Issues
Select Version
Bhāsāṭīkā-ဘာသာဋီကာ
မြန်မာဘာသာ
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā

ဘဿသမာစာရာဒိ= အဖွင့်။

Author: Bhāsāṭīkā-ဘာသာဋီကာ @ IAPT

ဘဿသမာစာရာဒိ၊ အဖွင့်။

နစေဝ မုသာဝါဒူ ပသဥှိတန္ဌိ၊ ကား။ ဘဿသမာစာရေ၊ ပြောအပ်သော စကားဟူသော အကျင့်၌။ တါ၊ စကားပြောခြင်း ဟူသော အကျင့်၌။ [ ဘာသီဘတေတိ ဘဿံ၊ ဘဿင်္ခါတော+ သမာစာရော ဘဿသမာစာရော။] ဌိတောပိ၊ တည်သူသည်လည်း။ ကထာမဂ္ဂံ၊ စကားအစဥ်အတန်းကို။ ဝါ၊ စကားလမ်းကြောင်း။ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာ၊ မဖြတ်ပဲ။ ကထေန္တောပိ၊ ပြောပါသော်လည်း။ ဣဓ၊ ဤသာသနာတော်၌။ ဧကစ္စော၊ အချို့သော။ ဘိက္ခု၊ သည်။ မုသာဝါဒုပသဥှိတံ၊ မုသာဝါဒနှင့် စပ်သော စကားကို။ န စေဝ ဘာသတိ၊ မပြော။ အဋ္ဌ၊ ရှစ်ပါးကုန်သော။အယံ ဝုစ္စတိ။ ။ အယံ ဝုစ္စတီတိ ယာ ဧသာ ( အကြင်ပညာသည်) ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အယံ ( ဤပညာကို) ကိလေသဝိက္ခမ္ဘန ပဋထပဒါယ ( ကိလေသာကို ပယ်ခွါကြောင်းအကျင့်၏) ဒုက္ခတ္တာ ဝိပဿနာပရိဝါသပညာယစ ( ဝိပဿနာကို ထုံစေကြောင်းပညာ၏လည်း) ဒန္ဓတ္တာမဂ္ဂကာလေ ဧကစိတ္က္ခဏေ ဥပ္ပန္နာပိ ပညာ အာဂမနဝဿန ( မဂ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း အကျင့်, ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့်) ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာနာမာတိ ဝုစ္စတိ။- ဋီကာ။
ကထာ မဂ္ဂံ အနုပစ္ဆိနွာတွာ။ ။ “ဘဿသမာစာရ၌ တည်သူ” ဟူသည် မိမိပြောမည့်စကားကို မဖြတ်ပဲ ဆက်လက် ပြောသူတည်း- ဟု သိစေလို၍ “ ကထာမဂ္ဂံအနုပစ္ဆိနွိတွာ က​ထေန္တောပ်” ဟု ထပ်ဖွင့်သည်၊ ဤသို့ မိမိပြောလိုသောကြောင့်အရာ ဆုံးသည်တိုင်အောင် စကားလက်စ မသတ်ပဲ ဆက်လက် ပြောပါသော်လည်းအကြား အကြား၌ မုသာဝါဒ တလုံးမှ မပါသောကြောင့် မပါသောကြောင့် “နစေဝ မုသာဝါဒပသဦးအံ့ အာသတိ” ဟု ဆိုသည်၊ မုသာဝါဒမပါပဲ အမှန်ချည်းသာပြောသည်- ဟူလို၊ ထိုကြောင့် “ အဋ္ဌအနရိယဝေါဟာရေ သရုပ်ကိုပါစိတ်ပါဠိတော် မုသာဝါဒ သိက္ခာပုဒ်၌ရှု၊ အနရိယာနံ- တို့၏၊ ဝေါဟာရာ- ပြောဆိုအပ်သော အသုံးအနှုန်းတို့။]
**ဝေဘူတိယံ**။ ။ ဘဝနံ ဘူတ်၊ ဝိသုံ+ ဘူတိ ဝိဘူတိ- တဦးနှင့်တဦး သီးခြားဖြစ်ခြင်း၊ ကွဲပြားခြင်း၊ ဝေဘူတိယံ+ နိယုတ္တံ- ဝေဘူတိယံ၊ [ ဝိဘူတိ+ ဏိက။] ထိုနောက် ကကိုကပြု၍ “ ဝေဘူတိယံ” ဟုဖြစ်သည်၊ “အသီးအခြား ဖြစ်ခြင်း၌ ယှဉ်သောစကား” ဟူသည် တဦးမှင့်တဦး တသီးတခြားစီ ဖြစ်သွားအောင် ကွဲပြားအောင်ပြုတတ်သော ရန်တိုက်စကားဟု အဘိဓေယျတ္ထကို ပြလို၍ “ဘေဒကရဝါစံ” ဟူဖွင့်သည်။ [ ဝိဘူတိ ဝုစ္စတိ ဝိသုံ ဘာဝေါ၊ တတ္ထဘနိယုတ္တန္တိ ဇေဘူတိကံ၊ တဒေဝ ဝေဘူတိယံ၊ ပေသုညံ၊ တေနာဟ ဘေဒကရဝါစန္တိ၊- ဋီကာ။]
**ပေသုဏိယံ**။ ။ ဝိယဘာဝဿ သုညကရဏတောကို ကြည့်၍ “ ပိယဿ+ သုညံ- ဝိယသုညံ - ချစ်ခြင်ူ၏ ကင်းဆိတ်ခြင်း၊ မုန်းခြင်း= ကွဲခြင်း၊ ပိယသုညဲ ကရောတီတိဝိယ+ သုည+ ကရဏာဟု ဆိုလျက် မလိုအပ်သောအက္ခရာတို့ကိုချေ၍ “ ပိသုဏာ”ဟုဖြစ်သည်၊ ထိုနောကမ သွတ္ထ၌ ဏျပစ္စည်းသက်၍ “ ပိသုဏာယေဝ+ ပေသုဏိယံ” ဟုဖြစ်သည်။ [ ပိသုဏာ+ ဏျ၊ ဣလာ။] မဟာသီဝထေရ်၏ အလိုမူ ဓာတ်ကစ္စည်းခွဲစရာမလိုသော အနိပ္ဖ ရုဠှီပုဒ်တမျိုးတည်း- ဟု မှတ်ပါ။
သာရမ္ဘဇာ။ ။ “ သာရမ္ဘ” ဟူသာ် ချုပ်ချယ်စော်ကားကြောင်း ဒေါသတည်း၊ ထို သာရမ္ဘကြောင့်ဖြစ်သော စကားသည် သာရမ္ဘဇာ မည်၏၊ [ သာရမ္ဘတော+ ဇာတာ- သာရမ္ဘဇာ၊ ကိတန္တပဉ္စမီ တပ္ပုရိသ်။] သူများအားချုပ်ချယ် စော်ကားလို သူတို့သည် သူများကတခွန်းပြောလျှင် ပြန်၍ ပြောသင့်သလောက်သာ မပြောပဲ နှစ်ခွန်း သုံးခွန်း စသည်ဖြင့် လွန်ကဲစွာ ပြောဆိုတတ်ကြ၏၊ ထိုကြောင့် ထိုသာရမ္ဘစကား၏ ဖြစ်ပုံကို “တွံဒုဿီလော၊ ပေ၊ တဝါစရိယော ဒုဿီလော” ဟုပုံစံပြထားသည်။ [ ကရဏုတ္တရိယ လက္ခဏာတော ( ပြုထိုက်သည်ထက် အလွန်အကဲပြုခြင်းလက္ခဏာရှိသော) သာရမ္ဘတောဇာတာတိ သာရမ္ဘဇာ၊ တဿာ ပဝတ္တိ အာကားဒဿနတ္ထံ “တွံ ဒုဏီလော” တိ အာဒိ ဝုတ္တံ။- ဋီကာ။]
ဗဟိဒ္ဓ့ ဝိက္ခေပကထာ။ ။ တချို့လည်း မိမိအားပြောအပ်သောစကားကိုလက်ခံမပြောတော့ပဲ ဘေးသို့ရောက်သွားအောင်စကားလွဲပစ်တတ်၏၊ ထိုဘေးစကားသည် တရံတခါ နားထောင်ကောင်းသော်လည်း မူလစကားနှင့် မဆိုင်သောစကားကိုကြားနေရသဖြင့် နားထောင်ရသူတို့မှာ စိတိဆင်းရဲရ၏၊ ထိုစကားမျိုးလည်းတဖက်သားကိုညစော်ကားရာရောက်သောကြောင်ြ ကရဏှတ္တရိယပက္ခီယ ( ပြုထိုက်သည်ထက် အလွန်ပြုခြင်း သဘောရှိသော စကားမျိုး)၌ ပါဝင်ပေသည်၊ ထိုကြောင့် “တှယှံအာပတ္တီတိ ဝုတ္တေ” စသည်ဖြင့် ပုံစံပြထားသည်။
ဋီကာ။ ။ ဗဟိဒ္ဓ့ကထာ အမနာပါ၊ ( မဆိုင်သော ဘေးစကားသည် မြတ်နိုးစရာမကောင်း)၊ မနောပါပိ ပရဿ စိတ္တ ဝိဃာတာ ဝဟတ္တာ ( စိတ်ပင်ပန်းမှုကိုဆောင်တတ်သောကြောင့်) ကရဏုတ္တရိယပက္ခိယမေဝါတိ ဒဿေန္တော “တှယှ” န္တိ အာဒိမာဟ။
အနရိယဝေါဟာရေ၊ အရိယောမဟုတ်သောပုထုဇဥ် တို့၏ အသုံးအနှုန်း စကားလုံးတို့ကို။ ဝဇ္ဇေတွာ၊ ရှောင်ကြဥ◌်၍။ အဋ္ဌအရီဘ ဝေါဟာရယုတ္တာမေတ၊ ရှစ်မျိုးသော အရီယဝေါဟာရနှင့်စပ်ယှဥ◌်သော စကားကိုသာ။ ဘာသတိ၊ ၏။
နစ ဝေဘူတိယန္တိ၊ ကား။ ညဿသမာစာရေ၊ ၌။ ဌိတောပိ၊ တည်ပါသော်လည်း။ ဝါ၊ တည်သောရဟန်းသည်လည်း။ ဘေဒကဝါစံ၊ ညီညွတ်သူတို့၏ကွဲပြားခြင်းကို ပြုတတ်သော စကားကို၊ ( ညီညွတ်သူတို့ကို ကွဲပြားအောင်ပြုတတ်သော စကားကို)။ န ဘာသတိ၊ မပြော။
နစ ပေသုဏိယန္တိ ဧတံ၊ နစ ပေသုဏိယံဟူသော ဤစကားသည်။ တဿာယေဝ၊ ထိုဝေဘူတိယ စကား၏ပင်။ ဝေဝစနံ၊ ဝေဝုစ်ပရိယာယ် စကားလှယ်တည်း။ ဟိ၊ မှန်၏။
ဝေဘူတိယဝါစာ၊ အသီးအခြားဖြစ်ခြင်း၌ ယှဉ်သောစကားကို။ ဝါ၊ ညီညွတ်သူတို့ကို ကွဲပြားအောင်ပြတတ်သောစကားကို။ ( ဝုစ္စတိ၊ ၌စပ်)။ ပ်ဉဘာဝဿ၊ ချစ်အပ်သည်၏အဖြစါ၏။ ဝါ၊ ချစ်ခြင်း၏။ သုညကရဏတော၊ ကင်းဆိတ်ခြင်းကို ပြုတတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်။ ပေသုဏိယန္တိ၊ ပေသုဏိယံဟူ၍။ ဝုစ္စတိ၊ အပ်၏။ ဧတံ၊ ဤ ပေသုဏိယံဟူသည်။အယံ ဝုစ္စတိ။ ။ အယံ ဝုစ္စတီတိ ယာ ဧသာ ( အကြင်ပညာသည်) ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ အယံ ( ဤပညာကို) ကိလေသဝိက္ခမ္ဘန ပဋထပဒါယ ( ကိလေသာကို ပယ်ခွါကြောင်းအကျင့်၏) ဒုက္ခတ္တာ ဝိပဿနာပရိဝါသပညာယစ ( ဝိပဿနာကို ထုံစေကြောင်းပညာ၏လည်း) ဒန္ဓတ္တာမဂ္ဂကာလေ ဧကစိတ္က္ခဏေ ဥပ္ပန္နာပိ ပညာ အာဂမနဝဿန ( မဂ်၏ ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်း အကျင့်, ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့်) ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာနာမာတိ ဝုစ္စတိ။- ဋီကာ။
ကထာ မဂ္ဂံ အနုပစ္ဆိနွာတွာ။ ။ “ဘဿသမာစာရ၌ တည်သူ” ဟူသည် မိမိပြောမည့်စကားကို မဖြတ်ပဲ ဆက်လက် ပြောသူတည်း- ဟု သိစေလို၍ “ ကထာမဂ္ဂံအနုပစ္ဆိနွိတွာ က​ထေန္တောပ်” ဟု ထပ်ဖွင့်သည်၊ ဤသို့ မိမိပြောလိုသောကြောင့်အရာ ဆုံးသည်တိုင်အောင် စကားလက်စ မသတ်ပဲ ဆက်လက် ပြောပါသော်လည်းအကြား အကြား၌ မုသာဝါဒ တလုံးမှ မပါသောကြောင့် မပါသောကြောင့် “နစေဝ မုသာဝါဒပသဦးအံ့ အာသတိ” ဟု ဆိုသည်၊ မုသာဝါဒမပါပဲ အမှန်ချည်းသာပြောသည်- ဟူလို၊ ထိုကြောင့် “ အဋ္ဌအနရိယဝေါဟာရေ သရုပ်ကိုပါစိတ်ပါဠိတော် မုသာဝါဒ သိက္ခာပုဒ်၌ရှု၊ အနရိယာနံ- တို့၏၊ ဝေါဟာရာ- ပြောဆိုအပ်သော အသုံးအနှုန်းတို့။]
**ဝေဘူတိယံ**။ ။ ဘဝနံ ဘူတ်၊ ဝိသုံ+ ဘူတိ ဝိဘူတိ- တဦးနှင့်တဦး သီးခြားဖြစ်ခြင်း၊ ကွဲပြားခြင်း၊ ဝေဘူတိယံ+ နိယုတ္တံ- ဝေဘူတိယံ၊ [ ဝိဘူတိ+ ဏိက။] ထိုနောက် ကကိုကပြု၍ “ ဝေဘူတိယံ” ဟုဖြစ်သည်၊ “အသီးအခြား ဖြစ်ခြင်း၌ ယှဉ်သောစကား” ဟူသည် တဦးမှင့်တဦး တသီးတခြားစီ ဖြစ်သွားအောင် ကွဲပြားအောင်ပြုတတ်သော ရန်တိုက်စကားဟု အဘိဓေယျတ္ထကို ပြလို၍ “ဘေဒကရဝါစံ” ဟူဖွင့်သည်။ [ ဝိဘူတိ ဝုစ္စတိ ဝိသုံ ဘာဝေါ၊ တတ္ထဘနိယုတ္တန္တိ ဇေဘူတိကံ၊ တဒေဝ ဝေဘူတိယံ၊ ပေသုညံ၊ တေနာဟ ဘေဒကရဝါစန္တိ၊- ဋီကာ။]
**ပေသုဏိယံ**။ ။ ဝိယဘာဝဿ သုညကရဏတောကို ကြည့်၍ “ ပိယဿ+ သုညံ- ဝိယသုညံ - ချစ်ခြင်ူ၏ ကင်းဆိတ်ခြင်း၊ မုန်းခြင်း= ကွဲခြင်း၊ ပိယသုညဲ ကရောတီတိဝိယ+ သုည+ ကရဏာဟု ဆိုလျက် မလိုအပ်သောအက္ခရာတို့ကိုချေ၍ “ ပိသုဏာ”ဟုဖြစ်သည်၊ ထိုနောကမ သွတ္ထ၌ ဏျပစ္စည်းသက်၍ “ ပိသုဏာယေဝ+ ပေသုဏိယံ” ဟုဖြစ်သည်။ [ ပိသုဏာ+ ဏျ၊ ဣလာ။] မဟာသီဝထေရ်၏ အလိုမူ ဓာတ်ကစ္စည်းခွဲစရာမလိုသော အနိပ္ဖ ရုဠှီပုဒ်တမျိုးတည်း- ဟု မှတ်ပါ။
သာရမ္ဘဇာ။ ။ “ သာရမ္ဘ” ဟူသာ် ချုပ်ချယ်စော်ကားကြောင်း ဒေါသတည်း၊ ထို သာရမ္ဘကြောင့်ဖြစ်သော စကားသည် သာရမ္ဘဇာ မည်၏၊ [ သာရမ္ဘတော+ ဇာတာ- သာရမ္ဘဇာ၊ ကိတန္တပဉ္စမီ တပ္ပုရိသ်။] သူများအားချုပ်ချယ် စော်ကားလို သူတို့သည် သူများကတခွန်းပြောလျှင် ပြန်၍ ပြောသင့်သလောက်သာ မပြောပဲ နှစ်ခွန်း သုံးခွန်း စသည်ဖြင့် လွန်ကဲစွာ ပြောဆိုတတ်ကြ၏၊ ထိုကြောင့် ထိုသာရမ္ဘစကား၏ ဖြစ်ပုံကို “တွံဒုဿီလော၊ ပေ၊ တဝါစရိယော ဒုဿီလော” ဟုပုံစံပြထားသည်။ [ ကရဏုတ္တရိယ လက္ခဏာတော ( ပြုထိုက်သည်ထက် အလွန်အကဲပြုခြင်းလက္ခဏာရှိသော) သာရမ္ဘတောဇာတာတိ သာရမ္ဘဇာ၊ တဿာ ပဝတ္တိ အာကားဒဿနတ္ထံ “တွံ ဒုဏီလော” တိ အာဒိ ဝုတ္တံ။- ဋီကာ။]
ဗဟိဒ္ဓ့ ဝိက္ခေပကထာ။ ။ တချို့လည်း မိမိအားပြောအပ်သောစကားကိုလက်ခံမပြောတော့ပဲ ဘေးသို့ရောက်သွားအောင်စကားလွဲပစ်တတ်၏၊ ထိုဘေးစကားသည် တရံတခါ နားထောင်ကောင်းသော်လည်း မူလစကားနှင့် မဆိုင်သောစကားကိုကြားနေရသဖြင့် နားထောင်ရသူတို့မှာ စိတိဆင်းရဲရ၏၊ ထိုစကားမျိုးလည်းတဖက်သားကိုညစော်ကားရာရောက်သောကြောင်ြ ကရဏှတ္တရိယပက္ခီယ ( ပြုထိုက်သည်ထက် အလွန်ပြုခြင်း သဘောရှိသော စကားမျိုး)၌ ပါဝင်ပေသည်၊ ထိုကြောင့် “တှယှံအာပတ္တီတိ ဝုတ္တေ” စသည်ဖြင့် ပုံစံပြထားသည်။
ဋီကာ။ ။ ဗဟိဒ္ဓ့ကထာ အမနာပါ၊ ( မဆိုင်သော ဘေးစကားသည် မြတ်နိုးစရာမကောင်း)၊ မနောပါပိ ပရဿ စိတ္တ ဝိဃာတာ ဝဟတ္တာ ( စိတ်ပင်ပန်းမှုကိုဆောင်တတ်သောကြောင့်) ကရဏုတ္တရိယပက္ခိယမေဝါတိ ဒဿေန္တော “တှယှ” န္တိ အာဒိမာဟ။
အဿ၊ ထို ဝေဘူတိယမည်သော စကား၏။ နာမမေဝ၊ နာမည်သာတည်း။ ဣတိ၊ သို့။ မတာသီဝတ္ထေရော၊ သည်။ အဝေါစ၊ မိန့်ပြီ။
န စ သားမ္ဘဇန္တိ၊ ကား။ သာရမ္ဘဇာ၊ ချုပ်ချယ် စော်ကားခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော။ ဝါ၊ ချုပ်ချယ်စော်ကားကြောင်း ဒေါသကြောင့် ဖြစ်သော။ ယာဝါစာစ၊ အကြင်စကားသည်လည်း (အတ္ထိ)။ တဉ္စ၊ ထိုစကားကိုလည်း။ နဘာသတိ။ [ ထိုသာရမ္ဘဇာ ဝါစာဖြစ်ပုံ အချင်းအရဋကို ပြလို၍ “တွဲ ဒုဿီလောတိ” စသည်မိန့်။] တွံ၊ သည်။ ဒုဿီလော၊ ဒုဿီလ။ ( သီလမရှိ)။ ဣတိ၊ သို့။ ဝုတ္တေ၊ ပြောအပ်သော်။
တွံ၊ သည်။ ဒုဿီလော၊ ဒုဿီလ။ တဝ၊ ၏။ အာစရိယော၊ သည်။ ဒုဿီလော။ ဣတိဝါ၊ ဤသို့သော် လည်းကောင်း။ ( ကရဏုတ္တရိယဝါစံ၊ ၌စပ်)။ တုယှံ၊ သင်၏ ( သင့်မှာ)။ အာပက္ကိ၊ အာပက်ဖြစ်၏ ( အာပတ်သင့်၏)။ ဣတိ၊ သို့။ ဝုတ္တေ၊ အပ်သော်။ အဟံ၊ သည်။ ပိဏ္ဍာယ၊ ငှါ ( ဆွမ်းခံ)။ စရိတွာ၊ လှည့်လည်၍။ ပါဋလိပုတ္တံ၊ သို့။ ဂတော၊ သွားပါပြီ။ ဣတိ အာဒိနော၊ သော။ နယေန၊ ဖြင့်။ ဗဟိဒ္ဓါ၊ ပြင်ပ၌။ ဝိက္ခေပကထာပဝတ္တံ ဝါ၊ ပျံ့လွင့်ကြောင်းစကား၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်လည်ူ ဖြစ်သော။ ကရဏုတ္တရိယဝါစံ၊ ပြုထိုက်သည်ထက် အလွန်ပြုခြင်း လက္ခဏာရှိသော စကားကို။ န ဘာသတိ။
ဇယာ ပေက္ခောတိ၊ ကား။ ဇယပုရေက္ခာရော၊ အောင်ခြင်းသို့ကို ( နိုင်ခြင်းကို) ရှေးရှုပြုသည်။ ဟုတွာ၊ ၍။ ( န ဘာသတိ ၌စပ်)။ ဟတ္ထကော၊ ဟတ္ထက မည်စော။ စကျပုတ္တော၊ သာကိဝင် မင်းသားသည်။ ( သာကိဝင်တို့တွင် ပါဝင်သောအမျိုးသားသည်) ( ဘာသဘိ၊ ၌စပ်) တိတ္ထိယာနာမ= တိတ္ထတို့တွင် မည်သည်ကို( တိတ္ထိတွေဆိုတာ)။ ဓမ္မေနပိ၊ တရားသဖြင့်လည်းကောင်း။ အဓမ္မေနပိ၊ မတရားသဖြင့် လည်းကောင်း။ ဇေတဗ္ဗာ၊ အောင်ထိုက်ကုန်၏ ( အနိုင်ယူထိုက်ကုန်၏)။ ဣတိ၊ ဤသို့ပြော၍။ [ မုသာဝါဒသိက္ခာပုဒ်ဝိဘင်း၌ သူပြောဆိုပုံပါသည်။] သစ္စာလိကံ, မှန်သောစကား, ချွတ်ယွင်းသောစကားဟူသော ( မှန်သောစကား မမှန်သောစကားဟူသော)။ ယံ ကိဉ္ဇိ၊ အမှတ်မထား တပါးပါးသော စကားကို။ ဘာသတိယထာ၊ ပြောသကဲ့သို့။ ဧဝံ၊ တူ။ ဇယာပေတွာ၊ အောင်ခြင်းကိုရှုငဲ့သည်။ ဝါ၊ အောင်ခြင်းကို ရှုငဲ့ခြင်းရှိသည်။ ဇယပုရေက္ခာရော၊ အောင်ခြင်းကိုရှေးရှုပြုသည်။ ဟုတွာ၊ ၍။ န ဘာသတိ၊ မပြော။ ( တစုံတရာ မည်သည့်စကားကိုမျှမပြော)။ ဣတိအတ္ထော၊ နက်။
မန္တာ မန္တစ ဘာသတီဘိ ဧတ္ထ၊ ဟူသော ဤပါဌ်၌။ ပညာ၊ ပညာကို။ မန္တာတိ၊ မန္တာဟူ၍။ ဝုစ္စတိ၊ ဆိုအပ်၏။ မန္တာယ ပညာယ၊ ပညာဖြင့်။ ( ဘာသတိ၊ ၌စပ်)။ကရဏုတ္တရိယဝါစံ။ ။ ဤပုဒ်ကား သာရမ္ဘ၏ လက္ခဏာကို ပြသော စကားတည်း၊ ဗဟိဒ္ဓါဝိက္ခေပကထာလည်း ကရဏုတ္တရိယသဘော၌ ပါဝင်၏၊ ကတ္တဗ္ဗန္တိ- ကရဏံ ဥတ္တရမေဝ+ ဥတ္တရိယံ၊ ကရဏတော+ ဥတ္တရိယံ+ ယဿာတိ- ကရဏုတ္တရိယာ၊ [ ဝါစာနှင့် ကမ္မဓာရည်းတွဲ။]
ဇယပုရေက္ခာရော။ ။ ဇယပုရေက္ခရော ဟုတွာတိ အတ္တနော ဇယံ ပုရေက္ခတွာ၊ ယံ ကိဉ္စိ နဘာသတီတိ ယောဇနာ၊ ဤအဖွင့် အတိုင်း စာစပ်၍ အနက်ပေးထားပါသညါ။
မန္တာ မန္တာစ။ ။ ပဌမမန္တာသည် ပညာအနက်ကိုဟော၏ ၊ ထိုကြောင့် မန္တာဝုစ္စတိပညာ- ဟုဖွင့်သည်၊ အဘိဓာန် ( ၉၀၀) ဂါထာ၌လည်း “ ဝေဒေစ မန္တနေမန္တေဋ, မန္တောပညာယမုစ္စတေ “ ဟု ဣတ္ထိလိန် မန္တာသဒ္ဒါ၏ ပညာအနက်ဟောကြောင်းကို ဆိုသည်၊ မန္တနံဇာနနံ- မန္တာ၊ [ မန္တ+ အ+ အာ။] မန္တာယ ပညာယကိုကြည့်၍ ကရဏတ္ထ တတိယာ နာ ဝိဘတ်ဖြင့် “ မန္တာယ” ဟုဆိုလိုလျက် ( ယ) ကျေနေသည်ဟုမှတ်ပါ၊ ဒုတိယ မန္တာ သဒ္ဒါကား- “ မန္တောတွာ- သိ၍” ပုဒ်နှင့်အနက်တူသော နိပါတ်တည်း၊ ထိုကြောင့် “ပုန မန္တာတိ ဥပပရိက္ခိတွာ” ဟုဆိုသည်။
ပုန၊ တဖန်။ မန္တာတိ၊ မန္တာဟူသည်ကား။ ဥပပရိက္ခတွာ၊ စူးစမ်း နှိုင်းချိန်၍။
ဣဒံ၊ သည်။ ဝါ၊ ကို။ ဝုတ္တံ၊ သည်။ ဝါ၊ သည်။ ဟောတိ။ ( ကိံ ဝုတ္တံဟောတိ)။ သဿ သမာစာရ၊ ၌။ ဌိတော၊ သည်။ ဒိဝသဘာဂမ္ပိ၊ နေ့အဖို့ပတ်လုံးလည်း ( တနေ့လုံးခည်း)။ ကထေန္ထော၊ လသော်။ ပညာယ၊ ဖြင့်။ ဥပပရိက္ခိတွာ၊ ၍။ ယုတ္တကမေဝ၊ သင့်လျော်သောစကားကိုသာ။ ဘာသတိ၊ ၏။ ဣတိ၊ ဤအနက်သည်။ ဝါ၊ ကို။ ( ဝုတ္တံ ဟောတိ)။
နိဓာနဝတိန္တိ၊ ကား။ ဟဒယေပိ၊ စိတ်နှလုံး၌လည်း။ နိဒဟိတဗ္ဗယုတ္တံ၊ သိမ်းဆည်းထားထိုက်၏အဖြစ်နှင့်ယှဉ်သော။ ဝါ၊ သိမ်းဆည်းထားခြင်းအား သင့်လျော်သော။ ( ဝါစံ၊ ၌စပ်)။
ကာလေနာတိ၊ ကား။ ယုတ္တပတ္တကာလေန၊ သင့်လျော် လျောက်ပတ်သောအခါ၌၊ ( ဘာသတိ= ၌စပ်)။ဋီကာ။ ။ မန္တာတိ ဝုစ္စတိပညာ, မန္တနံ ဇာနန္တိ ကတွာ ( ဤသို့ဝိဂ္ဂဟပြု၍)၊ “ မန္တာ” တိ ဣဒံ “ မန္တေတွာ” တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထံ နိပါတပဒံတိအာဟ- ဥပပရိက္ခိတွာ” တိ။
နိဓာနဝတိံ။ ။ နိဓေတိ( သန္နီဓာနံ ကရောတထ) ဧတ္ထာတိ နိဓာနံ- သိမ်းဆည်းလားရာအရပ်၊ ဤ၌ စိတ်နှလုံးတည်း၊ နိဓာနံ+ ယဿာ+ နိဓာနဝတီ- စိတ်တည်းဟူသော သှိမှီးသိမ်းဆည်းထားရာရှိသော၊ ဝါ- စိတ်တည်း၌ သိမ်းဆည်းထားထိုက်သော စကား၊ “ သိမ်းဆည်းထားထိုက်” ဟူရာ၌ မပျောက်ပျက်အောင် သေသေချာချာ မှတ်သားထား ထိုက်သညိဟု ဆိုလိုသည်၊ ထိုစကားမျိုးကိုပင် ပြောသင့်သောအခါပြောမှ အကျိုးရှိသည်၊ ထိုကြောင့် “ ကာလေန” ဟု ဟောတော်မူသည်။
ယဒယေ နိဒဟိတဗ္ဗယုတ္တံ။ ။ အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ ဗျဉ္စနသမ္ပတ္တိယာ ( အနက်, သဒ္ဒါနှင့်ပြည့်စုံသဖြင့်) အတ္ထ ဝေဒါဒိ ပဋိလာဘ နိမိတ္တတ္တာ ( အနက်သိရခြင်းသသောအကျိုးကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်) စိတ္တေ ဥပေတဗ္ဗံ၊ ဝိမုတ္တာယတနဘာဝေန ( ကိလေသာမှ လွတ်ခြင်း၏ အကြောင်း အဖြစ်ဖြင့်) မနသိ ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော။
မှတ်ချက်။ ။ [ ပါဠိတော်ကြည့်ပါ]။ ပါဠိတော်၌ နစေဝ မုသာဝါဒသဉှိတဲဝါစံ ဘာသတိ- ဖြင့်ဘမုသာဝါဒ၏ ဆန့်ကျင်ဖက် “အပိသုဏဝါစာ” ကိုပြတော်မူ၏၊ နစ သာရမ္ဘဇံ ဇယာပေက္ခောဖြင့် ဖရုသဝါစာ၏ ဆန်ကျင့်ဖက် “သဏှာဝါစာ” ကိုပြတော်မူ၏၊ မန္တာ မန္တာစ ဝါစံ ဘာသတိ နိဓာနဝတံ ကာလေနဖြင့် သမ္မပ္ပလာပ၏ ဆန့်ကျင့်ဘက် “မန္တဘာသာ” ကိုပြတော်မူ၏၊ ဤအင်္ဂါလေးပါးနှင့်ပြည့်စုံသောစကားကိုပင် “စတုရင်္ဂ သမန္နဋဂတ သုဘာသိကဝါစာ” ဟုဋီကာဆိုသည်၊ ရှေးဆရာများကလည်း “ စကားအရာ အင်္ဂါလေးတန်” ဟု ပြောစမှတ်ပြုကြသည်။
တနည်း။ ။ ရှေးနိဿယ၌ “ သုဘာသိတ ဥတ္တမမာ တု သန္တော၊ ဓမ္မံ ဘဏေ နာပိယံတံ တတိယံ၊ သစ္စံ ဘဓဏ နာလိကံ တံ စတုတ္ထံ” ဟူသော ဂါထာကို ကိုး၍ အင်္ဂါလေးတန် ယူရမည်ဟု ဆို၏၊ ထိုအလို “ ဘူဘာသိတ, သစ္စ” ဟုရေတွက်ပါ။
[ ဆိုအပ်ပြီးသော “ သုဘာသိတဝါစာ” ၏ အကျိုးကို ပြလို၍ “ ဧဝံ ဘာသိတာဟိ” စသည်မိန့်။] ဟိ၊ အကျိုးကား။ ဧဝံ၊ သို့။ ဝါ၊ ဤပါဠိတော်ဝယ်ဟောတော်မူအပ်ပြီသောနည်းဖြင့်။ ဘာသိတာ၊ ပြောအပ်သော။ ဝါစာ၊ သည်။ အမုသာစေဝ၊ မုသားစကား မဟုတ်သည်လည်းကောင်း။ ဝါ၊ မှန်သည်လည်းကောင်း။ အပိသုဏာစ၊ ပိသုဏာစကား မဟုတ်သည်လည်းကောင်း။ ဝါ၊ ကုန်းတိုက်သောစကား မဟုတ်သည်လည်းကောင်း။ အဖရုသာစ၊ ဖရုသစကားမဟုတ်သည်လည်းကောင်း။ ဝါ၊ ကြမ်းတမ်းသောစကား မဟုတ်သည်လည်းကောင်း။ အသဌာစ၊ မစဉ်းလဲ မကောက်ကျစ်သည်လည်းကောင်း။ ဝါ၊ မရိုးမသား မဟုတ်သည်လည်းကောင်း။ အသမ္ပပ္ပလာပါစ၊ သမ္ဖပ္ပလာပမဟုတ်သည်လည်းကောင်း။ ဝါ၊ စီးပွါးချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သောစကား မဟုတ်သည်လည်းကောင်း။ ဟောတိ။
စ၊ ဆက်။ ဧဝရူပါ၊ ဤသို့ သဘောရှိသော။ အယံ ဝါစာ၊ ကို။ ( ဝုစ္စတိ၊ ၌စပ်)။ စတုသစ္စနိဿိတာတိပိ၊ သစ္စာလေးပါးကိုမှီ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း။ သိက္ခတ္တယနိဿိတာတိပိ၊ သိက္ခာသုံးပါး အပေါင်းကိုမှီ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း။ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတာတိပိ၊ ဆယ်ပါးသော ကထာဝတ္ထုကို မှီ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း။ [ ဒသ၏သရုပ်ကို အင်္ဂတ္တရနဝကနိပါတ မေဃိယသုတ်၌ ရှု။] တေရသဓုတင်္ဂနိဿိတာတိပိ၊ တဆယ့် သုံးပါးသော ဓုတင်တို့ကိုမှီ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း။ ဝုစ္စတိ၊ အပ်၏။ [ ထိုသုဘာသိတ စကားမျိုးကို ပြောလျှင် သစ္စာလေးပါး သိက္ခာသုံးပါးစသော အကြောင်းအရာ တမျိုးမျိုးကို ပြောပြီးသားဖြစ်နေပါသည် ဟု ဆိုလိုသည်။]
တေန၊ ကြောင့်။ ဧတဝါနုတ္တရိယံ ဘန္တေ ဘဿသမာစာရေတိ၊ ဟူ၍။ ( အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော) အာဟ၊ မြတ်စွာဘုရားအားလျှောက်ပြီ။ တံ၊ ထိုစကားကို။ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ။ [ ဤတရားတော်များကို ခြုံကြည့်လျှင် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရေးအတွက် ဘက်စုံ ကြိုးစားကြပါကချောချောမောမောရှိပြီး လွယ်လင့်တကူရောက်အောင် နည်းစုံပြ၍ ဟောတော်မူကြောင်းကိုသိ၍ လေးလေးနက်နက် ယုံကြည်စိတ်ဖြင့် ဤပြအပ်ခဲ့သောနည်းကိုမှီကာ ဘဝလွတ်မြောက်ရေး ရှေးရှု ကြိုးစားနိုင်ရန် ရည်ရွယ်တော်မူကြောင်း သိစေလိုပါသည်။]ဧဝံ ဘာသိတာ ဟိ။ ။ အယဉ္စ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတာ သုဘာသိတဝါစာ သစ္စသမ္ဗောဓာဝတာဒိတာ ( သစ္စာကို ထိုးထွင်ရ၍ သိခြင်းကို ဆောင်နိုင်ခြင်း အစရှိသည်အားဖြင့်) သတ္တာနံ ( တို့၏အတွက်) မဟိဒ္ဓိကာ မဟာနိသံသာတိ ဒဿေတုံ “ ဧဝံဘာသိတာ ဟီ” အာဒိ ဝုတ္တံ၊- ဋီကာ။
သစ္စော စဿ သဒ္ဓေါ စာတိ၊ ကား။ သီလာစာရေ၊ စင်ကြယ်သောသီလ, စင်ကြယ်သောစိတ် အကျင့်၌။ ဌိတော၊ တည်သော။ ဘိက္ခု၊ သည်။ သစ္စောစ၊ မှန်သော သဘောရှိသည်လည်းကောင်း။ သစ္စကထော၊ မှန်သောစကားရှိသည် လည်းကောင်း။ သဒ္ဓေါစ၊ သဒ္ဓါရှိသည်လည်းကောင်း။ သဒ္ဓါသမ္ပန္နော၊ သဒ္ဓါနှင့်ပြည်စုံသည်လည်းကောင်း။ အဝေယျ၊ ဖြစ်ရာ၏။
ဟေဋ္ဌာ၊ အောက်၌။ ( အောက်ဖြစ်သော ဘဿသမာဓာရကထာ၊ ၌။) သစ္စံ၊ ကို။ ကထိတမေဝ နနု၊ ဟောအပ်ပြီးသည်သာ မဟုတ်ပါလော်။ ဣဓ၊ ဤ သီဘသမာစာရကထာ၌။ ကသ္မာ၊ ကြောင့်။ ပုန၊ တဖန်။ ဝုတ္တံ၊ အပ်သနည်း။ ဣတိ၊ ဤကား အမေးတည်း။
ဟေဋ္ဌာ၊ ၌။ ဝါစာသစ္စံ၊ ကို။ ကထိကံ၊ ပြီ။ ပန၊ ထိုသို့ပင် ဟောအပ်ပြီးပါသော်လည်း။
သီလာစာရေ၊ ၌။ ဌိတော၊ တည်သော။ ဘိက္ခု၊ သည်။ အန္တမသော၊ နောက်ဆုံး၌ဖြစ်သော အပိုင်းအခြားအားဖြင့်။ ဝါ၊ အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့်။ ဟစနကထာယပိ၊ ရယ်ရှင်ကြောင်း စကားဖြင့်လည်း ( ပြောင်သလို လှောင်သလို ရယ်စရာစကားဖြင့်လည်း)။ မုသာဝါဒံ၊ ကို။ နကရောတိ၊ မပြု။ ဣတိ၊ သို့။ ဒဿေတုံ၊ ငှါ။ ဣဓ၊ ၌။ ဝုတ္တံ၊ ထပ်၍ ဟောတော်မူအပ်ပြီ။သီလာစာရေ။ ။ ပါဠိတော်၌ “ ပုရိသသီလသမာစာရေ” ဟုရှိ၏၊ ထိုမှပုဒ်တစိတ်ကို ယူ၍ “သီလာစာရေ” ဟု ဆိုထားသည်၊ သီလ အရ စင်ကြယ်သောသီလကိုလည်းကောင်း, အာစာရအရ စင်ကြယ်သော မနောသမာဓာရကိုလည်းကောင်းယူပါ။ [ သီလနှင့် အာစာရကို ဒွန်တွဲ။] ဌိတော၌ တပစ္စည်းလည်း ပစ္စုပ္ပန်ကတ္တားဟောတည်း။ [ သီလေစ အာစရေစပရိသုဒ္ဓသီလေစေဝ ပရိသုဒ္ဓမနောသမာစာရေ စ၊ ဌိတောတိ ပတိဋ္ဌဟန္တော၊- ဋီကာ။]
သစ္စော စဿ သဒ္ဓေါစ။ ။ “သစ္စံ+ ဧတဿ+ အတ္ထီတိ သစ္စော” ဟုပြုစေလို၍ “ သစ္စကထော” ဟုဖွင့်သည်၊ သဒ္ဓေါ၌လည်း နည်းတူ၊ အဿ၌ ဇယျ ဝိဘတ် ဟု သိစေလို၍ “ဘဝေယျ” ဟုဖွင့်သည်၊ ရုပ်ပြီးပုံကို သဒ္ဒါကျမ်းတို့၌ ရှု။ [ သစ္စံ ဧတဿအတ္ထီတိ သစ္စောတိ အာဟ- သစ္စကထောတိ၊ ဧသ နယော သဒ္ဓေ့တိ ဧတ္ထာပိ၊ တေနာဟ သဒ္ဓါသမ္ပန္နောတိ၊- ဋီကာ။]
နနု ဟေဋ္ဌာ၊ ပေ၊ ဝုတ္တံ။ ။ အောက် ဝစသမာစာရ ကထာ၌ ဆန့်ကျင်ဖက် မုသာဝါဒကိုပယ်သောအားဖြင့် “ နစေဝ မုသာဝါဒုပဿဉှိတံ ဝါစံ ဘာသတိ” ဟု ဝါစာ သစ္စာကို ဆိုအပ်ပြီးမဟုတ်ပါလော်, အဘယ်ကြောင့် ဘဿသမာစာရကထာ၏ အခြားမဲ့ ဖြစ်သေုညဤသီလသမာစာရကထာ၌ “ သစ္စော စဿ” ဟုထပ်၍ ဆိုရပြန်ပါသနည်း၊ ပုနရုတ္တိ ဒေါသ အရောက်ပြီးလော ဟု သူတပါး၏စောဒနာခွင့်မဖြစ်ပါစေနှင့်ဟု နှလုံးသွင်း၍ ထိုစောဒနာ၏ အဖြေ ပေးလိုသောကြောင်ြ “ နနူစ” စသည်မိန့်။
