Issues
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( dutiyo bhāgo )
Sāratthadīpanī-ṭīkā ( dutiyo bhāgo )

8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā

583-584.
Rūpiyasikkhāpade pana satthuvaṇṇoti satthunā samānavaṇṇo .
Satthuno vaṇṇo satthuvaṇṇo , satthuvaṇṇo viya vaṇṇo assāti satthuvaṇṇoti majjhapadalopīsamāso daṭṭhabbo .
PākatikoV2.369 nāma etarahi pakatikahāpaṇo .
Rukkhaphalabījamayoti tintiṇikādirukkhānaṃ phalabījena kato .
Iccetaṃ sabbampīti yathāvuttabhedaṃ sabbampi catubbidhaṃ nissaggiyavatthu hotīti sambandho .
Jātarūpamāsakoti suvaṇṇakahāpaṇo .
Gaṇheyyāti attano atthāya dīyamānaṃ vā katthaci ṭhitaṃ vā nippariggahaṃ disvā sayaṃ gaṇheyya .
‘‘ Idaṃ ayyassa hotū ’’ ti evaṃ sammukhā vā ‘‘ asukasmiṃ nāma ṭhāne mama hiraññasuvaṇṇaṃ atthi , taṃ tuyhaṃ hotū ’’ ti evaṃ parammukhā ṭhitaṃ vā kevalaṃ vācāya vā hatthamuddāya vā ‘‘ tuyhan ’’ ti vatvā pariccattassa kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena sādiyanaṃ upanikkhittasādiyanaṃ nāma .
‘‘ Sādiyatī ’’ ti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘ gaṇhitukāmo hotī ’’ ti .
‘‘ Idaṃ guttaṭṭhānan ’’ ti ācikkhitabban ti paccayaparibhogaṃyeva sandhāya ācikkhitabbaṃ .
‘‘ Idha nikkhipāhī ’’ ti vutte ‘‘ uggaṇhāpeyya vā ’’ ti vuttalakkhaṇena nissaggiyaṃ hotīti āha –
‘‘ idha nikkhipāhīti na vattabban ’’ ti .
Parato ‘‘ imaṃ gaṇhā ’’ ti na vattabban ti etthāpi eseva nayo .
Kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitameva hotīti yasmā tato uppannapaccayaparibhogo kappati , tasmā kappiyaṃ nissāya ṭhitaṃ .
Yasmā pana dubbicāraṇāya tato uppannapaccayaparibhogopi na kappati , tasmā akappiyaṃ nissāya ṭhitanti veditabbaṃ .
Na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpitan ti ettha cetāpitaṃ ce , natthi paribhogupāyo , tasmā evaṃ vuttaṃ .
Akappiyañhi nissaggiyaṃ vatthuṃ uggaṇhitvā taṃ anissajjitvāva cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissaṭṭhampi sabbesaṃ na kappati .
Keci pana ‘‘ yasmā nissaggiyaṃ vatthuṃ paṭiggahetvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissajjāmīti nissaṭṭhaṃ vināva upāyaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati , tasmāM2.418 ‘ na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpitan ’ ti vuttan ’’ ti vadanti .
‘‘ Ārāmikānaṃ vā pattabhāgan ti idaṃ gihīnaṃ hatthagatopi soyeva bhāgoti katvā vuttaṃ .
Sace pana tena aññaṃ parivattetvā ārāmikā denti , paribhuñjituṃ vaṭṭatī ’’ ti majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade ca vuttaṃ .
Tato haritvāti aññesaṃ pattabhāgato haritvā .
Kasiṇaparikamman ti ālokakasiṇaparikammaṃ .
Mañcapīṭhādīni vāti ettha ‘‘ tato gahitamañcapīṭhādīni parivattetvā aññaṃ ce gahitaṃ , vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Chāyāpīti bhojanasālādīnaṃ chāyāpi .
Paricchedātikkantāti gehaparicchedaṃ atikkantā , chāyāya gatagataṭṭhānaṃ gehaṃ nāma na hotīti adhippāyo .
Maggenapīti ettha ‘‘ sace añño maggo natthi , maggaṃ adhiṭṭhahitvā gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Kītāyāti tena vatthunā kītāya .
Upanikkhepaṃ ṭhapetvā saṅgho paccaye paribhuñjatīti sace upāsako ‘‘ atibahu etaṃ hiraññaṃ , idaṃ , bhante , ajjeva na vināsetabban ’’ ti vatvā sayaṃV2.370 upanikkhepaṃ ṭhapeti , aññena vā ṭhapāpeti , etaṃ upanikkhepaṃ ṭhapetvā tato udayaṃ paribhuñjanto saṅgho paccaye paribhuñjati , tena vatthunā gahitattā ‘‘ akappiyan ’’ ti vuttaṃ .
585. Patitokāsaṃ asamannāharantena pātetabban ti idaṃ nirapekkhabhāvadassanaparanti veditabbaṃ , tasmā patitaṭṭhāne ñātepissa gūthaṃ chaḍḍentassa viya nirapekkhabhāvoyevettha pamāṇanti veditabbaṃ .
Asantasambhāvanāyāti attani avijjamānauttarimanussadhammārocanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo .
Bhagavatā hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā , na dussīlassa .
Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo , na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato .
Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo .
Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo , paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho .
Tasmāti ‘‘ sīlavato ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati .
Cīvaraṃ paribhoge paribhogeti kāyato mocetvā mocetvā paribhoge .
Purebhatta … pe … pacchimayāmesu paccavekkhitabbanti sambandho .
Tathā asakkontena yathāvuttakālavisesavasena ekasmiṃ divase catukkhattuṃ tikkhattuṃ dvikkhattuṃ sakiṃyeva vā paccavekkhitabbaṃ .
SacassaM2.419 apaccavekkhatova aruṇo uggacchati , iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhatīti ettha ‘‘ hiyyo yaṃ mayā cīvaraṃ paribhuttaṃ , taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya … pe … hirikopīnappaṭicchādanatthaṃ , hiyyo yo mayā piṇḍapāto paribhutto , so neva davāyātiādinā sace atītaparibhogapaccavekkhaṇaṃ na kareyya , iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhatī ’’ ti vadanti , vīmaṃsitabbaṃ .
Senāsanampi paribhoge paribhogeti pavese pavese .
Evaṃ pana asakkontena purebhattādīsu paccavekkhitabbaṃ .
Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva sakkā viññātunti idha visuṃ na vuttaṃ .
Satipaccayatāti satiyā paccayabhāvo , paṭiggahaṇassa paribhogassa ca paccavekkhaṇasatiyā paccayabhāvo yujjati , paccavekkhitvāva paṭiggahetabbaṃ paribhuñjitabbañcāti attho .
Tenevāha ‘‘ satiṃ katvā ’’ tiādi .
Evaṃ santepīti yadipi dvīsupi ṭhānesu paccavekkhaṇā yuttā , evaṃ santepi .
Apare panāhu ‘‘ satipaccayatāti satibhesajjaparibhogassa paccayabhāve paccayeti attho .
Evaṃ santepīti paccaye satipī ’’ ti , taṃ tesaṃ matimattaṃ .
Tathā hi paccayasannissitasīlaṃ paccavekkhaṇāya visujjhati , na paccayasabbhāvamattena .
Nanu ca ‘‘ paribhoge karontassa anāpattī ’’ ti iminā pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ , tasmāV2.371 paccayasannissitasīlassa pātimokkhasaṃvarasīlassa ca ko visesoti ?
Vuccate – purimesu tāva tīsu paccayesu viseso pākaṭoyeva , gilānapaccaye pana yathā vatiṃ katvā rukkhamūle gopite tassa phalānipi rakkhitāniyeva honti , evameva paccavekkhaṇāya paccayasannissitasīle rakkhite tappaṭibaddhaṃ pātimokkhasaṃvarasīlampi nipphannaṃ nāma hoti .
Gilānapaccayaṃ apaccavekkhitvā paribhuñjantassa sīlaṃ bhijjamānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlameva bhijjati , paccayasannissitasīlaṃ pana pacchābhattapurimayāmādīsu yāva aruṇuggamanā apaccavekkhantasseva bhijjati .
Purebhattañhi apaccavekkhitvāpi gilānapaccayaṃ paribhuñjantassa anāpatti , idametesaṃ nānākaraṇaṃ .
Evaṃ paccayasannissitasīlassa visuddhiṃ dassetvā teneva pasaṅgena sabbāpi suddhiyo dassetuṃ ‘‘ catubbidhā hi suddhī ’’ tiādimāha .
Tattha sujjhati etāyāti suddhi , yathādhammaṃ desanāva suddhi desanāsuddhi .
Vuṭṭhānassapi cettha desanāya eva saṅgaho daṭṭhabbo .
Chinnamūlāpattīnaṃ pana abhikkhutāpaṭiññāva desanā .
Adhiṭṭhānavisiṭṭho saṃvarova suddhi saṃvarasuddhi .
Dhammena samenaM2.420 paccayānaṃ pariyeṭṭhi eva suddhi pariyeṭṭhisuddhi .
Catūsu paccayesu vuttavidhinā paccavekkhaṇāva suddhi paccavekkhaṇasuddhi .
Esa tāva suddhīsu samāsanayo .
Suddhimantesu sīlesu desanā suddhi etassāti desanāsuddhi .
Sesesupi eseva nayo .
Na puna evaṃ karissāmīti ettha evan ti saṃvarabhedaṃ sandhāyāha .
Pahāyāti vajjetvā , akatvāti attho .
Dātabbaṭṭhena dāyaṃ , taṃ ādiyantīti dāyādā , ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato anuññātesuyeva ca paribhogasabbhāvabhāvato bhikkhūhi paribhuñjitabbapaccayā bhagavato santakā .
Dhammadāyādasuttañcettha sādhakan ti –
‘‘ Dhammadāyādā me , bhikkhave , bhavatha , mā āmisadāyādā .
Atthi me tumhesu anukampā ,‘ kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ , no āmisadāyādā ’’’ ti ( ma . ni .1.29)–
Evaṃ pavattaṃ dhammadāyādasuttañca ettha etasmiṃ atthe sādhakaṃ .
Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi , tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruci paribhogasabbhāvato .
Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena appaṭikūlampi paṭikūlākārena tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccayeV2.372 paribhuñjanti , dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti .
Tenāha –
‘‘ te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantī ’’ ti .
Yo panāyaṃ sīlavato paccavekkhitaparibhogo , so iṇaparibhogassa paccanīkattā āṇaṇyaparibhogo nāma hoti .
Yathā hi iṇāyiko attano ruciyā icchitadesaṃ gantuṃ na labhati , evaṃ iṇaparibhogayutto lokato nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo āṇaṇyaparibhogoti vuccati , tasmā nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti veditabbo .
So idha visuṃ na vutto , dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatīti .
Sīlavāpi hi imāya sikkhāya samannāgatattā sekkhotveva vuccati .
Sabbesan ti ariyānaṃ puthujjanānañca .
KathaṃM2.421 puthujjanānaṃ ime paribhogā sambhavantīti ?
Upacāravasena .
Yo hi puthujjanassapi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha anupalittena cittena paribhogo , so sāmiparibhogo viya hoti .
Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato .
Teneva vuttaṃ ‘‘ dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatī ’’ ti .
Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi tassa sekkhasaṅgahato .
Sekkhasuttañhetassa atthassa sādhakaṃ .
Lajjinā saddhiṃ paribhogo nāma lajjissa santakaṃ gahetvā paribhogo .
Alajjinā saddhin ti etthāpi eseva nayo .
Ādito paṭṭhāya hi alajjī nāma natthīti iminā diṭṭhadiṭṭhesuyeva āsaṅkā na kātabbāti dasseti .
Attano bhārabhūtā saddhivihārikādayo .
Sopi nivāretabboti yo passati , tena nivāretabbo .
Yasmā alajjīparibhogo nāma lajjino vuccati , tasmā āpatti nāma natthi ubhinnampi alajjībhāvato ,‘‘ alajjīparibhogo ’’ ti idaṃ nāmamattameva na labbhatīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Āpatti pana atthiyevāti vadantī ’’ ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ .
Adhammiyoti anesanādīhi uppanno .
Dhammiyoti bhikkhācariyādīhi uppanno .
Saṅghasseva detīti bhattaṃ aggahetvā attanā laddhasalākaṃyeva deti .
Sace pana lajjī alajjiṃ paggaṇhāti … pe … antaradhāpetīti ettha kevalaṃ paggaṇhitukāmatāya evaṃ kātuṃ na vaṭṭati , dhammassa pana sāsanassa sotūnañca anuggahatthāya vaṭṭatīti veditabbaṃ .
Purimanayena ‘‘ so āpattiyā kāretabbo ’’ ti vuttattā imassa āpattiyevāti vadanti .
Uddesaggahaṇādinā dhammassa paribhogo dhammaparibhogo .
Dhammānuggahena gaṇhantassa āpattiyā abhāvepi thero tassa alajjibhāvaṃyevaV2.373 sandhāya ‘‘ pāpo kirāyan ’’ tiādimāha .
Tassa pana santiketi mahārakkhitattherassa santike .
586. Rājorodhādayotiādi ‘‘ idaṃ gaṇhissāmī ’’ ti cetanāmattasambhavato vuttaṃ .
Assatiyā dinnan ti ettha assatiyā dinnaṃ nāma apariccattaṃ hoti , tasmā dasante baddhakahāpaṇādi assatiyā dinnaṃ bhikkhunāM2.422 vatthasaññāya paṭiggahitañca , tato neva rūpiyaṃ dinnaṃ , nāpi paṭiggahitañca hotīti ettha āpattidesanākiccaṃ natthi , taṃ pana dāyakānameva paṭidātabbaṃ .
Tena akappiyavatthunā te ce dāyakā sappiādīni kiṇitvāna saṅghassa tassa ca bhikkhuno denti , sabbesaṃ kappati dāyakānaṃyeva santakattā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana puññakāmehi pariccajitvā dinnameva sandhāya ‘‘ puññakāmā … pe … rūpiye arūpiyasaññī rūpiyaṃ paṭiggaṇhātīti veditabbo ’’ ti vuttaṃ , tasmā pariccajitvā dinnaṃ vatthasaññāya gaṇhatopi nissaggiyameva .
Tena yadi te dāyakā no āgantvā gaṇhanti , dāyake pucchitvā attano atthāya ce pariccattaṃ , saṅghe nissajjitvā āpatti desetabbā .
Tava coḷakaṃ passāhī hi iminā gihisantakepi ‘‘ idaṃ gaṇhathā ’’ tiādiakappiyavohārena vidhānaṃ bhikkhuno na kappatīti dīpeti .
Ekaparicchedānīti kiriyākiriyabhāvato ekaparicchedāni .
Jātarūparajatabhāvo , attuddesikatā , kahāpaṇādīsu aññatarabhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni .
Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .