Issues
Select Version
Bhāsāṭīkā-ဘာသာဋီကာ
မြန်မာဘာသာ
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā

အညထာသတ္ထုဂုဏဒဿနာဒိ= အဖွင့်။

Author: Bhāsāṭīkā-ဘာသာဋီကာ @ IAPT

အညထာသတ္ထုဂုဏဒဿနာဒိ၊ အဖွင့်။

ဣဒါနိ၊ ၌။ ( အကရမ္ပရိယ သောဠသဓမ္မတို့ကို ပြပြီးရဋ ယခုအခါ၌)။ အပရေနပိ၊ အခြားလည်းဖြစ်သော။ အာကာရေန၊ အခြင်းအရာအားဖြင့်။ ဝါ၊ အပြားအားဖြင့်။ [ ဋီကာ၌ ပကာရသဒ္ဒါဖြင့်ဖွင့်ထားပုံကိုကြည့်၍ “ အပြား” ဟု ပေးပါသည်။] ဘဂဝတော၊ ၏။ ဂုဏေ၊ ဂုဏ်တော်တို့ကို။ ဒဿေန္တော၊ သည်။ ( ဟုတွာ) ယံတံ ဘန္တေတိ အာဒိံ၊ အစရှိသော စကားကို။ အာဟ၊ လျှောက်ပြီ။
တတ္ထ၊ ထို ယံ တံ ဘန္တေ အစရှိသော စကားရပ်၌။ သဒ္ဓေန ကုလပုတ္တေနာတိ( ဧတ္ထ)၊ ဟူသော ဤပါဌ်၌။ သဒ္ဓါ၊ သဒ္ဓါရှိကုန်သော။ ကုလပုတ္တာ နာမ၊ အမျိုးကောင်းသားတို့ မည်သည်။ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာ၊ အတိတ် အနာဂတ် ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ကုန်သော။ ဝါ၊ အတိတ် အနာဂတ် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ဖြစ်ကုန်သော။ ဗောဓိသတ္တာ၊ ဘုရားအလောင်းတို့တည်း။ဣမိနာပိ။ ။ ဤအပိဖြင့် ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီသော အပရမ္ပရိယ ဓမ္မများကိုသာ သိမ်းယူသည် မဟုတ်, နောက်၌ပြမည့် “ ယံတံ ဘန္တေ သဒ္ဓေန ကုလပုတ္တေန ပတ္တဗ္ဗံ” စသောဂုဏ်တော်များကိုလည်း သိမ်းယူသည်၊ ထိုကြောင့် ဝုတ္တာ ဝုတ္တ သမုပစ္စည်းဟုမှတ်ပါ၊ မှန်၏- နောက်၌ပြမည့် ဂုဏ်တော်များသည်လည်း အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ ကြည်ညိုခြင်း၏အကြောင်းကို ထင်ရှားစေသည်သာ၊ ဣမိနာပီတိ ပိသဒ္ဒေါ န ကေဝလံ ဝုတ္တတ္ထသမုစ္စယတ္ထော၊ အထခေါ အဝုတ္တတ္ထသမုစ္စယတ္ထောပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ ယံ တံ ဘန္တေတိ အာဒိနာပိ ဟိ ဘဂဝတော ဂုဏဒဿနံ တဿေဝ ( ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ပင်) ပသာဒဿကာရဏဝိဘာဝနံ ( ဋီ)။
အပရမ္ပရိယဓမ္မေ။ ။ ပါဠိတော်၌ အပရံ ပန ဘန္တေ စသည်ဖြင့် အပရံ အပရံပုဒ်ပါသောတရားတို့ကို “ အပရမ္ပရိယဓမ္မ” ဟုဆိုသည်၊ တမျိုးပြီးတမျိုး ဆက်ဆက်ဆင်ခြင်သုံးသပ်အပ်, လျှောက်အပ်သော တရားများ- ဟူလို၊ သောဠသသရုပ်ကို ပါဠိတော်ကြည့်ပါ၊ သို့ရာတွငမ ပုဒ်စဥမ ( ၁၅၃)၌ နှစ်ပါးပါသည်ကိုလည်း သတိပြု။
တသ္မာ၊ ကြောင့်။ ( ထိုသို့ ဗောဓိသတ္တာတို့၏ သဒ္ဓါ ကုလပုတ္တမည်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်)။ ယံ၊ အကြင်အရာသို့။ စဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တေန၊ သဗ္ဗညု ဘုရားအလောင်းတော်သည်။ ပတ္တဗ္ဗံ၊ ရောက်ထိုက်၏။ ဣတိ၊ ဤအနက်သည်။ ဝါ၊ ကို။ ဝုတ္တံ ဟောတိ။ ပန၊ ပရိဟာရပက္ခမှတပါး စောဒက ပက္ခကို ဆိုဦးအံ့။သဒ္ဓါ၊ ပေ၊ မောဓိသတ္တာ။ ။ ဘုရားရှင်တို့၏ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် သဗ္ဗညုတ ဉာဏ်တော်ဟူသော သမ္မာသမ္ဗောဓိ၌ ယုံကြည်သောကြောင့် အထူးအားဖြင့် သဒ္ဓကုလပုတ္တအရ ဘုရားအလောင်းတော်များကို ယူရ၏၊ မှန်၍- ထိုဗောဓိသတ္တတို့သည်မြတ်သောဆုကို ပန်တော်မူရာအခါမှစ၍ တစုံတယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကမျှ မပြောင်းလဲစေနိုင်လောက်အောင် မဟာဗောဓိဉာဏ်၌ ငြိကပ် စွဲမြဲတော်မူကြသည်၊ ထိုကြောင့် ဗောဓ်သတ္တတို့၏ ဗောဓိဉာဏ်၌ ယုံကြည်မှု မပြောင်းလဲပုံကိုလည်းကောင်း, ပါရမီဖြည့်လျှင် ဗောဓိဉာဏ်ကို ရနိုင်သည် ဟု ယုံကြည်သဖြင့် ကံနှင့် ကံ၏အကျိုး၌ ယုံကြည်မှု မပြောင်းလဲပုံကိုလည်းကောင်း သိနိုင်သည်။
ဋီကာ။ ။ ဗုဒ္ဓါနံ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ သဒ္ဒဟနတော ဝိ‌ေသတော သဒ္ဓါကုလပုတ္တာ နာမဗောဓိသတ္တာ၊ မဟာဗောဓိသတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော၊ တေ ဟိ မဟာဘိနီဟာရကော ပဋ္ဌာယ မဟာဗောဓိယံ သတ္တာ အာသတ္တာ လဂ္ဂါနိယတဘာဝူပဂမနေန ( မြဲသည်၏အဖြစ်သို့ရောက်သဖြင့်) ကေနစိ အသံဟာရိဉဘာဝတော ( မဆွဲဆောင်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်တည်း)၊ ယတော ( ယင်းသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်) နေသံ နကထဉ္စိ တတ္ထ( ထို မဟာဗောဓိ၌) သဒ္ဓ့ယ အညထတ္တံ ( တမျိုးတဖုံ၏အဖြစ်သည်) ဟောတခ၊ ဧတေနေဝ တေသံ ( ထိုဗောဓိသတ္တတိူ့၏) ကမ္မဖလံ သဒ္ဓါယပိ အာထတ္ထာဘာဝေါ ( တမျိုးတဖုံ ပြောင်းလဲမှု၏ မရှိခြင်းကို) ဒီပိတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော။
ဝိဂ္ဂဟ။ ။ မဟာဗောဓိယံ သတ္တာ အာသတ္တာ လဂ္ဂါကို ကြည့်ဦ “ ဗောဓိယံ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၌+ သတ္တော- ငြိကပ် စွဲမြဲသူတည်း၊ ဗောဓိသတ္တော” ဟု ပြု၊ သာဝကဗောဓိသတ္တ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တသုံးမျိုးတွင် သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တကို ယူပါ၊ ထိုဗောဓိသတ္တကိုမဟာသတ္တ, မဟာဗောဓိသတ္တ, ဗုဒ္ဓင်္ကုရ စသည်ဖြင့် သုံစွဲပုံကို ဇာတကများ၌ တွေ့ရသည်။ [ အံ့- ဋီ၊ ၂ ၊ ၂၀၂ ၌ အခြားနည်းများ ရှိသေး၏။]
**တသ္မာ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တေန**။ ။ [ ပါဠိတော် ကြည့်ပါ။] “ ယံ တံ ဘန္တေသဒ္ဓေန ကုလပုတ္တေန ပတ္တဗ္ဗံ၊ ပေ၊ အနုပ္ပတ္တံ တံ ဘဂဝတာ” ဟုရှိ၏၊ ဤ၌ “ သဒ္ဓေန” ဝယ် အတိသယအနက်အပိုပါသော အဿတ္ထိအနက်ဟော ဏ ပစ္စည်းတည်း၊ လွန်ကဒသောသဒ္ဓါရှိသူ၊ ဟူလို။ [ အဿတ္ထိအနက်ဟော ပစ္စည်းများ၏ ပဟူတ ပသံသာစသော အနက်များ၌ဖြစ်ပုံကို ပဟူတေစ ပသံသာယံစသော မောဂ္ဂလ္လာန် စတုတ္ထကဏ္ဍ၇၈ သုတ်လာ ဂါထာဖြင့် သိပါ။]
ကိံ၊ အဘယ်အရာသို့။ တေန၊ ထိုသဗ္ဗညု ဗောဓိသတ္တသည်။ ကတ္တဗ္ဗံ၊ နည်း။ ( ဣတိ၊ ဤကား အမေးတည်း)။ နဝ၊ ကုန်သော။ လောကူတ္တရ ဓမ္ဗာ၊ တို့သို့။ ( ပတ္တဗ္ဗာ၊ ထိုက်ကုန်၏။ ဣတိ၊ ဤကားအဖြေတည်း)။
အာရဒ္ဓဝီရိယေနာတိ အာဒီသု၊ အာရဒ္ဓ ဝီရိယေန အစရှိသော သမာသိပုဒ်တို့၌။ ဝီရိယံ ထာမောတိ အာဒီနိ၊ ဝီရိယံ ထာမော အစရှိသော အစိတ်အစိတ်ပုဒ်ဆို့သည်။ [ အာဒိဖြင့် ပရက္ကမပုဒ်ကိုယူ။] သဗ္ဗာနေဝ၊ အလုံးစုံတို့သည်ပင်။ ဝီရိယဝေဝစနာနိ၊ ဝီရိယ၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ် စကားလှယ်တို့တည်း။
တတ္ထ၊ ထိုအာရဒ္ဓဝီရိယေန ထာမဝတာ အစရှိသောပုဒ်တို့၌။ [ အာရဒ္ဓဝီရိယေန ထာမဝတာ စသည်၌ အပေါင်းအာဓာရ အစိတ်အာဓေယ် စပ်။] အာရဒ္ဓဝီရိယေနာတိ၊ ကား။ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယေန၊ ချီမြှောက်အပ်သော ဝီရိယရှိသော။တဖန်- ဖို “ သဒ္ဓေနကုလပုတ္တေန” ပုဒ်သည် “ အနုပ္ပတ္တံ တံ ဘဂဝတော” ၏ အနိယမဖြစ်၍ ထိုပုဒ်၏အနီး၌ တည်ရှိနေသည် ဟု ဆိုနိုင်၏၊ ဤ အကြောင်းနှစ်ပါးကြောင့် “ သဒ္ဓေန ကုလပုတ္တေန” သည်ထူးခြားသော အနက်ရှိသောပုဒ်ဖြစ်၍ “ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တေန” ဟုဖွင့်နိုင်သည်၊ “ အကြင်ဂုဏ်ကို အလွန်သဒ္ဓါရှိသော အမျိုးကောင်းသားသည် ရောက်ထိုက်၏၊ ထိုဂုဏ်ကို ဘုရားရှင်ရောက်အပ်ပြီ” ဟုဆိုသဖြင့် “ အလွန်သဒ္ဓါရှိသော အမျိုရကောင်းသား” ဟူသည် “ သဗ္ဗညုဘုရားအလောင်းတည်း” ဟုသိနိုင်သည်- ဟူလို။
ဋီကာ။ ။ တသ္မာတိယသ္မာ အတိသယဝစနိစ္ဆာဝသေန( အလွန်ကို ဆိုလိုခြင်း၍အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း) အနုပ္ပတ္တံ တံ ဘဂဝတာတိ သဒ္ဒန္တရ သန္နိဓာနေနစ ( သဒ္ဓါတပါး၏ အနီး၌ တည်နေသဖြင့်လည်းကောင်း) ဝိသိဋ္ဌဝိသယံ ( ထူးသော ဖြစ်ရာအနက်ရှိ၏) သဓဒ္ဓန ကုလပုတ္တေနာတိ ဣဒံ ပဒံ၊ တသ္မာ။ [ နိဿယ၌မူ အဋ္ဌကထာရှေးဝါကျ၍အနက်ကို ထုံစံအတိုင်း စွဲလိုက်သည်။]
လောကုတ္တရဓမ္မာ။ ။ အလုံစုံသောဘုရားရှင်တို့ ရောက်ထိုက် ရထိုက်သောဂုဏ်ဟူသည် အဋ္ဌကထာ သာရိပုတ္တသီဟနာဒ အဖွင့်၌ ပြခဲ့သည့်အတိုင်း များစွာရှိ၏၊ အချုပ်မှာ- အစိန္တေယျ အပရိမေယျ ဂုဏ်တော်များတည်း၊ ထိုဗုဒ္ဓဂုဏ်တော်အားလုံးကိုရရှိဖို့ရန် အခြေခံအကြောင်းမှာ လောကုတ္တရာတရား ကိုးပါးဖြစ်သောကြောင့် “ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ” ဟုဆိုထားသည်။ [ လောကုတ္တရဓမ္မ သမဓိဂမ မူလကတ္တာသဗ္ဗဗုဒ္ဓ ဂုဏသမဓိဂမဿ “ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ” တိ ဝုတ္တံ၊- ဋီကာ။]
အာရဒ္ဓ ဝီရိယေနာတိ အာဒီသု။ ။ သမာသပဒေသု “ ဝီရိယံ ထာမောတိ” အာဒီနိ အဝယဝပဒါနိ၊ အာဒိ သဒ္ဒေန ပရက္ကအပဒံ သင်္ဂဏှာတိ ( သိမ်းယူ၏) ၊ နဂေါရယှပဒံ၊ န ဟိ တံ ( ထိုဓောရယှပုဒ်သည်) ဝီရိယ ဝေတစနံ၊ အထ ခေါ ဝီရိယဝန္တဝါစကံ ( ဝီရိယရှိသူကို ဟောသောပုဒ်တည်း)၊ ဓုရာယ+ နိယုတ္တောတိ ဟိ ဓောရယှော။- ဋီကာ။
ထာမဝတာတိ၊ ကား။ ထာမသမ္ပန္နေန၊ ဝီရိယအစွမ်းနှင့်ပြည့်စုံသော။ ထိရဝီရိယေန၊ ခိုင်မြဲသော ဝီရိယရှိသော ( သဒ္ဓေန ကုလပုတ္တေန၊ ဟု ပါဠိတော်၌ စပါ)။
ပုရိသထာမေနာတိ၊ ကား။ ထာမဝတာ၊ ဝီရိယစွမ်းနိုင်ရှိသော။ တေန၊ ထို အမျိုးကောင်းသားသည်။ ဝါ၊ ထိုသဗ္ဗညု ဘုရားအလောင်းသည်။ ယံ၊ အကြင် လောကုတ္တရာတရားကိုးပါးသို့။ ပုရိသထာမေန၊ ယောကျာ်း၏အစွမ်းဖြင့်။ ပတ္တဗ္ဗံ၊ ထိုက်၏။ ဣတိ ဝုတ္တံဟောတိ။ဓောရယှော။ ။ ဓုရဲ ဝဟန သမတ္ထေနကိုကြည့်၍ “ ဓုရံ+ ဝဟတီတိ ဓောရယှော” ဟုပြုသင့်၏၊ မောဂ္ဂလ္လာန စတုတ္ထဏာဒိကဏ္ဍ( ၁၂၀) သုတ်၌လည်း ဤအတိုင်းပင်ပြ၍ “ ယှဏ်” ပစ္စည်းသက်ထားသည်၊ ဋီကာ၌ကား - အဋ္ဌကထာအဖွင့်ကို အဓိပ္ပါယ်ယတ္ထဟု ယူဆ၍ နိယုတ္တတဒ္ဓိတ် ပြုသည်။
အသမဓုရေဟိ။ ။ အနညသာဓာရဏ ဓုရေတိ၊ ပရေသံ အသယှ သဟနာ( မခံနိုင်သောအရာကို ခံနိုင်ရည်ရှိတော်မူကုန်၏) လေဋကနာထဋ၊- ဋီကာ၊ ဝီရိယ ရှိသူများသည် ကြိုးကြိုးစားစား အလုပ်လုပ်လေ့ရှိသဖြင့် ဝီရိယ မရှိသူများထက် ပင်ပန်းကြ၏၊ “ ဝီရိယ”ဟူသည် အချိန်မှန်မှန်ဖြင့် ကြိုကြိုတင်တင် ကြိုးစားရသောအရာဖြစ်၍ “ ဓုရ- တာဝန်” ဟုပင် ဆိုရ၏၊ ထိုတာဝန်ကို ဆောင်ရာတွင် သာမာန်လူတို့ ခံနိုင်ရည်မရှိကြ၊ ဘုရားရှင်တို့ကား ဝီရိယ ပါရမီတော်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် လောက၌သူများတကာ အဆင်းရဲမခံနိုင်သောအရာကို ဇွဲရှိရှိဖြင့် ခံနိုင်ရည်ရှိတော်မူကြပါပေသည်၊ ထိုကြောင့်ပင် ဘုရာရဖြစ်သောအခါ တလောကလုံး ညွတ်ရုံးကိုးစား အားထားလောက်သော “ ပယတ္တ” ဘုန်းတော်ကို ရရှိတော်မူကြသည်။
တံ သဗ္ဗံ။ ။ ထုံးစံအတိုင်း အနိယမဝါကျကိုကြည့်၍ “ လောကုတ္တရာ ၉ပါး“ ဟုပေးပါသည်၊ ဋီကာ၌ကား- “ အစိန္တေယျာ ပရိမေယျဘေဒံ ဗုဒ္ဓါနံ ဂုဏဇာတံ ( ဂုဏ်အပေါင်း)” ဟု ရသင့်သမျှဖွင့်ထားသည်။
အနန္တရပဒဒေံယေပိ၊ အခြားမဲ့ဖြစ်သော ပုဒ်နှစ်ပါးအပေါင်း၌လည်း။ ဧသေဝ၊ ဤ ဆိုအပ်ပြီးသော အစီအရင်သည်ပင်။ နယော၊ အနက်အဓိပ္ပါယ်ကိုဆောင်ကြောင်း အစီအရင်တည်း။ [ ပုရိသဝီရိယေန ပုရိသပရက္ကမေနတို့ကို အနန္တရပဒဒွယဟု ဆိုသည်။]
ပုရိသဓောရယှေနာတိ၊ ကား။ အသမဓုရေဟိ၊ အခြားသူတို့နှင့်မတူသော ဝီရိယဟူသော ဝန်ရှိကုန်သော။ ဗုဒ္ဓေဟိ၊ တို့သည်။ ယာ ဓုရေ၊ အကြင် လုံ့လဝီရိယဟူသော ဝန်ကိူ။ ဝဟိတဗ္ဗာ၊ ဆောင်ထိုက်၏။ တံ ဓုရံ၊ ထို လုံ့လဝီရိယဟူသော ဝန်ကို။ ဝဟနသမတ္ထေန၊ ဆောင်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော။ ( ဆောင်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သေူ)။ မဟာပုရိသေန၊ ယောကျာ်းမြတ်သည်။ [ ဘုရားအလောင်းကိုရည်ရွယ်သည်။] ( ပတ္တဗ္ဗံဟု ပါဠိတော်၌စပ်)။
အနုပ္ပတ္တံ တံ ဘဂဝတောတိ၊ ကား။ သဗ္ဗံ၊ သော။ တံ၊ ထိုလောကုတ္တရာတရား ကိုးပါးသို့။ အတီတာနာဂတဗုဒ္ဓေဟိ၊ တို့သည်။ ပတ္တဗ္ဗံ၊ ထိုက်၏။ သဗ္ဗမေဝ၊ အလုံးစုံသော လောကုတ္တရာတရားသို့ပင်။ အနုပ္ပတ္တံ၊ အစဉ်ရောက်တော်မူအပ်ပြီ။ ဘဂဝတော၊ ၏။ ဝါ၊ မှာ။ ဦးနော၊ ယုတ်လျော့သော ( လိုနေသော)။ ဧကဂုဏောပိ၊ တပါးသော ဂုဏ်သည်လည်း။ နတ္ထိ၊ ရှိတော်မမူ။ ဣတိ၊ သို့။ ဒဿေတိ၊ ၏။ [ အတိတ် အနာဂတ် ဘုရားရှင်တို့ရထိုက်သော ဂုဏ်အားလုံးကို ရရှိတော်မူပြီးဖြစ်သည်၊ တပါးတလေမှ လိုနေတာမရှိပါ- ဟု ဆိုလိုသည်။]
ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂန္တိ၊ ကား။ ဝတ္ထုကာမေသု၊ ဝတ္ထုကာမတို့၌။ ( ကိကေသကာမ၏ တည်ရာ ငါးဖြာအာရုံ ကာမဂုဏ်တို့၌)။ ကာမသုခလ္လိကာနု ယောဂံ၊ ကိလေသာ ကာမနှင့် တကွဖြစ်သော ချမ်းသာ၌ ငြိကပ်တွယ်တာသည်ဖြစ်၍ အဖန်ဖန်အားထုတ်မှုကို။ ဝါ၊ ကာမချမ်းသာ၌ ငြိကပ်တွယ်တာသည်ဖြစ်၍ အဖန်ဖန် အားထုတ်မှုကို။ ( နစ အနုယုတ္တော- ဟု ပါဠိတော်၌စပ်)။အတီတာနာဂတ၊ ပေ၊ နတ္ထိ။ ။ ပါရမိတာ ( ပါရမီအားလုံး၍ဖြစ်ကြောင်း ရှေးကောင်းမှု) ဗုဒ္ဓနံ သမာနမေဝ၊ တသ္မာ အာဟ “ အတီတာ နာဂတ၊ ပေ၊ ဦးနော နတ္ထီ” တိ။- ဋီကာ။ [ ပါရမိတာနှင့်စပ်၍ မှတ်ဖွယ်ကို စရိယဋပိဋက၊ ဋ္ဌ၊ ၂၇၂, ၂၇၃ ၌ ရူ။]
ကာမေသု။ ။ “ ဝတ္ထုကာမေသု” ဟုဖွင့်၏၊ ရူပသဒ္ဒစသော အာရုံငါးပါးငည်ကိလေသာ ကာမ၏ တည်းာ ( အာရုံပြုရာ) ဖြစ်၍ “ ဝတ္ထု” ဟုခေါ်၏၊ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် “ ကာမ” ဟုလည်း ခေါ်၏၊ အခြားနေရာ၌ ကာမဂုဏ” ဟု သုံးစွဲပုံကိုကြည့်၍ မြန်မာတို့က “ ငါးဖြာအာရုံကာမဎုဏ်” ဟု နားလည်နေကြသည်။
**ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂံ**။ ။ အလ္လီယတီတထ အလ္လိကာ၊ [ အာ+ လီ- အလ္လီယနအနက်ဟော+ဏွု။] ဏွုကို အကပြု ဣတ္ထီဇောတက ဤပစ္စည်းဖြင့် “ အလ္လိကာ” ဟု ဖြစ်သည်၊ အလ္လိကာ+ ဟုတွာ+ အနုယောဂေါ အလ္လိကာနုယောဂေါ၊ ငြိကပ်ဆွယ်တာ သာယာသည် ဖြစ်၍ အဖန်ဖန်အားထုတ်မှု= ထပ်ကာထပ်ကာ ခံစားမှု။ [ ကာမသုခေ အလ္လီနာ ဟုတွာ အနုယုဉ္စနံ၊- ဋီကာ။]
ဆက်ပါဦးမည်။ ။ ဝတ္ထုအာရုံ ကာမဂုဏ်ကို ခံစားသောအခါ ကိလေသာကာမနှင့် တကွဖြသော “ သုခ ဝေဒနာ” ဖြစ်၏ ( လောဘမူ သောမနဿ ဝေဒနာတည်း)၊ ထိုကို “ ကာမသုခလ္လိကာ” မည်၏၊ ထိုတဏှာမျိုး နောက်ဖပ်ဖြစ်သည်ကို “ အနုယောဂ” ဟုဆိုသည်။ [ ကာမသုခေ+ အလ္လိကာနုယောဂေါ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါ။] ဋီကာကို မှီသော အဓိပ္ပါယ်တည်း၊ ကာမသုခလ္လိကာ၌ လ္လိကအနက်မရှိ ဟု ဖွင်သော နည်းလည်းရှိသေး၏၊ ဓမ္မစကြာအဖွင့် သာရတ္ထ-၃ ၊ ၁၆၉၊ ပိအတ်-၂၊ ၉၀- စသည်၌ ကြည့်။
အညေ၊ အခြားကုန်သော။ ကေဏိယ ဇဋ်လာဒယော၊ ကေဏိယ ရဩေအစရှိကုန်သော။ သမဏဗြဟ္မဏာ၊ တို့သည်။ ( ပရိစာရေန္တိ၊ ၌စပ်) ကော= အဘယ်သူသည်။ ပရလောကံ၊ နောက်လောကကို( နောက်ဘဝကို)။
ဇာနာတိ၊ ရှိမှန်းသိသနည်း။ မုဒုကာယ၊ နူးညံ့သော ( သိမ်မွေ့ နုနယ်သော)။ လောမသာယ၊ နူးညံ့သော အမွှေးရှိသော။ ဣမိဿာ ပရိဗ္ဗာဇိကာယ၊ ဤပရိဗိုဇ်မလေး၏။ ဗာဟာယ၊ လက်မောင်း၏။ သမ္ဖဿော၊ အတွေ့အထိသည်။ သုခေါ၊ ချမ်းသာ၏။ ဣတိ၊ ဤသို့ကြံ၍။ မောဠိဗန္ဓာဟိ၊ ဖွဲ့အပါသော ဥသျှောင်ဆံပင်ရှိကုန်သော။ ပရိဗ္ဗာဇိကာဟိ၊ ပရိဇိုဇ်မကလေရတို့ကို။ ပရိစာရေန္တနယထာ၊ ပြုစုလုပ်ကျွေးစေကြကုန်သကဲ့သို့။ သမ္ပတ္တံ သမ္ပတ္တံ၊ ရောက်လာရောက်လာသော။ ရူပါဒိ အာရမဏံ၊ ရူပအစရှိသော အာရုံကို။ အနုဘဝမာနာ၊ ခံစားကုန်လျက်။ ကာမသုခံ၊ ကာမချမ်းသာကို။ အနုယုတ္တာယထာ၊ အဖန်ဖန်အားထုတ်ကြသကဲ့သို့။ ဧဝံ၊ တူ။ နအနုယုတ္တော၊ မမူ။ ( တနည်း) မောဠိဗန္ဓာဟိ၊ ကုန်သော။ ပရိဗ္ဗာဇိကာဟိ၊ ပရိဗိုဇိမ တို့နှင့်အတူ။ သမ္ပတ္တံ သမ္ပတ္တံ၊ သော။ ရူပါဒိအာရမဏံ၊ ကို။ အနုဘဝမာန၊ ကုန်လျက်။ ကာမသုခံ၊ ကို။ အနုယုတ္တာ၊ ကုန်သည်။ ( ဟုတွာ)။ ပရိစာရေန္တိယထာ၊ ဣန္ဒြေတို့ကို ထက်ဝန်းကျင် လှည့်လည်စေကြသကဲ့သို့။ ဝါ၊ ပျော်ပျော် ပါးပါး ခံစားကြသကဲ့သို့။ ဧဝံ၊ တူ။ န အနုယုတ္တော၊ မမူ။ ဣတိ၊ သို့။ ဒဿေတိ၊ ၏။ကေဏိယ ဇဋိလ။ ။ ကေဏိယရသေ့သည် မူလကပင် ဓနရှင်ဖြစ်၏၊ ရသော့ဖြဟ်သောအခါလည်း ပစ္စည်းတိုးပွါးအောင် ကြိုးစား၏၊ နေ့အခါ ရသေ့ဝတ်ဖြင့်နေ၏၊ ညဉ့်အခါ ကာအချမ်းသာကို ခံစား၏၊ ထိုကြောင့် “ ကေဏိယ ဇဋိလာဒယော”ဟုပုံစံထုတ်ထားသည်။ [ အကျယ်ကို ဝိနယမဟာဝဂ္ဂ ဘေသဇ္ဇက္ခန္ဓက၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသသေလသုတ္တ၊ ပါဠိအဋ္ဌကထာတို့၎င်း ရှုပါ။]
ကောဇာနာတထ ပရလောကံ။ ။ ကောဇာနာတိ ပရလောကံ “ အတ္ထီ” တိ၊ ( နောက်ဘဝ ရှိတယ်လို့ ဘယ်သူသိသလဲ)၊ ဧတ္ထကော ( ဒီကိစ္စမှာ ဘယ်သူမှ မသိနိုင်)၊ ဧကဝိသယော ယံ ဣန္ဒြိယ ဂေါစရော ( ဤ မျက်စိ စသည်တို့၏ ကျက်စားရာအာရုံ- ယခု မျက်မြင် ကိုယ်တွေ့ အရာသည် တစ်ခုတည်းသော အရာဖြစ်၏၊ နောက်ထပ်ဘာမျှမရှိ၊ ဣတိ ဧဝံဒိဋ္ဌိ ( ဤသို့ သေလျှင် ဘဝပြတ်၏ ဟူသော ဥစ္ဆေဒအယူရှိသူ) ဟုတွာတ် အဓိပ္ပါယော၊- ဋီကာ။ [ “ တဘဝသာရှိ၏, နောက်ဘဝ မရှိ” ဟု ယူဆသူများသည် အကုသိုလ်ကို ရဲရဒကြီး ပြုကြသည်- ဟု မှတ်ချက် ယူပါ။]
ပရိစာရေန္တိ။ ။ “အတ္တနော ပါရိစာရိကံ ကရောန္တိ” ဟုဋီကာ ပဌမဖွင့်၏၊ ဤနည်း၌ “ ပရိစာရေန္တိ” ဝယ် “ ပရိ+ စရ” သည် “ ပါရ်စရိယ “ အနက်ဟောတည်း ကာရိတ်ပစ္စည်း၊ “ ပရိဗိုဇ်မလေးများကို ပြုစုစေ” ဟူရာ၌ “ ပရိဗိုဇ်မလေးများကို မိမိ၏အလုပ်အကျွေး ဇနီးမလေးများအရာ ထားကြသည်- ဟူလိူ၊ ဤအဓိပ္ပါယ်အရ “ မေဋဠိဗန္ဓာဟိ ပရိဗ္ဗာဇိကာဟိ” သည် ပရိစာရေန္တိ၌ ဓာတ် ကတ္တား, ကာရိတ်ကံတည်း၊ ဤအတိုင်း ပဌမနည်းပေးထားသည်။
ဒုတိယနည်း။ ။ “ဣန္ဒြိယာဝါ တတ္ထ( ထိုအာရုံတို့၌) ပရိတော စာရေန္တိ” ဟူသော ဋီကာဒုတိယနည်းအလို ပရိသည် ပရိတော ( ထကိဝန်းကျင ဟိုဟိုဒီဒီ) အနက်ဟော၊ စရသည် လှည့်လည်ခြင်း အနက်ဟော၊ ကာရိုတ် ဏေပစ္စည်း၊ ထို၏ကံက်ု “ဣန္ဒြိယာနိ” ဟု ထည့်သည်၊ “ ဣန္ဒြေတို့ကို ထက်ဝန်းကျင် လှည့်လည်စေဟူရာ၌ မိမိ၏ မျက်စိ နားစသည်တို့ကို အဆင်း အသံစသော အာရုံဆီသို့ပို့၍ လှည့်လည် ပြောင်းလဲ တမျိုးပြီးတမျိုး ခံစားနေသည်- ဟု ဆိုလိုသည်၊ ဤနည်း၌ မောဠိဗန္ဓာဟိ ပရိဗ္ဗာဇိကာဟိ တို့သည် ကာရိုဏ်း ( သို့မဟုတ်) သဟတ္ထဖြစ်သင့်သည်။
**ဂမ္မံ**။ ။ ဂါမအရ ဌာနဖြစ်သော ရွာဖြင့် ဌာနီဖြဟ်သော လူတို့ကို ယူစေလို၍” ဂါမဝါသီနံ” ဟုဖွင့်၊ “ ဂါမာနံ+ အယံ- ဂမ္မော၊ ရွာသူ ရွာသားတို့၍+ ဥစ္စာဖြစ်သောအကျင့်” ဟု ဣဒံ တဒ္ဓိတ်ပြု။ [ ဂမ္မောတိ ဂါမဝါသီနံ သန္တကော, တေဟိသေဝိတဗ္ဗတာယ၊- သာရတ္ထ၊ ၃ ၊ ၁၆၉။] သဒ္ဒါ ကျမ်းတို့၌ကား “ ဂါမေ+ ဘဝေါ- ရွာ၌ဖြစ်သောအကျင့်” ဟု ဘာဝတဒ္ဓိတ်ပြုသည်။ [ ရူပသိဒ္ဓိ၊ ၂၃၁။] ရွာ၌ ဖြစ်သောအကျင့်ဟူသည်လည်း ရွာသူရွာသားတို့၏ အကျင့်ပင်ဖြစ်၍ အဓိပ္ပါယ် အတူပင်။
**ပေါထုဇ္ဇနိကံ**။ ။ ပုထုဇ္ဇနာနံ+ အယံ- ပေါထုဇ္ဇနိကော ဟုပြု၊ အများအားဖြင့် ထိုကာမဂုဏ် ချမ်းသာကို ပုထုဇဥိတို့ မှီဝဲလေ့ရှိသောကြောင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ဥစ္စာဟု ဆိုနိုင်ရကား “ ပုထုဇ္ဇနေစိ သေဝိဟဗ္ဗံ” စု အဓိပ္ပါယ် ဖွင့်သည်။ [ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဣဒန္တိပေါထုဇ္ဇနိကံ၊ ယထာ ( အကြင် အခြင်းအရာအားဖြင့်) ပန တံ ( ထို ကာမသုခသည်) ပုထုဇ္ဇနာနံ ဣဒန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ၊ တံ ( ထိုအခြင်းမရာကို) ဒဿေတုံ ပုထုဇ္ဇနေဟိ သေဝိတဗ္ဗန္တိ အာဟ၊ ၊- ဋီကာ။]
မှတ်ချက်။ ။ ဋီကာ၌ ကာမသုခံ ပုဒ်တစိတ်ကိုငဲ့၍ “ ပုထုဇ္ဇနာနံ+ ဣဒံ- ပေါထုဇ္ဇနိကံ” ဟု နပုံလိန်ဖြင့် ဆိုဟန်တူ၏၊ ဤ၌ကား ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ၌ စပ်ရမည် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း, “ ယော စာယံ ကာမေသု ပါမသုခလ္လိကာနူယောဂေါဟီနော ဂမ္မော ပေါထုဇ္ဇနိကော” ဟုဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် ပါဠိတော်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ပုံလိန်ဖြင့်ဆိုလိုက်သည်။ [ အဋ္ဌကထာ၌ ဟီနံ ဂမ္မံစသည်ဖြင့် ရှိခြင်းမှာ ပါဠိတော်အတိုင်း ဒုတိယန္တထားခြင်းသာ ဖြစ်သည်။]
ဟီနန္တိ၊ ကား။ လာမကံ၊ ယုတ်ညံ့သော။
ဂမ္မန္တိ၊ ကား။ ဂါမဝါသီနံ၊ ရွာ၌နေသူ လူတို့၏။ ဝါ၊ ရွာသူ ရွာသားတို့၏။ ဓမ္မံ၊ အကျင့်ဖြစ်သော။
ပေါထုဇ္ဇနိကန္တိ၊ ကား။ ပုထုဇ္ဇနေဟိ၊ ပုထုဇဉ်တို့သည်။ သေဝိတဗ္ဗံ၊ မှီဝဲထိုက်သော။
အနရိယန္တိ၊ ကား။ နနိဒ္ဒေ့သံ၊ အပြစ်ရှိသည် မဟုတ်သော။
ဝါ၊ မစင်ကြယ်သော မသန့်ရှင်းမဟုတ်သော။ ဝါ၊ တနည်း။ အရိယေဟိ၊ အရိယာတို့သည်။ န သေဝိတဗ္ဗံ၊ မမှီဝဲထိုက်သော။
အနတ္ထသဉှိတန္တိ၊ ကား။ အနတ္ထ သံယုတ္တံ၊ စီးပွါးနှင့် မစပ်ယှဉ်သော။ ဝါ၊ အမျိုးမျိုးသော မကောင်းကျိုးတို့နှင့်စပ်ယှဉ်သော။ ( ကာမေသု ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂံ- ဟု ပါဠိတော်၌ စပ်။)
အတ္တကိလမထာနုယောဂန္တိ၊ ကား။ အတ္တနော၊ မိမိ၏။ အာတာပန ပရိတာပနာနုယောဂံ၊ ရှေ့ရှု ပူလောင်စေကြောင်းအကျင့်, ထက်ဝန်းကျင် ပူလောင်စေကြောင်း အကျင့်ကို အဖန်ဖန်အားထုတ်အားထုတ်မှုကို။ ( န စ အနုယုတ္တော- ဟု ပါဠိတော်၌ စပ်)။**အနရိယံ**။ ။ အရိယသဒ္ဒါသည် နိဒ္ဒေါသတ္ထ ( ကိလေသာ အပြစ်မရှိခြင်းအနက်) ဟောတည်း၊ ထိုအနက်ပင် ပုဂ္ဂလပညတ္တိဋ္ဌ၊ ၄၈- ၌ ပရိသုဒ္ဒတ္ထ ဟု ဆိုသည်၊ ဋီကာတို့လည်း “ ဝိသုဒ္ဓေ့ ဥတ္တမော” ဟု ဖွင့်လေ့ရှိကြသည်၊ [ ယသ္မာ ပန နိဒ္ဒေါသတ္ထော အရိယတ္ထော၊ တသ္မာ အနရိယန္တိ ဝုတ္တံ၊- ဋီကာ။] နဝါ အရိယေဟိ သေဝိတဗ္ဗံ ဟူသော ဒုတိယနည်း၌ကား- အရိယသဒ္ဒါသည် “ အရိယာ ပုဂ္ဂိုလ်” အနက်ဟောတည်း၊ အရိယာနံ+ အယံ- အရိယော၊ အရိယာတို့၍ ဥစ္စာ ဟုဣဒံ တဒ္ဓိန်ပြု၊ ဏပစ္စည်း။ [ အနရိယောတိ န အရိယော န ဝိသုဒ္ဓေါ န, ဥတ္တမော၊ န ဝါ အရိယာနံ သန္တကော၊- သာရတ္ထ၊ ၃ ၊ ၁၆၉။]
**ဒုက္ခံ**။ ။ ဒုက္ခယုတ္တံကို ကြည့်၍ “ ဒုက္ခနံ ဒုက္ခ- ဆင်းရဲခြင်း”။ [ ဒုက္ခ+ အ။] သဒ္ဒနီတိနှင့် ဓာတွတ္ထသင်္ဂဟတို့၎င်း ဒုက္ခဓာတ်ရှိသည်၊ ဒုက္ခံ+ ဧတဿ+ အတ္ထီတိ ဒုက္ခံဟု ပြု၊ “ ဒုက္ခမံဝါ” ဟူသော ဒုတိယနည်း၌၊ ဒု+ ခမု+ ကွိ ပစ္စည်းဖြင့် “ ဒုက္ခံ” ဟုဖြစ်၍၊ ဒုက္ခမနံ ဒုက္ခံ၊ ခဲယဉ်းသဖြင့် သည်းခံရခြင်း၊ ဝါ အခံရခက်ခြင်း၊ ဒုက္ခံ+ ဧတဿ+ အတ္ထီတိဒုက္ခံ- ဟု ပြု၊ ခဲခဲယဉ်းယဉ်း ခံရခြင်းရှိသော အတ္တကိလမထ။ [ ဒုက္ခံ+ ဧတဿ+ အတ္ထီတိဒုက္ခံ၊ ဒုက္ခမနံ ဧတဿတိ ဒုက္ခမံ၊- ဋီကာ။] တနည်း- ဒုက္ခေန+ ခမိတဗ္ဗံတိ ဒုက္ခံ= ခဲခဲယဉ်းယဉ်း ခံထိုပ်သော အတ္တကိလမထအကျင့်။
မှတ်ချက်။ ။ ဤ၌လည်း အဋ္ဌကထာ ဋီကာတို့ဝယ် ဒုတိယန္တရှိသော ပါဠိတော် အတိုင်းဖွင့်သည် ဟုယူပါ၊ မှန်၏- ဤ ဒုက္ခံသည် အတ္တကိလမထာနုယောဂ၏ “ ဝိသေသန” ဖြစ်၏၊ “ ယောစာယံ အတ္တကိလမထာနုယောဂေါ ဒုက္ခော အနရိယော အနတ္ထသံဟိတော” ဟု ဓမ္မစက္ကပဝတ္တန ပါဠိရှိသည်။
**အနုယောဂမနုယုတ္တော**။ ။ အနုယောဂံ၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ကို ကံအနက်ဟောဟုမှတ်ပါ၊ ဤအလို “ အနုယောဂံ+ အနုယုတ္တော၊ အဖန်ဖန်အားထုတ်မှုကို+ အားထုတ်” ဟုဆိုသဖြင့် ကံနှင့်ကြိယာတို့ အရမကွဲသော်လည်ူးကွဲသကဲ့သို့ ဆိုအပ်သော အဘဒေါပစာရ စကား ဟု မှတ်၊ တနည်း- ဒုတိယဝိဘတ်ကို ကြိယာဝိသေသနအနက်၌ သက်စေ၍ “ အနုယောဂံ - အဖန်ဖန် အားထုတ်သည် မည်လောက်အောင်” ဟုပေး၍ , အနုယုတ္တော၌ ကြ်ယာဝိသေသန စပ်။ [ အနုယုဉ္ဇနံ အနုယောဂေါ၊ တံ အနုယုတ္တောတိ ဥပယောဂဝစနံ ဓဋ္ဌဗ္ဗံ ဘာဝနပုံသကံ ဝါ။ မူဘဋီ-၃၊ ၄၂။]
ဒုက္ခန္တိ၊ ကား။ ဒုက္ခယုတ္ထံ၊ ဒုက္ခနှင့် ယှဉ်သော။ ဝါ၊ တနည်း။ ဒုက္ခမံ၊ ခဲခဲယဉ်ယဉ် ခံရခြင်း ရှိသော။ ( အတ္တကိလမထာနုယောဂံ- ဟုပါဠိတော်၌စပ်)။
ဧကေ၊ အချို့ကုန်သော။ သအဏဗြာဟ္မဏာ၊ တို့သည်။ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂံ၊ ကိဘေသာကာမနှင့်တကံဖြစ်သော ချမ်းသာ၌ ငြိကပ်တွယ်တာသည်ဖြစ်၍ အဖန်ဖန် အားထုတ်မှုကို။ ဝါ၊ ကာမချမ်းသာ၌ ငြိကပ်တွယ်တာသည်ဖြစ်၍ အဖန်ဖန် အားထုတ်မှုကို။ ပရိဝဇ္ဇေဿာမ၊ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်အံ့။ ဣတိ၊ ဤသို့ကြံ၍။ ကာယကိလမထံ၊ ခန္ဓာကိုယ်၏ ပင်ပန်းကြောင်းအကျင့်သို့။ အနုဓာဝန္တိယထာ၊ ပြေးသွားဝင်ရောက်ကြကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း။ တတော၊ ထိုအတ္တကိလမထအကျင့်မှ။ မုဉ္စိဿမ၊ လွတ်မြောက်ကြကုန်အံ့။ ( လွတ်မြောက်အောင် ကြိုးစားကြကုန်အံ့။) ဣတိ၊ ဤသို့ကြံ၍။ ကာမသုခံ၊ ကိလေသာကာမနှင့်တကွဖြစ်သော ချမ်းသာသို့။ ဝါ၊ ကာမချမ်းသာသို့။ အနုဓာဝန္တိယထာ၊ ကဲ့သို့လည်းကောင်း။ ဧဝံ၊ တူ။ ဘဂဝါ၊ သည်။
န ( အနုဓာဝတိ)၊ ပြေးသွားဝင်ရောက်တော်မူသည် မဟုတ်။’[ အတ္တကိလမထ, ကာမသုခနှစ်ပါးသို့ ပြေးဝင်တော်မူသည် မဟုတ်။] [ ထိုကို အနွယအားဖြင့် ပြလို၍ “ ဘဂဝါပန” စသည်မိန့်။] ပန၊ အဟုတ်ကား။ ဘဂဝါ၊ သည်။ ဥဘော၊ ကုန်သော။ တေအန္တေ၊ ဤ အဖို့အစုတို့ကို။ [ အန္တသဒ္ဒါ ဘာဂအနက်ဟောဟု သာရတ္ထဋီ၊ ၃ ၊ ၁၆၈- ၌ ဖွင့်၏။] ဝဇ္ဇေတွာ၊ ရှောင်တော်မူ၍။ ( ပဋိပန္နော၊ ၌စပ်)။ [ ယာသာကို သမ္မာပဋိပတ္တိနှင့် တွဲပါ။ အာကာရဝါကျကို အတွင်းသွင်း၍ အနက်ပေးထားသည်။] ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုတို့။ ထာတာဂတေန၊ သည်။ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ၊ ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူအပ်သော။ စက္ခုကရဏီ၊ ဉာဏ်မျက်စိကို ပြုတတ်သော။ [ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်ဖို့ရာ ဉာဏ်မျက်လုံးကို ဖွင့်ပေးတတ်သော၊ ဟု ဆိုလိုသည်။] မဇ္ဈိမာ၊ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ အကျင့်? အတ္တကိလမထာနုယောဂ အကျင့်နှစ်ပါးတို့၏ အလယ်၌ဖြစ်သော။ [ ထိုနှစ်ပါးတို့မှ အလွတ်ဖြစ်သော လမ်းစဉ်တမျိုး၊ ဟူလို။] ပဋိပဒါ၊ မဂ္ဂင်ရှစ်ရပ် အကျင့်မြတ်သည်။ အတ္ထိ။ ဣတိ ဧဝံ၊ သို့။ ဝုတ္တာ၊ ဟောတော်မူအပ်သော။ ယာ သာသမ္မာပဋိပတ္တိ၊ အကြင် မှန်သောအကျင့်သည်။ ( အတ္ထိ)။ တမေဝ၊ ထိုသမ္မာပဋိပတ် အကျင့်မြတ်သို့သာ။ ပဋိပန္နော၊ သွားတော်မူပြီ။**တတော ပုဉ္စိဿမ**။ ။ စာအုပ်များ၌ ရူဓာဒိဖြင့် “ မုဉ္စိဿာမ” ဟုရှိ၏၊ ထိုပုဒ်သည် “ စာဂ- စွန့်လွတ်ခြင်း” အနက်ဟောတည်း၊ ကံက်ို အမြဲငဲ့၏၊ တရံတခါအပါဒါန်ကိုလည်း ငဲ့၏၊ ဥပမာ- ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာ၊ မုတ္တောဟံ သဗ္ဗပါသေဟိ စသည်တည်း၊ “ အဓိမုစ္စတိ- စွဲစွဲမြဲမြဲ သက်ဝင်၏” စသည်၌ကား၊ ကံကို ငဲ့သေး၏၊ ဤနေရာ၌မူ “ တတော- ထိုအတ္တကိလမထအကျင့်မှ” ဟုအပါဒါန်ဖြင့်သုံးထားသောကြောင့်လည်းကောင်း, ထိုအပါဒါန်အပြင် ကံလည်း မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း“ မုစ္စဿာမ- လွတ်မြောက်ကြကုန်အံ့, လွတ်မြောက်အောင် ကြိုးစားကုန်အံ့” ဟု ဒိဝါဒိရုပ် ရှိသင့်သည်၊ သို့မဟုတ်လျှင် “ တံ- ထို အတ္တကိလမထအကျင့်ကို၊ မုဉ္စိဿာမ၊ စွန့်လွတ်ကြကုန်အံ့” ဟုရှိရပေလိမ့်မည်။
( တနည်း) တမေဝ၊ ကိုသာ။ ပဋိပန္နော၊ ကျင့်တော်မူပြီ။ တသ္မာ၊ ကြောင့်။ နစ အတ္တကိလမထာ နုယောဂန္တိအာဒိံ၊ ကို။ အာဟ၊ ပြီ။
အာဘိစေတသိကာနန္တိ၊ ကား။ အဘိစေတသိကာနံ၊ လွန်ကဲသော ဥပစာရစျာန်စိတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော။ ဝါ၊ လွန်ကဲသော ဥပစာရ စျာန်စိတ်ကို မှီကုန်သော။ ကာမာဝစရ စိတ္တာနိ၊ တို့ကို။ အတိက္ကမိတွာ၊ ကျော်လွန်၍။ ဌိတွာနံ၊ တည်ကုန်သော( စတုန္နံ စျာနာနံ= ဟု ပါဠိတော်၌စပ်)။ ဣတိ အတ္ထောနက်။အာဘိစေတသိနံ။ ။ အဓိကံ+ စေတော အဘိစေတော- ရိုးရိုး ကာမာဝစရ ကုသိုလ် ကြိယာစိတ်များထက် သာလွန်သော ဥပစာရစျာန်စိတ်, ( တနည်း) ဥပစာရသမာဓိ၊ အဘိသဒ္ဒါသည် အတိရေက ( သာလွန်) အနက်ကို ဟောသည်၊ စေတောသည် မနောဂဏာဒိတည်း၊ ထို ဂိုဏ်းဝင်ပုဒ်များနှင့် တွဲရာ၌ ရှေ့ပုဒ်ကို နပုံလိန်ဖြင့်သုံးစွဲလေ့ရှိ၏၊ ဥပမာ- သုန္ဒရံ+ မနော ( ဋီကာကျော်), ယိစိတ္တံ တံမနော ( ပါရာဇိကပါဠိ၊ ၆၃) စသည်တည်း၊ ထိုကြောင့် “ အဓိကံ+ စေတော” ဟုပြုသည်။
အာဘိုစေတသိကာနိ။ ။ အဘိစေတသိ+ ဇာတာနိ အာဘိစေတသိကာနိ- လွန်ကဲသော ဥပစာရစျာန်စိတ်၌ဖြစ်သေု စျာန်တို့, ( တနည်း) လွန်ကဲသော ဥပစာရသမာဓိစိတ်၌ ဖြစ်သောစျာန်တို့၊ [ အဘနစေတ+ ဏိက၊ သိလာ။] တနည်း- အဘိစေတော+ သန္နိဿိကာနန အာဘိစေတသိကာနိ- လွန်ကဲသော ဥပစာရစျာန်စိတ်ကိုမှီသော စျာန်တို့၊ အဘိစေတော၌ ကြိယာ၏ ကံဖြစ်၍ ဒုတိယာဝိဘတ်ကိုဩပြုထားသည်။ အာဘိစေတသိကာနန္တိ အဘိစေတော ဝုစ္စတ် အဘိက္ကန္တံ ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တံ အဓိစိတ္တံ ဝါ၊ တသ္မိံ အဘိစေတသိ ဇာတာနီတိ အာဘိစေတသိကာနိ၊ အဘိစေတော သန္နိဿိတာနိ ဝါ။
**အဓိပ္ပါယ်ရှင်းချက်**။ ။ အဘိစေတောကို “ အဓိကံ+ စေတော” ဟု အဘိ၏ပရိယာယ်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြု၊ ထိုပုဒ်အရ ဥပစာရစျာန်စိတ်ကို ကောက်ပါ၊ ထိုစိတ်၏သာလွန်မှုဖြစ်ခြင်းသည် ရိုးရိုရကာမာဝစရစိတ်တို့ထက် နှစ်သက်အပ် ကောင်းမြတ်သောကြောင့် ဖြစ်ရကား “ အဘိက္ကန္တံ” ဟုဆိုသည်၊ ထိုသို့ နှစ်သက်အပ် ကောင်းမြတ်ခြင်းသည်လည်း ဆန်ကျင့်ဖက်နီတေရဏတို့မှ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရကား “ ဝိသုဒ္ဓံ” ဟု ထပ်ဖွင့်သည်၊ အမိစိတ္တံ ဝါဖြင့် အဘိစေတ၏ အရကောက် တနည်းကို ပြသည်၊ စေတဖြင့် စိတ်ကို ခေါင်ရတပ်ဦ ဆိုထားသညမ၊ စိတ်သာမက စျာန်အရာ၌ လိုရင်းဖြစ်သော ဥပစာရသမာဓိကိုပါ ယူပါ၊ ဟူလို၊ တသ္မိံ စသည်ကား ထင်ရှားပြီ။
ဒိဋ္ဌိဓမ္မသုခဝိဟာရာနန္တိ၊ ကား။ ဣမ သ္မိံ ယေဝ အတ္တဘာဝေ၊ ဤ ပစ္စက္ခ အတ္တဘော၌ပင်။ ဝါ၊ ဤ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ပင်။ သုခဝိဟာရာနံ၊ ချမ်းသာစွာနေကြောင်း ဖြစ်ကုန်သော။ ( စျာနာနံ၊ ၌စပ်)။ ဟိ၊ မှန်။
ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တန္တသ္မိံ၊ ၌။ သပ္ပီတိက ဒုတိယဇ္ဈာနဖလသမာပတ္တိ၊ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဒုတိယစျာန် ဖလသမာပတ်ကို။ ( ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခရိဟာရောတိ၊ ဟူ၍) ကထိတာ= မူအပ်ပြီ။
ပါသာဒိကသုတ္တန္တေ၊ ၌။ မဂ္ဂေန၊ နှင့်။ ယဟ၊ တကွ။ ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ၊ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သောစျာန်ကို။ ( ကထိတံ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ)။သာဓက။ ။ အဓိကံ စေတောတ် အဘိစေတော၊ ဥပစာရဇ္ဈာနစိတ္တံ၊ တဿပန အဓိကတာ ( သာလွန်သည်၏ အဖြစ်သည်) ပါကတိက ကာမာဝစရ စိတ္တေဟိ ( တို့ထက်) သုန္ဒရတာယ၊ သာ ( ထို ကောင်းသည်၏အဖြစ်သည်) ပဋိပက္ခတော သုဒ္ဓိယာတိ အာဟ “ အဘိက္ကန္တံ ဝိသုဒ္ဓံ စိတ္တ” န္တိ၊ အဓိစိတ္တန္တိ သမာဓိမာဟ၊ သောပိဥပစာရ သမာဓိ ဒဋဗ္ဗော။- အံ့၊ ဋီ ၂ ၊ ၂၄၈။
**ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနံ**။ ။ ဒိဋ္ဌော+ ဓမ္မော ဒ်ဋ္ဌဓမ္မော၊ မျက်မှောက်ထင်ထင်တွေ့မြင်အပ်သောသဘော ဟူသော ကစ္စက္ခအတ္တဘော၊ ဝါ- ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၊ ဝိဟရန္တိဧတေဘီတိ ဝိဟာရာနိ၊ သုခံ+ ဝိဟာရာနိ သုခဝိဟာရာနိ- ချမ်းသာစွာနေရကြောင်းရူပါဝစရစျာန်များ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ+ သုခဝိဟာရာနိ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနိ၊ [ ဋီကာကိုကြည့်၍နပုံလိန်ထားပါသည်။] ထိုစျာန်တို့ကို ဝင်စား၍နေကြသော စျာယီပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤဘဝ၌ ကိလေသာ မညစ်နွမ်းသော နေက္ခမ္မသုခ( ကာမစသည်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ချမ်းသာ) က်ုရရှိကြသည်။
ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တန္တသ္မိဉှိ။ ။ “ စတုန္နဉ္စ ဘဂဝါ စျာနာနံ အာဘိစေတသိကာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနံ” စသည်ဖြင့် ရူပါဝစရစျာန်တို့ကို ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ ဟုဟောတော်မူအပ်သောဘအရှင်သာရိပုတ္တရာစကား၏ တခြားသောသုတ်တို့၌လာသောအဆိုနှင်ြ မဆန့်ကျင်ပုံကိုနှိုင်းယှဉ်ပြလို၍ “ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တန္တသ္မိဉှိ” စသည်မိန့်၊ ပီတိနှင်ြ တကွဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း, လောကုတ္တရာဝိပါတ်ဟူသော သိမ်မွေ့သောချမ်းသာနှင့် ယှဉ်သောကြောင့်လည်းကောင်း, ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်၌ သပ္ပီတိက ဒုတိယဇ္ဈာန ဖဘသမာပတ်ကို “ ဓိဋ္ဌဓမ္မ သုခဝိဟာရ” ဟု ဟောတော်မူထားသည်၊-ဋီကဋ။
ပါသာဒိကသုတ္တန္တေ။ ။ နောက်လာမည့် ပါသာဒိကသုတ်တော်၌ကား- စတ္တာ ရောမေ စုန္ဒ သုခလ္လိကာနုယောဂါ ဧကန္တ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ စသည်ဖြင့် မဂ်နှင့်တကွ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံ စျာန်လေးပါးကို “ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ” ဟု ဟောတော်မူသည်။ [ ထိုသုတ် ၁၀၈, ၁၀၉ ရှု။]
ဒသုတ္တရသုတ္တန္တေ၊ ၌။ စတုတ္ထဇ္ဈာနိက ဖလသမာပတ္တိ၊ စတုတ္ထစျာန်နှင့် ယှဉ်သော ဖလသမာပတ်ကို။ ( ကထိကာ၊ ဒိဋ္ဌိဓမ္မသုခဝိဟာရ အဖြစ်ဖြင့်ဟောတော်မူအပ်ပြီ။)
ဣမသ္မိံ သမ္ပသာဒနီယေ၊ ၌။ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဇ္ဈာနာနိ၊ မျက်မှောင်ထင်ထင်မြင်တွေ့အပ်သော သဘောဟူသော ပစ္စက္ခအတ္တဘော၌ ချမ်းသာစွာနေကြောင်းဖြစ်သော ရူပါဝစရစျာန်တို့ကို။ ကထိတာနိ၊ အပ်ကုန်ပြီ။
နိကာမလာဘီတိ၊ ကား။ ယထာကာမလာဘီ၊ အကြင်ကြင် အလိုအတိုင်းရခြင်းရှိတော်မူပါ၏။ ဝါ၊ အလိုရှိတိုင်း ရခြင်းရှိတော်မူပါ၏။ [ အရှင်သာရိပုတ္တရာက ဘုရားရှင်အား လျှောက်ထားအပိသော စကား ဖြစ်ကြောင်းကိုသတိပြု။ လာဘီ၌ တဿီလတ္ထ ဏီ ပစ္စည်းဖြင့် အလိုရှိတိုင်း ရလေ့ရှိတော်မူပါ၏ ဟုလည်းပေးနိုင်သည်။]
အကိစ္ဆလာဘီတိ၊ ကား။ အဒုက္ခလာဘီ၊ မဆင်းရဲပဲရခြင်းရှိတော်မူပါ၏။
အကသိရလာဘီတိ၊ ကား။ ဝိပုလလာဘီ၊ ပြန့်ပြန့်ပြောပြော( များများစားစား) ရခြင်းရှိတော်မူပါ၏။ဒသုတ္တရသုတ္တန္တေ။ ။ ထိုသုတ်၂၄၃(ဇ) ၌လာသော စကားတော်ကို ရည်ရွယ်ဟန် တူ၏၊ ထိုအဋ္ဌကထာနှင့် တွဲကြည့်ပါ၊ ထို၌ “ အယံ သမာဓိ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါစေဝ” အရ အရဟတ္တဖလသမာဓိကို ကောက်၍ “ သော ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ ( ဝင်စားအပ်ရာ ဝင်စားအပ်ရာခဏ၌) သုခတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ” ဟုအဋ္ဌကထာဖွင့်ထားသည်။
နိကာမလာဘိ။ ။ နိကာမေန- မိမိ အလိုအားဖြင့်၊ ဝါ- အလိုရှိတိုင်း+ လာဘီ- ရခြင်းရှိသူတည်း၊ နိကာမလာဘီ- သူ၊ မိမိအလိုရှိရာ ခဏ၌ပင် ဝင်စားနိုင်သူ။ [ နိကာမေမ လာဘီ အတ္တနော ဣစ္ဆာဝသေန လာဘီ၊ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ ( အလိုရှိအပ် အလိုရှိအပ်ရာခဏ၌) သမာပဇ္ဇိတုံ သမတ္ထောတိ အတ္ထော၊- ဋီကာ။]
အကိစ္ဆလာဘီ။ ။ အကိစ္ဆေန ( မပင်ပန်းသဖြင့်)+ လာဘီ အကိစ္ဆလာဘီ၊ အကိစ္ဆကို “ အဒုက္ခ- မဆင်းရဲ” ဟုဖွင့်၍ ဋီကာ၌ “ သုခ- လွယ်ကူ ချမ်းသာ” ဟုဖွင့်သည်၊ စျာန်၏ ဆန့်ကျင်ဖက် နီဝရဏတို့ကိုအကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖျက်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် လွယ်လွယ်ကူကူ မပင်မပန်း ဝင်စားနိုင်သူ။ [ သုခေနေဝ ပစ္စနီကဓမ္မာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ သမာပဇ္ဇိတုံ သမတ္ထော၊- ဋီကာ။]
အကသိရလာဘီ။ ။ အကသိရာနံ လာဘီ အကသိရလာဘီ- ပြန့်ပြန့်ပြောပြော များများစားစားဖြစ်သော စျာန်တို့ကို ရခြင်းရှိသူ၊ အကသိရအရ ကသိကအောက်ဟု ဘာသာပြန်လေ့ရှိ၏၊ အဋ္ဌကထာ ဋီကာတို့၌ကား အကသိရကို “ ဝိပုလာနံ” ဟုလည်းကောင်း “ ဝေပုလ္လံ ပါပိတာနံ စျာနာနံ” ဟုလည်းကောင်း ဖွင့်လေရှိကြသည်။
ဆက်ဦးမည်- ထို “ ဝိပုလတာ ( စျာန်တို့၏ များသည်၏အဖြစ်)” ဟူသည် ထပ်ကာထပ်ကာ ဝင်စားသောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းတည်း၊ မှန်၏- အာဒိကမ္မိကဝီထိ အခိုက်၌စျာန်ဇောများ တကြိမ်သာဖြစ်၍, သမာပဇ္ဇနဝီထိ၌ကား နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ်မှစ၍ အကြိမ်များစွာ ဖြစ်ကြ၏၊ ထို၌လည်း ရာထောင်သိန်း သန်း စသည်ဖြင့် စျာန်ဇော အကြိမ်များလေ အချိန်ကြာလေ ဖြစ်သည်ကို သတိပြုပါ၊ ထိုသို့စျာန်ဇောများမှာ အချိန်ကြာသောကြောင့် သတ်မှတ်ထားသော အပိုင်းအခြားအတိုင်း ဝင်စားပြီးစျာန်မှ ထနိုင်သည်၊ ဥပမာ- ( ၁) နာရီတိတိ ဝင်စားမည်ဟု ပိုင်းခြားထားလျှင် ( ၁) နာရီနပြည့်မှီအတွင်း စျာန်မှမထသေးပဲ ( ၁ ) နာရီတိတိအချိန်ဝင်စားပြီးနှ ထခြင်းတည်း၊ ထိုကြောင့် ဋီကာ၌ “ အကသိရာနံ ဝိပုလာနံ လာဘီ၊ယထာ ပရိစ္ဆေဒေနေဝ ဝုဋ္ဌာတုံသမတ္ထော” ဟု ဆိုသည်။
သာဓက။ ။ ဝိပုလာနန္တိ ဝေပုလ္လံ ပါပိတာနံ စျာနာနံ၊ ဝိပုလတာ နာမ သုဘာ ဝိတဘာဝေန( ကောင်းသွာပွါးများအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်) စိရတရပ္ပဝတ္တိယာ ( ကြာမြင့်စွာဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်)၊ သာစ ( ထို စိရတရပ္ပဝတ္တိကိုလည်း) ပရိစ္ဆေဒါနုရူပါဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ “ ဝိပုလာန” န္တိဝတွာ “ ယထာပရိစ္ဆဒေန ဝုဋ္ဌာတုံ သမတ္ထော၊ ပေ၊ အာဟ ၊ ပရိစ္ဆေဒကာလံ ဟိ အပ္ပတွာဝ ( မရောက်ပဲသာ) ဝုဋ္ဌဟန္တော ( စျာန်မှထသူသည်) အကသိရလဋဘီ၊ န ဟောတိ ယာဝဒိစ္ဆိတံ ( အကြင်အကြင် အလိုရှိအပ်သော စျာန်ကို) ပဝတ္တေတုံ အသမတ္ထတ္တာ။ အံ့ဋီ- ၂၊ ၂၄၈။
သုံးပါးအထူး။ ။ နိကာမလာဘီဖြင့် မိမိအလိုရှိတိုင်း အလိုရှိတိုင်းသော ခဏ၌စျာန်ကို ဝင်စားနိုင်သည်၏အဖြစ် ဟူသော သမာပဇ္ဇနဝသိဘော်ကိုသော် လည်းကောင်း ပြ၏အကိစ္ဆလာဘီဖြင့် ဆန့်ကျင်ဖက် နီဝရဏတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်အပ်ပြီးသည်၏အဖြစ်ကြောင့် လွယ်လွယ်ကူကူ ဝင်စားနိုင်သည်၏ အဖြစ်ဟူသော သုခပဋိပဒတာ ခိပ္ပါဘိညတာကိုပြ၏၊ အကသိရလာဘီဖြင့် စျာန်တို့ကို များစွာရရှိထားသဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သော အချိန်ကျမှ စျာန်မှ ထနိုင်သည်၏အဖြစ်ဟူသော ဝုဋ္ဌာနဝသိတော်ကို ပြ၏။
ဘုရားရှင်။ ။ ဘုရားရှင်သည်ကား အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် စျာန်ကိုနှောက်ယှက်တားဆီးတတ်သော နီဝရဏဘေးရန်များကို အကြွင်းမဲ့ မဂ်ဖြင့် ဖြတ်တော်မူပြီးဖြစ်၍ ဝသိဘော် ငါးမျိုးလုံးကို အစုံအလင် ရရှိတော်မူပြီး ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အလိုရှိတိုင်း ဝင်စားနိုင်မှုစသော ကိစ္စအားလုံးကို ကောင်းကောင်းကြီး စွမ်းဆောင်ဆော်မူနိုင်ပါပေသည်။ [ ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နပရိဗန္ဓကတ္တာ ဝသိဘာဝဿ သမ္မဒေဝ သမဓ်ဂတတ္တာ သဗ္ဗမေတံ သမ္မဒေဝ သက္ကောတိ၊- ဋီကာ။]
မှတ်ချက်။ ။ ဋီကာ၌ သတ်မှတ်ထားသောအချိန်ဝယ် စျာန်မှ ထနိုင်ပုံကိ“ နာဠိကယန္တံ ဝိယ” ဟု ဥပမာပြထား၏၊ ထိုပုဒ်ကို အံဋ္ဌ-၂ စသည်၌လည်း တွေ့ရ၍၊ ထို “ နာဠိကာ” ဟူသည် နာရီတမျိုးပင်တည်း၊ မှန်၏- သက္ကတ၌ ရေနာရီ အနက်ဟော “ နာဍိကာ” ပုဒ်သည် ပါဠိ၌ “ နာဠိကာ “ ဟု ဖြစ်၏၊ နောက်အခါဝယ် ရေနာရီကိုသာမက နာရီမှန်သမျှကို ဟိန္ဒူများက “ နာဍိကာ” ဟုပင်သုံးစွဲကြသတဲ့၊ ဤ၌ “ နာဠိကယန္တံ” ဟုဆိုသဖြင့် အချိန်တိကျသော စက်နာရီတမျိုးဟု ယူဆဖွယ်ရှိသည်။ [ နာဠိကယန္တန္တိ ကာလမာနနာဠိကယန္တမာဟ၊ - နာဠိကယန္တဟူသည် အချိန်ကို တိုင်းတာ ကြောင်းဖြစ်သော စက်ယန္တယား နာရီကို ဆိုသည်။- အံဋီ-၂၊ ၂၄၈။]