ဋီကာ။ ။ နနု ဟေဋ္ဌာ သစ္စံ ကထိတမေဝါတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ ဟေဋ္ဌာ ဟိ ဝစီသမာစာရံ ကထေန္တေန သစ္စဲ ကထိတဲ ပဋိပက္ခ ပဋိက္ခေပဝသေန၊ ဣဓ သီလံ ကထေန္တေန တံ ( ထိုသီလကို) ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဒဿေတုံ သစ္စံ သရူပေနေဝ ကထိတံ၊ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာဉ ကထာယ အာရဗ္ဘန္တရဉ္စေတံ ( ဤသစ္စောစဿသည် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန ကထာကို အားထုတ်အပ်သော စကားတမျိုးဖြစ်၏)၊ တထာပိ သစ္စံ ဝတွာ အနန္တရမေဝ သစ္စဿ ကထနံ ပုနရုတ္တံ ဟောတီတိ ပရဿ စောဒနာဝသရော ( စောဒနာခြင်း၍ အခွင့်မလမ်း) မာ ဟောတူတိ တတ္ထ ပရိဟာရံ ဒါတုကာမော “ဣဓ ကသ္မာပုန ဝုတ္တံ” န္တိ အာဟ၊-ဋီကာ။
အဓိပ္ပါယ်။ ။ မုသာဝါဒကို ပယ်ရှားသောအားဖြင့် အောက်၌ “ နစေဝ မုသာဝါဒုပသဉှိတံ ဝါစံ” ဟု ဝစီသစ္စာကို ဟောတော်မူသည်။ ဤ၌ သီလကို ပြည့်စုံအောင် ပြုခြင်းငှါ “ သစ္စော စဿ” ဟု သီလသစ္စာကို ဟောတော်မူသည်၊ ရှေးစကားသည် ဓမ္မာမိဋ္ဌာန သဘောဖြစ်၍, ဤစကားသည် ပုဂ္ဂလာမိဋ္ဌာနဖြစ်သည်၊ ထိုကြောင့် “ နနုဟေဋ္ဌာသစ္စံ” စသည်ဖြင့် စောဒနာ ဖွယ်မလို၊ သို့ရာတွင် သစ္စာကိုဆိုပြီး၍ မကြာမီပင် သစ္စာကို ထပ်၍ဆိုသည်ဟု ထင်၍ စောဒနာလျှင် စောဒနာခွငိ့ မရအောင် ကိုယ်တိုင်စောဒနာဦ ကိုယ်တိုင် အဖြေပေးခြင်းငှါ “ နနု ဟေဋ္ဌာ” စသည်ဖြင့် အဋ္ဌကထာဆရာဆိုသည်ဟုမှတ်ပါ။
ဂုတ္တဒွါရော။ ။ ဂုတ္တာ သတိကဝါဋေန ဝိဒဟိတာ ဒွါရာ ဧတေနာတိ ဂုတ္တဒွါရော၊- ဋီကာ၊ ဤအဖွင့်အတိုင်း “ ဣန္ဒြိယေသု ဝုတ္တဒွါရော- သတိတည်းဟူသော တံခါးရွက်ဖြင့် စောင့်စည်း ပိတ်ဆို့ထားအပ်သော တံခါးပေါက်ရှိ၏” ဟု အကျယိဆိုပါ။
ဘောဇနေ မတ္တညူ။ ။ ဘောဇဉ်ဟု ဆိုသော် ည်း ပစ္စည်းလေးပါးလုံးနှင့်ဆိုင်၏၊ ဥပလက္ခဏနည်းတည်း၊ “ မတ္တညူ” အး ရှာမှီး ခံယူ သုံးဆောင် စွန့်လှူခြင်းကိစ္စတို့၌ အတိုင်းအရှည် သိရမည်ဟု ဋီကာဆို၏၊ ရှေးသုံးမျိုး၌ အတိုင်းအတာ ပမာဏသိရပုံမှာ ထင်ရှားပြီး၊ စွန့်လှူခြင်း ကိစ္စ၌ကား ဝိဿဇ္ဇနသန္တောသကိုပင် ဝိဿဇ္ဇနမတ္တ ဟု ဆိုဟန်တူ၏၊ ထိုအတိုင်းမှန်လျှင် ပစ္စည်းလေးပါးကို မျက်နှာမလိုက်ပဲ သာရဏီယကျင့်ဝတ်၌ တည်၍ စွန့်လှူခြင်းကို “ ဝိဿဇ္ဇနမတ္တ” ဟုမှတ်ပါ။
ဣဒါနိ၊ ၌။ သော၊ ထို သီလာစာရ၌ တည်သောရဟန်းသည် ( စင်ကြယ်သောသီလ, စင်ကြယ်သော စိတ်အကျင့်၌ တည်သော ရဟန်းသည်)။ ဓမ္မေန၊ တရားသဖြင့်။ သမေန၊ ညီမျှသဖြင့်။ ဇီဝိတံ၊ အသက်ကို။ ဝါ၊ အသက်မွေးမှုကို။ ကပ္ပေတိ၊ ပြု၏။ ဣတိ၊ ဤအနက်ကို။ ဒဿနတ္တံ၊ ပြုခြင်းအကျိုးငှါ၊ န စ ကုဟကောတိအာဒိ၊ အစရှိသော စကားကို။ ဝုတ္တံ၊ လျှောက်အပ်ပြီ။
တတ္ထ၊ ထို ကုဟကော အစရှိသော စကားရပ်၌။ ကုဟကောတ် အာဒီနိ၊ ကုဟကော ပစရှိသော ပုဒ်တို့ကို။ ဗြဟ္မဇာလေ၊ ၌။ ( မယာ) ဝိတ္ထာရိတာနိ၊ ချဲ့အပ်ပြီ။
ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွ့ရော ဘောဇနေ မတ္တညူတိ၊ ကား။ ဆသု၊ ကုန်သော= ဣန္ဒြိယေသု= တို့၌။ ဂုတ္တဒွါရော၊ စောင့်စည်းအပ်သော ဒွါရရှိ၏။ ဘောဇနေပိ၊ ဘောဇဉ်၌လည်း။ ( ဘောဇဉ်ကိုမှတ် လေးရပ်သော ပစ္စည်း၌လည်း။) ပမာဏညူ၊ ရှားမှီး ခံယူ သုံးဆောင် စွန့်လှူခြင်းဟူသော အရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိ၏။
သမကာရီတိ၊ ကား။ သမစာရီ၊ အညီအမျှ ကျင့်လေ့ရှိ၏။ [ ကာယ ဒုစရိုက် စသည်ကိုပယ်၍ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းတည်း။] ကာယေန၊ ကိုယ်ဖြင့် လည်းကောင်း။ ဝါ၊ ကာယဒွါရဖြင့်လည်းကောင်း။ ဝါစာယ၊ ဖြင့် လည်းကောင်း။ ဝါ၊ ဖြင့်လည်းကောင်း။ မနသာစ၊ ဖြင့်လည်းကောင်း။ ဝါ၊ ဖြင့်လည်းကောင်း။ ကာယဝင်္ကာဒီနိ၊ ကောက်ကွေးသောကိုယ် အစရှိသည်တို့ကို။ ဝါ၊ ကိုယ်၏ကောက်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို။ ပဟာယ၊ ပယ်စွန့်၍။ သမံ၊ အညီအမျှ။ စရတိ၊ ၏။ ဣတိ အတ္ထော၊ နက်။
ဇာဂရိယာနုယောဂ မနုယုတ္တောတိ၊ ကား။ ရတ္တိန္ဒိဝံ၊ ညဉ့်နှသ့် နေ့ကို။ ဆ၊ ကုန်သော။ ကောဋ္ဌာသေ၊ အဖို့အစုတို့ကို။ ကတွာ၊ ၍။ ဒိဝသံ စကဿမေမနိသဇ္ဇာယာတိ၊ ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယ အစရှိသော။ ဝုတ္တနယေနေဝ၊ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းဖြင့်ပင်။ [ အံ၊ ၁ ၊ ၁၀၂ စသည်။] ဇာဂရိယာနုယောဂံ၊ နိုးကြားသူ၏ အဖြစ်ကို အဖန်ဖန်အားထုတ်မှုကို။ ဝါ၊ နိုကြားမှုကို အဖန်ဖန်အားထုတ်မှုကို။ ယုတ္တပ္ပယုတ္တော၊ အားထုတ် လွန်စွာအားထုတ်သည်။ ( ဟုတွာ)။ ဝိဟရတိ။ကာယဝင်္ကာဒီနိ။ ။ ဒုစရိုက်ကျင့်သူ၏ ကိုယ်, နုတ်, စိတ်သည် ဖြောင့်မတ်ရိုးသားမှု မရှိပဲ ကောက်ကောက်ကွေ့ကွေ့ ဖြစ်နေ၏၊ ထိုကြောင့် ကာယ ဒုစရိုက်စသော ဒုစရိုက် ဆယ်ပါးကိုပင် “ ကာယဝင်္ကာဒီနိ” ဟု ဆိုသည်၊ အာဒိဖြင့် ဝစီဝင်္က, မနောဝင်္ကတို့ကိုယူ။ [ ကာယဝင်္ကာတိ အာဒီနိ ကာယဒုစ္စရိတဋဒီနံ နာမာနိ၊- အံ့- ဋ္ဌ၊ ၂၊ ၈၀။]
ဇာဂရနယာ နုယောဂ။ ။ [ ဇာဂရဿ+ ဘာဝေါ ဇာဂရိယံ၊ ဇာဂရိယဿ+ အနုယောဂေါ။] နေ့ကို နံနက် နေ့လည် ညနေဟု သုံးပိုင်းပိုင်း၍, ညဉ့်ကိုလည်း ညဉ့်ဦးယာမ် သန်းခေါင်ယာမ် မိုးသောက်ယာမ် ဟု သုံးယာမ်ပိုင်းကာ သန်ခေါင်ယာမ်ကို အိပ်စက် အနားယူချိန်ဟု သတ်မှတိလျက် ကျန်အချိန်များ၌ စင်္ကြံန်သွားခြင်း သို့မဟုတ် ထိုင်ခြင်း ( ရပ်ခြင်း) ဖြင့် မအိပ်မနေ နိုးနိုးကြားကြား ကမ္မဋ္ဌာန်းကြိးစားမှုကို ဇာဂရိယာနုယောဂ ဟုခေါ်သည်၊ မအိပ်ရုံ သို့မဟုတ် အိပ်မပျော်၍ နိုးနေရုံမျှကို ဇာဂရိယာနုယောဂ ဟု ခေါ်သည်၊ မအိပ်ရုံ သို့မဟုတ် အိပ်မပျော်၍ ရိုးနေရုံမျှကို ဇာဂရိယဋနုယောဂ ဟုခေါ်သည် မဟုတ်။ [ ဘာဂနာယစိတ္တပရိသောဓနဉှိ ( စိတ်ကို စင်ကြယ်စေခြင်း) ဇာဂရိယာနုယောဂေါ၊ န နိဒ္ဒါဝိနောဒနမတ္တံ၊- ဋီကာ။]
နိတ္တန္ဒီ။ ။ [ တန္ဒီ+ ယဿ+ အတ္ထီတိ တန္ဒိတော၊ န+ တန္ဒိတော ဟု ဆက်။] တန္ဒီသဒ္ဒါသည် သောပ္ပေ ( အိပ်ငိုက်ခြင်း) , ပမာဒေ- ( မေ့လျော့ခြင်း)၌ ဖြစ်၏ ဟုအဘိဓာန် ( ၁၀၅၅) ဂါထာ၌ ဆို၏။ အိပ်ငိုက်မေ့မူး ထိုင်းမှိုင်းခြင်းသည် ပျင်းသူ၏ အမူအရာပင် ဖြစ်၍ “တန္ဒီ- ပျင်းရိခြင်း” ဟု အနက်ဆိုလေ့ရှိ၏၊ ထိုအနက်သည် “ ကာယာလသိယ” ဟူသော အဖွင့်နှင့် လျော်၏၊ ကိုယ်၍ ပျင်းရိခြင်းသည် စိတ်၏ မထက်မြက်ခြင်းနှင့် ဆိုင်၏၊ စိတ်မထက်လျှင် ကိုယ်အမှုအရာလည်း ပျင်းရိလာ၏၊ သွက်လက် ထက်မြတ်သေု စိတ်၌ ထိနမိဒ္ဓ ( ထိုင်းမှိုင်းလေးလံမှု) ကင်းသောကြောင့် “ နိတ္တန္ဒီ” ကို “ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ” ဟုဋီကာဖွင့်သည်၊ သို့ရာတွင် ထိုစိတ်၏ ထက်မထက်ကိုလည်း ကိုယ်အမူအရာဖြင့်ပင် ထင်ရှားသွာ သိနိုင်ရကား “ ကာယာလသိယ ဝိရဟိတော” ဟုအဋ္ဌကထာဖွင့်သည်၊ ကိုယ်ပျင်း စိတ်ပျင်း နှစ်မျိုးလုံးနှင့်ဆိုင်ရာတွင် ထင်ရှားသော ကိုယ်အပျင်းဖြင့် အတန္ဒိတဖြစ်ပုံကို ဆိုထားသည်၊- ဟူလို၊ နိတ္တန္ဒီတိ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ သာ ပန နိတ္တန္ဒိဆာ ကာယာလသိယဝိဂမမေမ ပါကဋာ ဟောတီတိ ဝုတ္တံကာယာလသိယဝိရဟိတောတိ၊ ( ဋီကာ)။
**သင်္ဂဏိကာ**။ ။ သင်္ဂဏနံ- ပေါင်းဆုံနေထိုင်ခြင်ူ၊ သင်္ဂဏိကာ- ခြင်း၊ သင်္ဂဏိကာခြင်း၊ [ သံ+ ဂဏ+ ဏျ။] ဤပုဒ်၍အနက်ကို ဝိဘင်္ဂအနုဋီကာ၌ “ သင်္ဂတိ သန္နိပတနံ” ဟုဖွင့်၏၊ ဤ ဋီကာ၌လည်း “ သင်္ဂမ္မ ( ပေါင်းဦ) ဂဏဝိဟာရော (အဖွဲ့အစည်းနှင့်နေခြင်း) သဟဝါသော” ဟုဖွင့်သည်၊ ထိုသင်္ဂဏိကာသည် ဂဏသင်္ဂဏိကာ” ဟူသည် မိမိတပါးတည်း တရားတမျိုးမျိုးဖြင့် မနေပဲအပေါင်းအဖော်အစုအဝေးနှင့် နေခြင်းတည်း၊ [ ဂဏေန+ သင်္ဂဏနကာ ဂဏသင်္ဂဏိကာ။] “ ကိလေသ သင်္ဂဏိကာ” ဟူသည် တယောက်တည်း နေစေကာမူ စိတ်ဖြင့် ကာမဝိဘတ် စသည်ကိုတွေး၍ ကိလေသာဖြစ်နေခြင်းတည်း။ [ ကိလေသေဟိ+ သင်္ဂဏိကာ၊ ကိလေသသင်္ဂဏိကာ ဟုပြု။]
အာရမ္ဘဝတ္ထုဝသေန။ ။ တယောက်တည်ူ နေရုံမျှဖြင့် ဂဏသင်္ဂဏိကကို ပယ်နိုင်သော်လည်း အကျိုးမရှိသေး၊ မရသေးသော တရားထူးကို ရဖို့ကြိုးစားနေမှ အကျိုးရှိသည်၊ ထိုကြောင့် “ အာရမ္ဘဝတ္ထု ဝသေန ဧကဝိဟာရီ” ဟု ဆိုသည်။ [ အာရမ္ဝတ္ထုဝသေနာတိ အနမိဂတဝိသေသာမိဂမကာရဏဝသေန၊- ဋီကာ။]
အတန္ဒိတောတိ၊ ကား။ နိတ္တန္ဒီ၊ ပျင်းရိခြင်း မရှိ။ ကာယာဘ သိယ ဝိရဟိတော၊ ကိုယ်၏ ပျင်းရိသူ၏အဖြစ်မှ ကင်း၏။
အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ၊ ကား။ ကာယိကဝီရိယေနာပိ၊ ကိုယ်၌ဖြစ်သော ဝီရိယအားဖြင့်လည်း။ [ ပိသဒ္ဒ့ဖြင့် နောက်၌ လာမည့် စေတသိကဝီရိယကို ပေါင်း။] အာရဒ္ဓဝီရိယော၊ အားထုတ်အပ်သော ဝိရီယရှိသည်။ ဟောတ်။ ဂဏသင်္ဂဏိကံ၊ အပေါင်းအဖော်နှင့် ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခြင်းကို။ ဝိနောဒေတွာ၊ ပယ်ဖျောက်၍။ စတူသု၊ ကုန်သော။ ဣရိယာပထေသု၊ တို့၌။ အဋ္ဌအာရမ္ဘဝတ္ထုဝသေန၊ ရှစ်ပါးသော အာရမ္ဘဝတ္ထု၏ အစွမ်းဖြင့်။ ဝါ၊ ရှစ်ပါးသော ဝီရိယ၏ တည်ရာအကြောင်း၏အစွမ်းဖြင့်။ ဧကဝိဟာရီ၊ တပါးတည်းနေလိမ့်ရှိ၏။ [ အဋ္ဌက အင်္ဂုတ္တရ ( ၁၄၉) ၌လည်းကောင်း, အထက် သင်္ဂီတိသုတ် ( ၂၁၂) ၌ လည်းကောင်း အာရမ္ဘဝတ္ထုဟု ရှိ၏၊ အဘိဓာန် ( ၈၅၂)၌လည်း အာရမ္ဘော ဝီရိယေ ကမ္မေဟု ဆိုသည်။]
စေတသိကဝီရိယေနာပိ၊ ဖြင့်လည်း။ အာရဒ္ဓဝီရိယော၊ သည်။ ဟောတိ။ ကိလေသသင်္ဂဏိကံ ( စိတ်၏) ကိလေသာနှင့် ပေါင်းဆုံခြင်းကို။ ပဟာယ၊ ပယ်စွန့်၍။ ဝိနောဒေတွာ၊ ၍။ [ ပဟာယပုဒ် ပိုဟန်တူ၏, ရှေ့၌မပါခဲ့။] အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန၊ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်၏အစွမ်းဖြင့်။ ဧကဝိဟာရီ၊ ၏။
အပိစ၊ တနည်းကား။ ယထာတထာ၊ အကြင်အခြင်းအရာ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့်။ ဝါ၊ အကြင်အမှတ်မထားတပါးပါးသောအခြင်းအရာအားဖြင့်။ ကိလေသုပ္ပတ္တိံ၊ ကိလေသာ၏ဖြစ်ခြင်းကို။ နိဝါရေန္တော၊ တားမြစ်လျက်။ စေတသိကဝီရိယေန၊ ဖြင့်။ အာရဒ္ဓဝီရိယော၊ သည်။ ဟောတိ။ [ သမာပတ်ရှစ်ပါးရမှ မဟုတ်, ဝိပဿနာ၊ ပဋိသင်္ခါန ( ကိလေသာ၏အပြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း) စသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ကိလေသာကိုပယ်လျှင်လည်း စေတသိကဝီရိယ ဖြစ်သည်= ဟူလို။]
စျာယီတိ၊ ကား။ အာရမဏလက္ခဏူပနိဇ္ဈနဝသေန၊ အာရမဏူပနိဇ္ဈာန် လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန်၏အစွမ်းဖြင့်။ ဝါ၊ ကသိုဏ်းစသော အာရုံကိုကပ်၍ရှုခြင်း, အနိစ္စစသော လက္ခဏာကို ကပ်၍ရှုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်။ စျာယီ၊ ကသိုဏ်းစသော အာရုံ, အနိစ္စစသောလက္ခဏာကို ရှုလေ့ရှိ၏၊ ( သမထကို အာရမဏူပနိဇ္ဈာန်, ဝိပဿနာကို လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန်ဟုခေါ်သည်။)
သတိမာတိ၊ ကား။ စိရကတာဒ်အနုဿရဏသမတ္ထာယ၊ ကြာမြင့်စွာ ပြုအပ်ခဲ့သော အမှုစသည်ကို အမှတ်ရခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော။ သတိယာ၊ နှင့်။ သမန္နာဂတော၊ ၏။
ကလျာဏပဋိဘာနောတိ၊ ကား။ ဝါက္ကရဏသမ္ပန္နောစေဝ၊ စကားသံနှင့်ပြည့်စုံသည် လည်းကောင်း။ ပဋိဘာနသမ္ပန္နောစ၊ ရှေ့ရှုထင်လာသော ဉာဏ်နှင့်ပြည့်စုံသည် လည်းကောင်း။ ဟောတိ။ ပန၊ ဆက်။ကလျာဏပဋိတာနော။ ။ပဋိဘာန သဒ္ဒါသည် စိတ်ထည်းဝယ် ရွေရှုထင်လာသော ညဏ်(စိတ်ကူးညဏ်) ကိုလည်းကောင်း, ထိုညဏ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောစကားကိုလည်းကောင်း ဟော၏၊ညဏ်ရှိသူ၏ စကားသည် စကားလုံးလှပတင့်တယ် သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ထိုကြောင့် ဝါက္ကရဏသမ္ပန္ဓောစ”ဟုဖွင့်သည်၊ကလျာဏ ပဋိဘာနော-ကောင်းသော+ပဋိဘာန်ညဏ်ရှိ၏၊ဝါ-ကောင်းသော+ညဏ်အား ထင်လာသော စကားရှိ၏” ဟုပါဠိတော်၌ပေးပါ။[ဝါက္ကရဏ၏ အဖွင့်ကို သီလကွန်ဘာသာဋီကာ တတိယတွဲ(၄၄၇)၌ ပြထားပြီ။]
ဋီကာ။ ။ ကလျာဏပါဋိဘာနောတိ သုန္ဒရပဋိဘာနော၊သာ ပနဿ ပဋိဘာန သမ္ပဒါ ဝစနစာတု ရိယ သဟိတာဝ(စကားလုံး၏ တင့်တယ်သည်၏ အဖြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်သည်ကိုသာ) ဣစ္ဆိတာတိ အာဟ၊ဝါက္ကရဏ၊ပေ၊သမ္ပန္နောစေတိ၊ပဋိဘာနန္တိ ဟိ ညဏ မ္ပိ ဝုစ္စတိ အာဟ၊ ဝါက္ကရဏ၊ပေ၊သမ္ပန္နောစေတိ၊ပဋိဘာနန္တိ ဟိ ညဏမ္ပိ ဝုစ္စတိ ညဏဿ ဥပဌိတဝစနမ္ပိ၊(ညဏ်အား ရှေ့ရှူထင်လာသောစကား)။
**ယုတ္တံပဋိဘာနော**။ ။အကျိုးအကြောင်းနှင့်ယှဉ်သည်ကို``ယုတ္တ” ဟုဆိုလို၏၊ အကျိုးအကြောင်းနှင့်ယှဉ်လျှင် မှန်ကန်သင့်လျော်သောကြောင့် ``ယုတ္တံ-သင်၏”စသည်ဖြင့် အနက်ပေးလေ့ရှိ၏၊ ပဋိဘာနသဒ္ဒါကားဤနေရာ၌``စကား”အနက်သောတည်း၊ယုတ္တံ+ပဋိဘာနံ+ယဿတိ- ယုတ္တပဋိဘာနော၊ အကျိုးအကြောင်းနှင့် ယှဉ်သော ညဏ်အား ထင်လာသော စကားရှိသူ၊ဝါ-သင့်လျော်သော ပဋိဘာန်စကားရှိသူ။[အတ္ထယုတ္တံ ကာရဏယုတ္တံ ပဋိဘာန မဿတိ ယုတ္တ ပဋိ အာနော။-ဋိကာ။]
**နော မုတ္တပဋိဘာနော။ ။တစုံတစရာမေးလာလျှင် လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် လျင်လျင်မြန်မြန် အဖြေပေးနိုင်သူကိုမုတ္တပဋိဘာနု” ဟုခေါ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယုတ္တ မုတ္တဝါဒီ ဟု ဂုဏ်ပြုသုံးစွဲလေ့ရှိသည်၊[အဌကထာကြီးတို့၏ နိဂုံး၌ အရှင် မဟာ ဗုဒ္ဓဃောသ၏ဂုဏ်ပုဒ် အဖြစ်သုံးစွဲထားပုံကို သတိပြုပါ။]ဤနေရာ၌မူနော”သဒ္ဒါ ပါသောကြောင့် လျင်လျင်မြန်မြန် မှန်မှန်ကန်ကန် ဖြေဆိုနိုင်သူကို ဆိုလိုသည်မဟုတ် ဖရိုဖရဲ တောင်ရောက် မြောက်ရောက် ဖြင့်စကားဖွာသူကို မုတ္တပဋိဘာန”ဟုဆိုလိုသည်၊သီလာစာရ အကျင့်၌တည်သော ရဟန်းသည်နော မုတ္တပဋိဘာန-ဖရိုဖရဲ ပြန့်ကျဲသော စကားရှိသူမဟုတ်”ဟူလို့၊ပုစ္ဆိတာနန္တမေဝ(မေးပြီးလျှင်ပြီးခြင်း) သီဃံဗျာကာတုံ အသမတ္ထတာယ နော မုတ္တပဋိဘာန မဿတိနော မုတ္တပဋိဘာနော၊ ဣဓ ပန ဝိကိဏ္ဏဝါစော မုတ္တပဋိဘာနော အဓိပ္ပေတောတိ အဓိပ္ပါယေန ``သီလသမာစာရ သ္မီံ ၊ပေ၊န ဟောတီတိ”ဝုတ္တံ။
ဂတ္တိမာ။ ။ဂမနသမတ္တာ ပညာယကိုကြည့်၍ အဿုတံ ဓမ္မံ ဂစ္ဆတိ ဗုဇ္ဈတီတိ “ ဟုပြု၍ ပညာကို အရကောက် [ဂမု+တိ။] ဂမုဓာတ်သည် ဗုဒ္ဓိအနက် ဟော၊သမန္နာ ဂတောကိုကြည့်၍,ဂတိ+ယဿ+အတ္ထီတိ ဂတိမာ”ဟုပြု။[ဂတိ+မန္တု။] ဂမနသမတ္တာယာတိအဿုတံ ဓမ္မံ ဂမေတုံ(သိခြင်းဌါ) သမတ္တာယ၊-ဋီကာ။
ဓိတိမာ။ ။ဓာရဏ သမတ္တာယကို ကြည့်၍ ယထာ ပရိယတ္တံ ဓမ္မံ ဓာရေတီတိ ဓိတိ”ဟုပြု၊[ဓရ+တိ၊ရ်ချေ,ဓ၌အ”ကို ဣပြု၊ဓာရဏ အနက်ဟော ဓာ ဓာတ် လည်းရှိသောကြောင့် ဓာ+တိမှဓာ၌အာကို ဣ ပြု၍လည်းပြီးနိုင်၏။] ဓိတိ-အရဓာတ်လည်းရှိသောကြောင့် ဓာ+တိမှ ဓာ၌ အာကို ဣပြု၍လည်း ပြီးနိုင်၏။]ဓိတိ-အရပဓာနအားဖြင့် ပညာရ၏၊ အပဓာနအားဖြင့် သတိဝီရိယလည်း ရ၏၊ မှန်၏- ပညာသည် သတိဝိရီယ အကူအညီဖြစ်သာ ကြားနာသင်ယူအပ်ပြီသော တရားကိုမပျောက်ပျက်အောင် ဆောင်ထားမှတ်သားနိုင်သာ်၊ ဤစကားအရ “ ဓိတိမာ” ပုဒ်၌ ပညာသည်ဂုဏီ ( ဝိသေယျ), သတိဝိရီယတို့သည် ဂုဏ ( ဝိသေသန) တည်းဟု သတိပြုခဲ့ပါ။ [ သာတိသယံ ( လွန်ကဲသော သတ္တိထူးနှင့်တကံ) သတိဝီရိယ သဟိတတာယ ( သတိဝီရိယနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့်) ယထာသုတံ ယထာပရိယတ္တံ ဓမ္မံ ဓာရေတုံသမတ္ထာ၊- ဋီကာ။]
မတိမာ။ ။ မနတိ ဇာနာတီတိ မတိ၊ [ မန+ တိ။] တရားတော်ကို သိစွမ်းနိုင်သောပညာတည်း၊ ထိုနောက် အဿတ္ထိ ဆက်ပါ၊ ဤကား ယခုရှိသော အဋ္ဌကထဋပါဌ်တည်း၊ ဋီကာဆရာ လက်ထက်ကမူ “ မတိ” နေရာဝယ် “ မုတိ” ဟုပါဌ်ရှိဟန်တူ၏၊ ထိုကြောင့် “ မုနနတော အနုမိနနတော မုတီတိ အနုမဋနပညာဉ နာမံ” စသည်ဖြင့်ဖွင့်သည်။
မုတိမာ။ ။ မုနနတော အနုမိနနတောကို ကြည့်၍ “ မုနာတထ အနုမိနာတီတိ မုနိ” ဟုပြု အနုမာနပညာကိုယူပါ၊ မုနာတိ၌ မုနဓာတ်+ ကိယာဒိ နာ ပစ္စည်း၊ ဓာတွန်ချေထားသည်၊ အာချာတ်အရာ၌ မုနဓာတ်သည် အမြဲဓာတွန်ကျေသည်၊ မုနိ၌ ဣပစ္စည်း၊ ထိုမုနိမရ နိုင်းချိန်မှန်းဆတတ်သောအနုမာန ပညာရှိသူကို ယူပါ။
ဟေဋ္ဌာ၊ ပေ၊ ဣဓံ။ ။ အာရဒ္ဓဝီရိယော ပုဒ်၌ ဝီရိယကို ဟောတော်မူခဲ့၏၊ ဤဓိတိမာ ပုဒ်၌လည်း ဝီရိယ ပါနေကုန်ရာ ထိုဝီရိယ နှစ်မျိုး၏အထူးကို ပြလို၍ “ တတ္ထဟေဋ္ဌာ” စသည်မိန့်၊ အဓိပ္ပါယ်ကို အဋ္ဌကထာအတိုင်း သိပါ။
မှတ်ချက်။ ။ ဓိတိမာ အရ ပဓာနအားဖြင့် ( ဂုဏီအားဖြင့်) ပညာက်ို ယူရသော်လည်း အပဓာန ( ဂုဏ်) အားဖြင့် ဝီရိယလည်း ပါကြောင်းကို ရှေး၌ ပြခဲ့ပြီ၊ ဤအဓိပ္ပါယ်ကိုရည်ရွယ်၍ “ဣဓာတ် ဓိကိမာတိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ၊ ဝီရိယမ္ပိ ဟေဋ္ဌာ ဂုဏဘူတံဂဟိတန္တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော” ဟုဋီကာဆိုသည်။ [ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထောဖြင့် “ သာတိသယံ သတိဝီရိယ သဟနတတာယ” ကိုညွန်းသည်။]
ယုတ္တပဋိဘာနော၊ ကျိုးကြောင်းနှင့်ယှဉ်သောဉာဏ်အားထင်လာသော စကားရှိသည်။ ဟောတိ။ မုတ္တပဋိဘာနော၊ လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ်ဖြစ်သော စကားရှိသည်။ နော၊ မဟုတ်။ ဟိ၊ မှန်။
သီလသမာစာရသ္မိံ၊ စင်ကြယ်သော သီလ, စင်ကြယ်သောစိတ် အကျငိ့၌။ ဌိတဘိက္ခု၊ တည်သောရဟန်းသည်။ မုတ္တပဋိဘာနော၊ လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ်ဖြစ်သော ဉာဏ်အားထင်လာသော စကားရှိသည်။ ဝါ၊ ဖရိုဖရဲ ပြန့်ကျဲသောစကားရှိသည်။ နဟောတိ၊ မဟုတ်။ ပန၊ အဟုတ်ကား။ ယုတ္တပဋိဘာနော၊ ကျိုးကြောင်းနှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်အားထင်လာသော စကားရှိသည်။ ဟောတိ။ ( ကောဝိယ၊ အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့နည်း။) ဝင်္ဂီသတ္ထေရောဝိယ၊ ဝင်္ဂီသထေရ်ကဲ့သို့တည်း။
ဂတိမာတိ၊ ကား။ ဂမာတသမတ္ထာယ၊ ( မကြားနာအပ်သေးသောတရားတော်ကို) သိခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော။ ပညာယ၊ နှင့်။ သမန္နာဂတော၊ ၏။
ဓိတိမာတိ၊ ကား။ စာရဏသမတ္ထောယ၊ ( ကြားနာအပ် သင်ယူအပ်ပြီးသော တရားတော်ကို) ဆောင်ထားမှတ်သားခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော။ ပညာယ၊ နှင့်။ သမန္နာဂတော၊ ၏။ ပန၊ ကား။
မတိမာတိဧတ္ထ၊ ဟူသော ဤပါဌ်၌။ မတီတိ၊ မတိဟူသည်။ ပညာယ၊ ၏။ နာမမေဝ၊ ပင်တည်း။ တသ္မာ၊ ကြောင့်။ ပညဝါ၊ ပညာရှိ၏။ ဣတိအတ္ထော၊ နက်။
ဣတိ၊ သို့။ တီဟိပိ၊ သုံးပုဒ်လည်း ဖြစ်ကုန်သော။ [ ဂတိမာ ဓိတိမာ မတိမာ၊ ဟူသော သုံးပုဒ်။] ဣမေဟိ ပဒေဟိ၊ တို့ဖြင့်။ ပညာဝ၊ ကိုသာ။ ကထိတာ၊ အပ်ပြီ။
တတ္ထ၊ ထိုသီလသမာစာရ ကထာ၌။ ဟေဋာ၊ အောက်၌ ။ ( အောက်ဖြစ်သော အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟူသောပုဒ်၌)။ သမဏဓမ္မကရဏဝီရိယံ၊ ရဟန်း တရားကိုပြုကြောင်းဝီရိယကို။ ကထိတံ၊ ဆိုအပ်ပြီ။ [ ရှေးနိဿယ၌ “ သမဏဓမ္မကရဏ- ရဟန်းတရားကိုပြုခြင်း၌။ ဝီရိယံ၊ ကို” ဟုဝါကျရှိ၏။] ဣဓ၊ ဤဓိတိမာ ဟူသောပုဒ်၌။ ဗုဒ္ဓဝစနဂဏှန ဝီရိယံ၊ ဘုရားစကားတော်ကို သင်ယူကြောင်း ဝီရိယကို။
( ကထိတံ)။ တထာ၊ ထိုမှတပါး။ ဟေဋ္ဌာ၊ ၌။ ( အောက်ဖြစ်သော) ဇာဂရိယာနုယေဋဂမနုယုတ္ထော စျာယီဟူသော ပုဒ်၌)။ ဝိပဿနာပညာ၊ ကို။ ကထိတာ၊ ပြီ။ ဣဓ၊ ဤဓိတိမာ မတိမာ ဟူသောပုဒ်၌။ ဗုဒ္ဓဝစန ဂဏှပညာ၊ ကို ( ကထိတာ)။
န စ ကာမေစု ဂိဒ္ဓေါတိ၊ ကား။ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမေသု၊ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမတို့၌။ အဂိဒ္ဓေါ၊ မမက်မော။
သတော စ နိပကောစာတိ၊ ကား။ အဘိက္ကန္တ ပဋိက္ကန္တာဒီသု၊ ရှေ့သို့သွားခြင်း နောက်သို့ဆုတ်ခြင်း အစရှိကုန်သော [ အာဒိဖြင့် သတိပဋ္ဌာနသုတ်၌ လာသော အာလောကိတ, ဝိလောကိတ စသည်တို့ကို ယူ။] သတ္တသု၊ ကုန်သော။ ဌာနေသု၊ တို့၌။ သတိယာစေဝ၊ နှင့် လည်းကောင်း။ ဉာဏေနစ၊ နှင့်လည်းကောင်း။ သမန္နာဂတော၊ သည်။ ( ဟုတွာ)။ စရဘိ၊ လှည့်လည်၏။
နေပက္ကန္တိ၊ နေပက္ကံဟူသည်။ ပညာ၊ တည်း။ တာယ၊ ထိုပညာနှင့်။ သမန္နာဂတတ္ထာ၊ ပြည့်စုံသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ နိပကောတိ၊ နိပကော ဟူ၍။ ဝုတ္တော၊ အပ်ပြီ။တထာ ဟေဋ္ဌာ စသည်။ ။ ဇာဂရိယာနုယောဂမနုယုတ္တော စျာယီတို့၌ ပညာက်ုဟောတော်မူခဲ့၏၊ ဓိတိမာ မတိမာတို့၌လည်း ပညာကိုပင် ဟောတော်မူသဖြင့် ပညာနှစ်ပါး၏ ထူးခြားပုံကို ပြလို၍ “တထာ ဟေဋ္ဌာ” စသည်မိန့်။ [ စျာယီ၌ ဝိပဿမနာသာမက သမထလည်းပါ၏၊ သို့သော်ယုံမှားဖွယ် မရှိ၍ ချန်ထားသည်။]
ကာမေသု။ ။ ကာမအရ ဝတ္ထုကာမ ကိလေသကာမ နှစ်မျိုးလုံးကို ယူစေလို၍ “ ဝတ္ထုကာမ ကိလေသကာမေသု “ ဟုဖွင့်၊ ကာမီယတေတိကာမော- လိုလားနှစ်သက်အပ်သော ဝတ္ထုကာမ၊ ကာမေတီတိကာမော- လိုလားနှစ်သက်တတ်သော ကိလေသာကာမ။ [ စုရာဒိ ကမု+ ဏ။] ကာမောစ+ ကာမောစ ကာမာ- ဟုဧကသေသ်ပြု။
အဂိဒ္ဓေါ။ ။ ဂိဇ္ဈတီတိ ဂီဒ္ဓေါ- အလွန်လိုချင်မက်မောသူ၊ [ ဂိဓု+ တ။] ရူပစသေဋကာမဂုဏ်ငါးပါးသည် ဝတ္ထုကာမတည်း၊ ထိုအာရုံတို့၌ လိုချင်မက်မောသောတဏှာလောဘသည် ကိလေသကာမတည်း၊ ထိုကာမနှစ်လုံးပင် သာယာစရာ ဖြစ်သည်၊ ဥပမာ- ပွဲကြာ်ြနေသော လူတစ်ယောက်သည် မင်းသ္မီး မင်းသားနှင့် , သီချင်းသံဆိုင်းသံတို့ကို ကြည့်ရှုနားထောင်းနေစဉ် လွန်စွာပျော်ရွှင်မှု ကိလေသကာမဖြစ်နေ၏၊ နောက်နောက်အခါဝယ် ထိုပွဲအကြောင်းကို တွေး၍ သာယာပြန်၏၊ ဤသို့လျှင် ဝတ္ထုကာမကဲ့သို့ပင် ကိလေသကာမသည်လည်း နောက်နောက်တဏှာဖြင့် သာယာစရာဖြစ်သည်၊ သီလာစာရ၌တည်သော ရဟန်းကား ထို ကာမ နှစ်မျိုးလုံး၌ သာယာမှု မရှိတော့။ [ ကိလေသကာမောဓိ ဝတ္ထုကာမော ဝိယ ယထာပဝတ္တော အဿာဒီယတီတ် ဝုတ္တံ “ ဝတ္ထုကာမ ကိလေသကာမေသု အဂိဒ္ဓေါ” တိ။- ဋီကာ။]
နိပကော။ ။ အဘိ၊ ဋ္ဌ၊ ၂ ၊ ၃၃၂ - ၌ သာတစ္စံ နေပက္ကန္တိ၊ ပေ၊ ပရ်ပါကဂတတ္တာနေပက္ကသင်္ခါတံ ပညဉ္စ- ဝယ် ပရိပါကဂတတ္တာ- ဟူသော ဟိတ်၏ ပရိပါကပုဒ်တစိတ်ကို ကြည်ြ၍ “ နိပစ္စတိ ပညာအားဖြင့် ရင့်ကျက်၏၊ ဣတိ နိပတော” ဟုပြု။ [ နိ+ ပစ+ ဏွု။]
ဣဓာပိ၊ ဤ ဘဿသမာစာရာဒိ ဒေသနာကထာ၌လည်း။ သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ။