်။
အတ္ထိနုခေါ၊ ထင်ရှားရှိလေသလော။
(သင်တို့ ပြောအပ်တဲ့ အတ္တနှင့် လောကလည်း အမှန်ပင်မြဲသလော၊ ဟူလို)။
ဥဒါ ဟု၊ သို့မဟုတ်။
နတ္ထိနုခေါ၊ မရှိလေသလော။
(စကား အဖြစ်မျှသာ ပြောသလား၊ ဟူလို)။
ဣတိ အတ္ထော။တံမယာ ဗျာကတမေဝ။ ။ တံ မယာ တထာဗျာကဘ မေဝ၊ ဗျာကာတဗ္ဗံနာမ( ဖြေဆိုထိုက်သော ပြသာနာမည်သည်)၊ မယာ အဗျာကတံ နတ္ထီတိ ဗျာကရဏာဝေကလ္လေန ( ဖြေဆိုမှု၌ ချို့တဲ့သည်၏ အဖြစ်မရှိသဖြင့်) အတ္တနော ( ကိုယ်တော်မြတ်၏) ဓမ္မသုဓမ္မတာယ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတံ ဝိဘာဝေတိ၊- ဋီကာ။
ဒိဋ္ဌိနိဿယာ။ ။ နိဿယန္တိ ဧတ္ထာ တိ နိဿယာ၊ [ နိ+ သီ+ အ။] ဒိဋ္ဌိနံ+ နောက်နောက် ဒိဋ္ဌ်တို့၍+ မိဿယာ- မှီရာဖြစ်သော ရှေးရှေးဒိဋ္ဌိတို့သည်၊ ဒိဋ္ဌိနိဿယာ- တို့၊ အဝဓာရဏ ကမ္မဓာရည်း၊ [ ပုရိမုပ္ပန္နာ ဒိဋ္ဌိတေဋ အပရာပရုပ္ပန္နာနံ ဒိဋ္ဌီနံ အဝဿယာ ဟောန္တီတိ “ ဒိဋ္ဌိနိဿယာ” တိဝုတ္တံ၊ ဒိဋ္ဌိဂတိကာတိ ဒိဋ္ဌိဂတ်ယော၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝတ္တိယောတ် အတ္ထော၊- ဋီကာ။
အတ္ထိနုခေါ။ ။ ခေါ- သဒ္ဒါသည် နုနှင့်တူသော ပုစ္ဆာအနက်ဟော နိပါတ်ဟုဋီကာဆို၏၊ ဋီကာဆရာ၏ လက်ထက်ကို ပါဠ် အဋ္ဌကထာတို့၌ “ အတ္ထိနုခေါ” ဟုနု- မပါပဲ “ အတ္ထိခေါ” ဟု ပါဌ်ရှိဟန်တူသည်၊ ယခုမူ “ အတ္ထိနုခေါ” - ဟု “ နု” သဒ္ဒါ ရှိနေပြီ၊ [ အတ္ထိ ခေါတိဧတ္ထ ခေါသဒ္ဒါ ပုစ္ဆာယံ၊ အတ္ထိမုတ် အယမေတ္ထအတ္ထော၊- ဋီကာ။]
ဒိဋ္ဌိနိဿယာ။ ။ နိဿယန္တိ ဧတ္ထာ တိ နိဿယာ၊ [ နိ+ သီ+ အ။] ဒိဋ္ဌိနံ+ နောက်နောက် ဒိဋ္ဌ်တို့၍+ မိဿယာ- မှီရာဖြစ်သော ရှေးရှေးဒိဋ္ဌိတို့သည်၊ ဒိဋ္ဌိနိဿယာ- တို့၊ အဝဓာရဏ ကမ္မဓာရည်း၊ [ ပုရိမုပ္ပန္နာ ဒိဋ္ဌိတေဋ အပရာပရုပ္ပန္နာနံ ဒိဋ္ဌီနံ အဝဿယာ ဟောန္တီတိ “ ဒိဋ္ဌိနိဿယာ” တိဝုတ္တံ၊ ဒိဋ္ဌိဂတိကာတိ ဒိဋ္ဌိဂတ်ယော၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝတ္တိယောတ် အတ္ထော၊- ဋီကာ။
အတ္ထိနုခေါ။ ။ ခေါ- သဒ္ဒါသည် နုနှင့်တူသော ပုစ္ဆာအနက်ဟော နိပါတ်ဟုဋီကာဆို၏၊ ဋီကာဆရာ၏ လက်ထက်ကို ပါဠ် အဋ္ဌကထာတို့၌ “ အတ္ထိနုခေါ” ဟုနု- မပါပဲ “ အတ္ထိခေါ” ဟု ပါဌ်ရှိဟန်တူသည်၊ ယခုမူ “ အတ္ထိနုခေါ” - ဟု “ နု” သဒ္ဒါ ရှိနေပြီ၊ [ အတ္ထိ ခေါတိဧတ္ထ ခေါသဒ္ဒါ ပုစ္ဆာယံ၊ အတ္ထိမုတ် အယမေတ္ထအတ္ထော၊- ဋီကာ။]
ယဉ္စ ခေါ တေ ဧဝမာဟံသူတိ၊ ကား။
တေ၊ ထို သမဏဗြာဟ္မတို့သည်။
(ဝ ဒန္တိ၊ ၌စပ်)။
ဣဒမေဝ၊ ဤ ငါ၏ အမြင်သည်သာ။
ဝါ၊ ဤ ငါ၏ အယူသည်သာ။
သစ္စံ၊ ၏။
အညံ၊ အခြားသော သမဏ ဗြာဟ္မဏတို့၏ စကားသည်။
ဝါ၊ အယူသည်။
မောဃံ၊ အချည်းနှီးတည်း။
ဣတိ၊ သို့။
ယံ၊ အကြင် စကားကို။
ဝဒန္တိ၊ ။
တေသံ၊ ထိုသူတို့၏။
(ထို သမဏ ဗြာဟ္မဏတို့၏)။
တံ၊ ထိုစကားကို။ (ထို အပြောကို)။
နာနုဇာနာမိ၊ ခွင့်ပြုတော်မမူ။
ပညတ္တိယာတိ၊ ကား။
ဒိဋ္ဌိပညတ္တိယာ၊ မိစ္ဆာအယူကို အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်း၌။
ဝါ၊ မိစ္ဆာအယူကို ပညတ်ခြင်း၌။
သမသမန္တိ၊ ကား။
သမေန၊ တန်းတူသော။
ဉာဏေန၊ ဉာဏ်အားဖြင့်။
သမံ၊ တန်းတူသူကို။
(နေဝ သမနုပဿမိ၊ ဟု ပါဠိတော်၌စပ်)။
[ သမ သမံ၊ တန်းတူသော ဉာဏ်အားဖြင့် တန်းတူသူကို= ဟုပေး။ ]
ယဒိဒံ အဓိပညတ္တီတိ၊ ကား။
ယာ အယံ အဓိပညတ္တိနာမ၊ အကြင် အဓိပညတ် မည်သည်။
ဝါ၊ ခန္ဓာစသော အဘိညေယျဓမ္မတို့ကို ပညတ်ခြင်း မည်သည်။
အတ္ထိ။
ဧတ္ထ၊ ဤ အဓိပညတ်အရာ၌။
အဟအေဝ၊ သည်သာ။
ဘိယျော၊ သာလွန်၏။
ဥတ္တရိ တရော၊ အထူးသာလွန်၏။
မယာ၊ နှင့်။
သမော၊ သည်။
နတ္ထိ။တံတေသံ နာနုဇာနာမိ။ ။ သဿတော အတ္တာစ လောကောစ- ဟုပြောအပ်သော အရာသည် အမှန်တကယ် မရှိ၊ စကား အဖြစ်မျှသာ ရှိ၏၊ ထိုကြောင်ြ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ခွင့်ပြု။
ဒိဋ္ဌိပညတ္တိယာ။ ။ [ ဒိဋ္ဌိယာ ပညာပန၊- ဋီကာ။] “ ဤအခြင်းအရာအားဖြင့် ဤဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်၏” ဟု ဒိဋ္ဌိ၏ဖြစ်ကြောင်း, ချုပ်ကြောင်း, သာယာအပ်သော သဘော, အပြစ်, ထိုဒိဋ္ဌိမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းများကို ကွဲကွဲပြားပြား သိတော်မူသည်။
အဓိပညတ္တိ။ ။ [ အဘိညေယျဓမ္မပညာပန၊- ဋီကာ။] ခန္ဓာစသော အဓိပညတ်များကို မသိသဖြင့် သာသနာပ သမဏဗြာဟ္မဏများသညါ သဿတော အတ္တာစလောကောစ စသော ဒိဋ္ဌိပညတ်၌သာ ငြိကပ်တွယ်တာနေကြ၏၊ ထိုသဿတစသည်ကိုလည်း ပညတ်ဟု တိုသည့်အတ်ုင်း ပညတ်ဖြစ်ပါလျက် ပညတ်မှန်းမသိပဲ ဧကန်ပငါအတ္တရှိသည် ဟုလည်းကောင်း, ထိုအတ္တသည် မြဲ၏ ဟု လည်းကောင်း စွဲစွဲမြဲမြဲယူဆကာ ပြောေိုကြလေသည်။
ကေစိတို့ ယူဆပုံ။ ။ မိစ္ဆာအယူရှိသူတို့ “ ဤပုံ ဤနည်း ယူဆထားအပ်သည်” ဟုထင်ရှားစွာ သိစေခြင်းဟူသော ဒိဋ္ဌိပညတ်အရာ၌ မြတ်စွာဘုရားထက် သာလွန်သူ တစုံတယောက်မှ မရှိ ဟူသော အနက်အဓိပ္ပါယ်သည် ဗြာဟ္မဇာလသုတ်၌ အထင်အရှားပါပြီ၊ အဓိပညတ္တိ- ဟူသော ခန္ဓဓာတုအာယတန စသည်များကို အထင်အရှားသိစေမူကား သတ္တဝါများ၏ ငြီးငွေ့ဖို့ရန် အကြောင်းဖြစ်ဖြင့် ကြိမ်ဖန်များစွာလေ့လာမှု ပြုထိုက်၏၊ ထိုကြောင့် ထိုအဓိပညတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် အနုတ္တရဖြစ်ပုံကို သိစေလိုသညါဖြစ်၍ “ နေဝအတ္တနာသမသမံ သမိုပဿာမိ” ဟူသော သီဟနာဒကို မိန့်မြတ်တော်မူသညါ၊ ဤသို့ အချို့ဆရာများ ယူဆကြသည်။
ထိုသို့မဟုတ်။ ။ အဋ္ဌကထာ၌ “ ယဉ္စ ဝုတ္တံ ပညတ္တိ ယာတိ ယဉ္စ အဓ်ပညတ္တီတိ ဥဘယမေတံ အတ္ထအော ဧကံ” ဟူ၍လည်းကောင်း, “ ဣဓ ပန ပညတ္တိယာတိ ဧတ္ထာပိ ပညတ္တိစေဝ အဓိပညတ္တိစ အဓိပ္ပေတာ၊ အဓိပညတ္တီတိ ဧတ္ထာပိ” ဟူ၍လည်းကောင်းဆိုထားသောကြောင့် ဤသုတ်၌ ပညတ္တိ အဓိပါတ္တိ ၂မျိုးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် ဗုဒ္ဓမြတ်စွဋသည် သီဟနာဒကို မိန့်မြွတ်တော်မူသည် ဟု သိနိုင်ပေသည်။
အချုပ်။ ။ ကေစိဆရာများက ဤသုတ်လာ သီဟနာဒသည် အဓိပညတ်နှင့်သာဆိုင်၏, ဒိဋ္ဌိပညတ်နှင့် မဆိုင်၊ ဒိဋ္ဌိပညတ်နှင့်ဆိုင်သော သီဟနာဒကား ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ပါပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူလို၏၊ ဋိကာ ဆရာက အဋ္ဌကထာစကားကို ကိုးကား၍ဒိဋ္ဌိပညတ္တိ အဓိပညတ္တိ၂မျိုးလုံးနှင့်ဆိုင်သော သီဟနာဒဖြစ်သည် ဟု ဆုံးဖြတ်သည်။
ခန္ဓပညတ္တိ။ ။ ခန္ဓာနံ ( တို့ကို) “ ခန္ဓာ” တိ ပညာပန ( သိစေခြင်း) ဒဿနာ ( ပြ) ပကာသနာ ( ထင်ရှားပြ) ဌပနာ ( ထားခြင်း၊) နိက္ခိပနာ ( ချထားခြင်း) “ အာစိက္ခတိ( ဟော) ဒဿေတိ ပညာပေတိ ပဋ္ဌပေတိ” ( အပြားအားဖြင့် ဖြစ်စေ) ဣတိ အာဂတဌာနေ ဟိ ပညာပနာ ဒဿနာ ပကာသနာ ပညတ္တိနာမ၊ သုပညတ္တွ ( ကောင်းစွာသိစေအပ်)၊ ပဉ္စပီဌန္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဌပနာ နိက္ခိပနာ ပညတ္တိနာမ၊ ဣဓ ဥဘယမ္ပ် ယုဇ္ဇတိ၊ ပဌမနည်း၌ ခန္ဓပညတ္တိ- ခန္ဓာတို့ကို တရားအားဖြင့်သိစေခြင်း ( သိအောငမ ဟောပြခြင်း) ဟုပေး၊ ဒုတိယနည်း၌ ခန္ဓာတို့ကို မရောယှက်အောင် ထားခြင်း( ခွဲခြားထားခြင်း) ဟု ပေး၊ ပုဒ်ပြီးပုံကို ရှေ့ပုဒ်စဉ် ( ၁၄၆)၊ (၁၅၀) တို့၌ ပြခဲ့ပြီ။
ဒေသိတာ, ပညတ္တာ။ ။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် သတိ ပဋ္ဌာန်တို့ကို ဟောရုံသက်သက်မျှမဟုတ်၊ အမှန်မှာ- ဝေနေယျတို့ သန္တာန်၌ ထို သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ ဖြစ်ပွါးစေသောအားဖြင့် တည်စေတော်မူလိုသည်၊ ထိုကြောင့် ဒေသိတာဟု မိန့်တော်မူပြီးနောက်ပညတ္တာဟု မိန့်တော်မူပြန်သည်၊ နကေဝလံ ( တညိစေခြင်းမဖက် သက်သက်)၊ သတိပဋ္ဌာန ကထိကမတ္တာ ( ဟောအပ်ကာမျှ မဟုတ်ကုန်)၊ အထခေါ ( အဟုတ်ကား) ဝေနေယျ သန္တာနေ ပတိဋ္ဌာပိတာတိ ဒဿေတုံ ဒေသိတာတိဝတွာ ပါတ္တာတိ ဝုတ္တန္တိအာဟ- ဒေဟိတာတိ ကထိတာ ပညတ္တာတိ ဌပိတာတိ။
ဒိဋ္ဌိပညတ္တိယာ။ ။ [ ဒိဋ္ဌိယာ ပညာပန၊- ဋီကာ။] “ ဤအခြင်းအရာအားဖြင့် ဤဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်၏” ဟု ဒိဋ္ဌိ၏ဖြစ်ကြောင်း, ချုပ်ကြောင်း, သာယာအပ်သော သဘော, အပြစ်, ထိုဒိဋ္ဌိမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းများကို ကွဲကွဲပြားပြား သိတော်မူသည်။
အဓိပညတ္တိ။ ။ [ အဘိညေယျဓမ္မပညာပန၊- ဋီကာ။] ခန္ဓာစသော အဓိပညတ်များကို မသိသဖြင့် သာသနာပ သမဏဗြာဟ္မဏများသညါ သဿတော အတ္တာစလောကောစ စသော ဒိဋ္ဌိပညတ်၌သာ ငြိကပ်တွယ်တာနေကြ၏၊ ထိုသဿတစသည်ကိုလည်း ပညတ်ဟု တိုသည့်အတ်ုင်း ပညတ်ဖြစ်ပါလျက် ပညတ်မှန်းမသိပဲ ဧကန်ပငါအတ္တရှိသည် ဟုလည်းကောင်း, ထိုအတ္တသည် မြဲ၏ ဟု လည်းကောင်း စွဲစွဲမြဲမြဲယူဆကာ ပြောေိုကြလေသည်။
ကေစိတို့ ယူဆပုံ။ ။ မိစ္ဆာအယူရှိသူတို့ “ ဤပုံ ဤနည်း ယူဆထားအပ်သည်” ဟုထင်ရှားစွာ သိစေခြင်းဟူသော ဒိဋ္ဌိပညတ်အရာ၌ မြတ်စွာဘုရားထက် သာလွန်သူ တစုံတယောက်မှ မရှိ ဟူသော အနက်အဓိပ္ပါယ်သည် ဗြာဟ္မဇာလသုတ်၌ အထင်အရှားပါပြီ၊ အဓိပညတ္တိ- ဟူသော ခန္ဓဓာတုအာယတန စသည်များကို အထင်အရှားသိစေမူကား သတ္တဝါများ၏ ငြီးငွေ့ဖို့ရန် အကြောင်းဖြစ်ဖြင့် ကြိမ်ဖန်များစွာလေ့လာမှု ပြုထိုက်၏၊ ထိုကြောင့် ထိုအဓိပညတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် အနုတ္တရဖြစ်ပုံကို သိစေလိုသညါဖြစ်၍ “ နေဝအတ္တနာသမသမံ သမိုပဿာမိ” ဟူသော သီဟနာဒကို မိန့်မြတ်တော်မူသညါ၊ ဤသို့ အချို့ဆရာများ ယူဆကြသည်။
ထိုသို့မဟုတ်။ ။ အဋ္ဌကထာ၌ “ ယဉ္စ ဝုတ္တံ ပညတ္တိ ယာတိ ယဉ္စ အဓ်ပညတ္တီတိ ဥဘယမေတံ အတ္ထအော ဧကံ” ဟူ၍လည်းကောင်း, “ ဣဓ ပန ပညတ္တိယာတိ ဧတ္ထာပိ ပညတ္တိစေဝ အဓိပညတ္တိစ အဓိပ္ပေတာ၊ အဓိပညတ္တီတိ ဧတ္ထာပိ” ဟူ၍လည်းကောင်းဆိုထားသောကြောင့် ဤသုတ်၌ ပညတ္တိ အဓိပါတ္တိ ၂မျိုးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် ဗုဒ္ဓမြတ်စွဋသည် သီဟနာဒကို မိန့်မြွတ်တော်မူသည် ဟု သိနိုင်ပေသည်။
အချုပ်။ ။ ကေစိဆရာများက ဤသုတ်လာ သီဟနာဒသည် အဓိပညတ်နှင့်သာဆိုင်၏, ဒိဋ္ဌိပညတ်နှင့် မဆိုင်၊ ဒိဋ္ဌိပညတ်နှင့်ဆိုင်သော သီဟနာဒကား ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ပါပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူလို၏၊ ဋိကာ ဆရာက အဋ္ဌကထာစကားကို ကိုးကား၍ဒိဋ္ဌိပညတ္တိ အဓိပညတ္တိ၂မျိုးလုံးနှင့်ဆိုင်သော သီဟနာဒဖြစ်သည် ဟု ဆုံးဖြတ်သည်။
ခန္ဓပညတ္တိ။ ။ ခန္ဓာနံ ( တို့ကို) “ ခန္ဓာ” တိ ပညာပန ( သိစေခြင်း) ဒဿနာ ( ပြ) ပကာသနာ ( ထင်ရှားပြ) ဌပနာ ( ထားခြင်း၊) နိက္ခိပနာ ( ချထားခြင်း) “ အာစိက္ခတိ( ဟော) ဒဿေတိ ပညာပေတိ ပဋ္ဌပေတိ” ( အပြားအားဖြင့် ဖြစ်စေ) ဣတိ အာဂတဌာနေ ဟိ ပညာပနာ ဒဿနာ ပကာသနာ ပညတ္တိနာမ၊ သုပညတ္တွ ( ကောင်းစွာသိစေအပ်)၊ ပဉ္စပီဌန္တိ အာဂတဋ္ဌာနေ ဌပနာ နိက္ခိပနာ ပညတ္တိနာမ၊ ဣဓ ဥဘယမ္ပ် ယုဇ္ဇတိ၊ ပဌမနည်း၌ ခန္ဓပညတ္တိ- ခန္ဓာတို့ကို တရားအားဖြင့်သိစေခြင်း ( သိအောငမ ဟောပြခြင်း) ဟုပေး၊ ဒုတိယနည်း၌ ခန္ဓာတို့ကို မရောယှက်အောင် ထားခြင်း( ခွဲခြားထားခြင်း) ဟု ပေး၊ ပုဒ်ပြီးပုံကို ရှေ့ပုဒ်စဉ် ( ၁၄၆)၊ (၁၅၀) တို့၌ ပြခဲ့ပြီ။
ဒေသိတာ, ပညတ္တာ။ ။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် သတိ ပဋ္ဌာန်တို့ကို ဟောရုံသက်သက်မျှမဟုတ်၊ အမှန်မှာ- ဝေနေယျတို့ သန္တာန်၌ ထို သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ ဖြစ်ပွါးစေသောအားဖြင့် တည်စေတော်မူလိုသည်၊ ထိုကြောင့် ဒေသိတာဟု မိန့်တော်မူပြီးနောက်ပညတ္တာဟု မိန့်တော်မူပြန်သည်၊ နကေဝလံ ( တညိစေခြင်းမဖက် သက်သက်)၊ သတိပဋ္ဌာန ကထိကမတ္တာ ( ဟောအပ်ကာမျှ မဟုတ်ကုန်)၊ အထခေါ ( အဟုတ်ကား) ဝေနေယျ သန္တာနေ ပတိဋ္ဌာပိတာတိ ဒဿေတုံ ဒေသိတာတိဝတွာ ပါတ္တာတိ ဝုတ္တန္တိအာဟ- ဒေဟိတာတိ ကထိတာ ပညတ္တာတိ ဌပိတာတိ။
တတ္ထ၊ ထိုပညတ္တိယာ အရှိသော စကားရပ်၌။
ပညတ္တိယာတိ၊ ပညတ္တိယာဟူ၍။
အဓိပညတ္တိတိ၊ အဓိပညတ္တိဟူ၍။
ယဉ္ဇ၊ အကြင်စကားကိုလည်းကောင်း။
ဝုတ္တိ၊ ဟောတော်မူအပ်ပြီ။
[ ပါဠိတော် ပုဒ်စဉ် ၁၉၂ ၌"ဣမာယ ပိခေါ အဟံ စုန္ဒေ ပညတ္တိယာ နေဝ အတ္တနာ သမ သမံ သမနုပဿာမိ,ကုတော ဘိယျော" ဟု ပညတ္တိယာကိုလည်းကောင်း။
အထခေါ အဟမေဝ တတ္ထဘိယျော ယဒိဒံ အဓိပညတ္တိ၊ ဟု အဓိပညတ္တိကိုလည်းကောင်းကောင်း ဟောတော်မူထားသည်။]
ဉဘယံ၊ နှစ်ပါးစုံသော။
ဧတံ၊ ဤစကားတော်သည်။
ဝါ၊ ဤပုဒ်သည်။
အတ္ထတော၊ အနက်အားဖြင့်။
( ပညတ်၏ အဖြစ်ဟူသော သာမည အနက်အားဖြင့် )။
ဧကံ၊ တူ၏။
ဟိ၊ မှန်။
ဘေဒတော၊ အပြားအားဖြင့်။
ပညတ္တိ၊ ပညတ်လည်းကောင်း။
အဓိပညတ္တိ၊ အဓိပညတ်လည်းကောင်း။
ဣတိ၊ သို့။
ဒွယံ၊ နှစ်ပါး အပေါင်းသည်။
ဟောတိ။
တတ္ထ၊ ထို၂-ပါးတို့တွင်။
ပညတ္တိနာမ၊ မည်သည်။
ဒိဋ္ဌိပညတ္တိ၊ ဒိဋ္ဌိကို ပညတ်ခြင်းတည်း။
အဓိပညတ္တိနာမ၊ မည်သည်။ ( ဆ ပညတ္တိယော၊ ၌စပ် )။ ခန္ဓပညတ္တိ၊ ခန္ဓပညတ်လည်းကောင်း။ ဝါ၊ ခန္ဓာတို့ကို အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်းလည်းကောင်း။ အာယတနပညတ္တိ၊ လည်းကောင်း။ ဓာတုပညတ္တိ၊ လည်းကောင်း။ ဣန္ဒြိယ ပညတ္တိ၊ လည်းကောင်း။ သစ္စပညတ္တိ၊ လည်းကောင်း။ ပုဂ္ဂလ ပညတ္တိ၊ လည်းကောင်း။ ဧဝံ၊ သို့။ ဝုတ္တာ၊ အပ်ကုန်သော။ (ပုဂ္ဂလ ပညတ္တိ ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်ကုန်သော)။ ဆ၊ ကုန်သော။ ပညတ္တိယော၊ တို့တည်း။
'''
'''
ဣဓပန၊ ဤနေရာ၌ကား။
(ဤ သုတ်၌ကား)။
ပညတ္တိယာတိ ဧတ္တာပိ၊ ဟူသော ဤပါဌ်၌လည်း။
ပညတ္တိ စေဝ၊ ဒိဋ္ဌိပညတ်ကို လည်းကောင်း။
အဓိပညတ္တိစ၊ ခန္ဓာ စသော အဘိညေယျ ဓမ္မပညတ်ကိုလည်းကောင်း။
အဓိပ္ပေတာ၊ အပ်၏။
အဓိပညတ္တီတိ ဧတ္ထာပိ၊ ၌လည်း။
( ပညတ္တိစေဝ အဓိပညတ္တိ စ အဓိပ္ပေတာ)။
ဟိ၊ မှန်၏။
ဘဂဝါ၊ သည်။
ပညတ္တိယာပိ၊ ၌လည်း။
အနုတ္တရော၊ မိမိထက် မြတ်သူရှိတော်မမူ။
အဓိပညတ္တိယာပိ၊ ၌လည်း။
အနုတ္တရော။
တေန၊ ကြောင့်။
[ သတိပဋ္ဌာန ဒေသနာတော်က ဒိဋ္ဌိနိဿယတို့ကို စင်စစ် ပယ်ခြင်းကိစ္စ၌ စွမ်းဆောင်နိုင်ပုံကို ပြလို၍ "သတိပဋ္ဌာန ဘာဝနာယ ဟိ" စသည်မိန့်။]
ဟိ၊ မှန်။
[ ဒိဋ္ဌိနိဿယတို့ကိုပယ်နိုင်ရန် သတိပဋ္ဌာန် ၄ ပါးကို ဟောတော်မူထားသည်မှာ မှန်၏၊ ဟူလို။]
သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ၊ ဖြင့်။
ဃနဝိနိဗ္ဘောဂံ၊ တခဲနက်ကို ခွဲခြားမှုကို။
[ တလုံးတခဲ တတွဲတည်းထင်ရသော ရုပ်နာမ် ဓမ္မကို ခွဲခြမ်းမှုကို။]
ကတွာ၊ ၍။
သဗ္ဗဓမ္မေသု၊ အလုံးစုံသော သင်္ခါရတရားတို့ကို။
ယာထာဝတော၊ မဖေါက်မပြန် ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့်။
ဒိဋ္ဌေသု၊ မြင်အပ်ပြိးကုန်လသော်။
အယံ၊ ဤလူနတ်ဗြဟ္မာ သတ္တဝါဟုထင်နေသော အရာဝတ္ထုသည်။
သုဒ္ဓေသင်္ခါပုဉ္ဇော၊ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါမဖက် သင်္ခါရအစုံသက်သက်သာဖြစ်၏။
ဣဓ၊ ဤသင်္ခါရအစု၌။
သတ္တော၊ သတ္တဝါကို။
( သတ္တဝါဟု ခေါ်နေသောအရာမှန်သမျှကို)။
န ဥပလဗ္ဘတိ၊ ဉာဏ်ဖြင့်ကပ်၍ မရအပ်မရနိုင်။
ဣတိ၊ သို့။
သန္နဋ္ဌာနတော၊ ဆုံးဖြတ်သောအားဖြင့်။
သဗ္ဗဒိဋ္ဌိ နိဿယာနံ၊ အလုံးစုံသော ဒိဋ္ဌိနိဿယတို့ကို။
( အလုံးစုံသော နောက်နောက်သော ဒိဋ္ဌိတို့၏မှီရာဖြစ်သော ရှေးရှေးဒိဋ္ဌိတို့ကို )။
ပဟာနံ၊ ပယ်ခြင်းသည်။အတိပဋ္ဌာန ဘာဝနာယ။ ။ ဒိဋ္ဌ်နိဿယ ( သင်္ခါရတရားအပေါ်၌ သင်္ခါရဟု မမြင်ပဲ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ယောကျာ်း မိန်းမဟု အထင်မှားမှု) အာလုံးကို သတိပဋ္ဌာန ဒေသနာအစဉ်က ပယ်နိုင်သည်မဟုတ်, လက်တြွေပွါးများမှုဟူသော ဘာဝနာကသာပယ်နိုင်သည်၊ သို့ရာတွင် ဒေသနာတော်သည် ထိုသို့ပွါးများရန်အတွက်လည်းကောင်းပယ်နိုင်ရန်အတွက်လည်းကောင်း နည်းမှန်ကို ညွှန်ပြသော ဥပန်ဿယသတ္တိ ရှိသောကြောင်ြ သတိပဋ္ဌာနဒေသနာတော်က ပယ်နိုင်သည်ဟုပင် ဆိုနိုင်ကြောင်း ဤပါဌ်ဖြင့်ပြသည်။ [ သတိပဋ္ဌာန ဘာဝနာယာတိ ဣမိနာ တေသံ ( ထို သတိပဋ္ဌာန်တို့ကို)၊ ဘာဝနာယ ဧဝ နေသံ ( ထို ဒိဋ္ဌိနိဿယတို့ကို) ပဟာနံ၊ ဒေသနာ ပန တဒုဘယ နိဿယ ဘာဝတော တထာ ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ၊- ဋီကာ။] ဃနဝိနိဗ္ဘောဂပုဒ်နှင့်စပ်၍ မှတ်ဖွယ်များကို ဒီ၊ ဋ္ဌ၊ ၂၊ ၃၄၇။ အဘိ၊ ဋ္ဌ၊ ၂၊ ၂၀၇ နှင့် ထို၏ ဋီကာတို့၌ ရှူ။
သုဒ္ဓင်္သခါး ပုဉ္ဇောယံ။ ။ သံ၊ ၂၊ ၁၃၆၊ ၁၃၇ မှယူထားသော ပါဠိတော်ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ ဝတ္ထုကြောင်း ကို ထို၌ရှု၊ ထို၌ ဂါထာသုံးပုဒ်ရှိ၏၊ ထိုသုံးပုဒ်၏ အဓိပ္ပါယ်အကျဉ်းချုပ်မှာ- “ မာရ်နတ်….အဘယ်အရာကို သတ္တဝါဟု ထင်နေသနည်း၊ သင်၏အမြင် မှားနေပြီ၊ ဤ ခန္ဓာကိုယ်သည် ရုပ်နာမ် အစုအပုံ သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသင်္ခါရအစု၌ သတ္တဝါဟု ရှုမြင်စရာ ဘာမျှမရှိ၊ လှည်းဘီး ဝင်ရိုး လှည့်ဆန့်စသော အစိတ်အပိုင်းများ ပေါင်းစပ်ထားသောအရာကို “ လှည်း” ဟုခေါ်ရငလို ခန္ဓာငါးပါး အစိတ်အပိုင်းများ ရှိသောကြောင့်သာ သတ္တဝါ ဟူသော ( ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ယောကျာ်းမိန်းမဟူသော) သမ္မုတိပညတ် ဖြစ်နေပေသညမ၊ ထို ခန္ဓာငါးပါးလုံးခည်း ဒုက္ခတုံချည်းသာ ဖြစ်၏၊ ဒုက္ခအစုသည်သာ ဖြစ် တည် ပျက်နေ၏၊ ဒုက္ခမှ တပါး အခြင်းအရာများ ဖြစ် ပျက်နေသည် မဟုတ်။
သုဒ္ဓင်္သခါး ပုဉ္ဇောယံ။ ။ သံ၊ ၂၊ ၁၃၆၊ ၁၃၇ မှယူထားသော ပါဠိတော်ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ ဝတ္ထုကြောင်း ကို ထို၌ရှု၊ ထို၌ ဂါထာသုံးပုဒ်ရှိ၏၊ ထိုသုံးပုဒ်၏ အဓိပ္ပါယ်အကျဉ်းချုပ်မှာ- “ မာရ်နတ်….အဘယ်အရာကို သတ္တဝါဟု ထင်နေသနည်း၊ သင်၏အမြင် မှားနေပြီ၊ ဤ ခန္ဓာကိုယ်သည် ရုပ်နာမ် အစုအပုံ သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသင်္ခါရအစု၌ သတ္တဝါဟု ရှုမြင်စရာ ဘာမျှမရှိ၊ လှည်းဘီး ဝင်ရိုး လှည့်ဆန့်စသော အစိတ်အပိုင်းများ ပေါင်းစပ်ထားသောအရာကို “ လှည်း” ဟုခေါ်ရငလို ခန္ဓာငါးပါး အစိတ်အပိုင်းများ ရှိသောကြောင့်သာ သတ္တဝါ ဟူသော ( ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ယောကျာ်းမိန်းမဟူသော) သမ္မုတိပညတ် ဖြစ်နေပေသညမ၊ ထို ခန္ဓာငါးပါးလုံးခည်း ဒုက္ခတုံချည်းသာ ဖြစ်၏၊ ဒုက္ခအစုသည်သာ ဖြစ် တည် ပျက်နေ၏၊ ဒုက္ခမှ တပါး အခြင်းအရာများ ဖြစ် ပျက်နေသည် မဟုတ်။
ဟောတိ။
တေန၊ ကြောင့်။
" ဒိဋ္ဌိဿယာနံ ပဟာနာယ သမတိက္ကမာယ ဧဝံ မယာ ဣမေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ဒေသိတာ ပညတ္တာ" တိ၊ ဟူ၍။
( ဘဂဝတာ) ဝုတ္တံ၊
သဗ္ဗတ္ထ၊ အလုံးစုံသော ပါဠိရပ်၌။
သေသံ- ကြွင်းသော ပုဒ်အပေါင်းသည်။
ဉတ္တာနတ္ထမေဝ၊ ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ။
ဣတိ၊ အပြီးတည်း။
သုမင်္ဂလ ပါလာသိနိယော၊ သော။
ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယ၊ ၏။
ဝါ၊ ၌။
ပါသာဒိက သုတ္တ ဝဏ္ဏနာ၊ ပါသာဒိက သုတ်၏အဖွင့်သည်။
နိဋ္ဌိတာ၊ ပြီးပြီ။