3. Upakkilesañāṇaniddesavaṇṇanā
Paṭhamacchakkaṃ
154. Paṭhamacchakke
M2.72 assāsādimajjhapariyosānan ti abbhantarapavisanavātassa nāsikaggaṃ vā mukhanimittaṃ vā ādi , hadayaṃ majjhaṃ , nābhi pariyosānaṃ .Taṃ tassa ādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato yogissa ṭhānanānattānugamanena cittaṃ ajjhattaṃ vikkhepaṃ gacchati , taṃ ajjhattavikkhepagataṃ cittaṃ ekatte asaṇṭhahanato samādhissa paripantho .
Passāsādimajjhapariyosānan ti
V2.67 bahinikkhamanavātassa nābhi ādi , hadayaṃ majjhaṃ , nāsikaggaṃ vā mukhanimittaṃ vā bahiākāso vā pariyosānaṃ .Yojanā panettha vuttanayeneva veditabbā .
Assāsapaṭikaṅkhanā nikantitaṇhācariyāti ‘‘ nāsikāvātāyattamidaṃ kammaṭṭhānan ’’ ti sallakkhetvā oḷārikoḷārikassa assāsassa patthanāsaṅkhātā nikāmanā eva taṇhāpavatti .
Taṇhāpavattiyā sati ekatte asaṇṭhahanato samādhissa paripantho .
Passāsapaṭikaṅkhanā nikantīti puna assāsapubbakassa passāsassa patthanāsaṅkhātā nikanti .
Sesaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ .
Assāsenābhitunnassāti atidīghaṃ atirassaṃ vā assāsaṃ karontassa assāsamūlakassa kāyacittakilamathassa sabbhāvato tena assāsena viddhassa pīḷitassa .
Passāsapaṭilābhe mucchanāti assāsena pīḷitattāyeva passāse assādasaññino passāsaṃ patthayato tasmiṃ passāsapaṭilābhe rajjanā .
Passāsamūlakepi eseva nayo .
Vuttasseva
P2.471 atthassa anuvaṇṇanatthaṃ vuttesu gāthābandhesu anugacchanāti anugacchamānā .Satīti ajjhattabahiddhāvikkhepahetubhūtā sati .
Vikkhipati anena cittanti vikkhepo .
Ko so ?
Assāso .
Ajjhattaṃ vikkhepo ajjhattavikkhepo , tassa ākaṅkhanā ajjhattavikkhepākaṅkhanā , asammāmanasikāravasena ajjhattavikkhepakassa assāsassa ākaṅkhanāti vuttaṃ hoti .
Eteneva nayena bahiddhāvikkhepapatthanā veditabbā .
Yehīti yehi upakkilesehi .
Vikkhippamānassāti vikkhipiyamānassa vikkhepaṃ āpādiyamānassa .
No ca cittaṃ vimuccatīti cittaṃ assāsapassāsārammaṇe ca nādhimuccati , paccanīkadhammehi ca na vimuccati .
Cittaṃ no ca vimuccati parapattiyā ca hontīti sambandho .
Vimokkhaṃ appajānantāti so vā añño vā ārammaṇādhimuttivimokkhañca
M2.73 paccanīkavimuttivimokkhañca evaṃ appajānantā .Parapattiyāti parapaccayaṃ parasaddahanaṃ arahanti , na attapaccakkhaṃ ñāṇanti ‘‘ parapaccayikā ’’ ti vattabbe ‘‘ parapattiyā ’’ ti vuttaṃ .
Attho pana soyeva .
Dutiyacchakkaṃ
155. Dutiyacchakke nimittan ti assāsapassāsānaṃ phusanaṭṭhānaṃ .
Assāsapassāsā hi dīghanāsikassa nāsāpuṭaṃ ghaṭṭentā pavattanti , rassanāsikassa uttaroṭṭhaṃ .
Yadi hi ayaṃ yogī taṃ nimittameva āvajjati , tassa nimittameva āvajjamānassa assāse cittaṃ vikampati , na patiṭṭhātīti attho .
Tassa tasmiṃ citte appatiṭṭhite samādhissa abhāvato taṃ vikampanaṃ samādhissa
V2.68 paripantho .Yadi assāsameva āvajjati , tassa cittaṃ abbhantarapavesanavasena vikkhepaṃ āvahati , nimitte na patiṭṭhāti , tasmā nimitte vikampati .
Iminā nayena sesesupi yojanā kātabbā .
Gāthāsu vikkhippateti vikkhipīyati vikkhepaṃ āpādīyati .
Tatiyacchakkaṃ
156. Tatiyacchakke
P2.472 atītānudhāvanaṃ cittan ti phusanaṭṭhānaṃ atikkamitvā gataṃ assāsaṃ vā passāsaṃ vā anugacchamānaṃ cittaṃ .Vikkhepānupatitan ti vikkhepena anugataṃ , vikkhepaṃ vā sayaṃ anupatitaṃ anugataṃ .
Anāgatapaṭikaṅkhanaṃ cittan ti phusanaṭṭhānaṃ appattaṃ assāsaṃ vā passāsaṃ vā paṭikaṅkhamānaṃ paccāsīsamānaṃ cittaṃ .
Vikampitan ti tasmiṃ appatiṭṭhāneneva vikkhepena vikampitaṃ .
Līnan ti atisithilavīriyatādīhi saṅkucitaṃ .
Kosajjānupatitan ti kusītabhāvānugataṃ .
Atipaggahitan ti accāraddhavīriyatādīhi atiussāhitaṃ .
Uddhaccānupatitan ti vikkhepānugataṃ .
Abhinatan ti assādavatthūsu bhusaṃ nataṃ allīnaṃ .
Apanatan ti nirassādavatthūsu patihataṃ , tato apagataṃ vā , apagatanataṃ vā , na tato apagatanti attho .
Rāgānupatitan ti ettha assāsapassāsanimittaṃ manasikaroto uppannapītisukhe vā pubbe hasitalapitakīḷitavatthūsu vā rāgo anupatati .
Byāpādānupatitan ti ettha manasikāre nirassādagatacittassa uppannadomanassavasena vā pubbe samudāciṇṇesu āghātavatthūsu vā byāpādo anupatati .
Gāthāsu na samādhiyatīti na samāhitaṃ hoti .
Adhicittan ti cittasīsena niddiṭṭho adhiko samādhi .
157. Ettāvatā
M2.74 tīhi chakkehi aṭṭhārasa upakkilese niddisitvā idāni tesaṃ upakkilesānaṃ samādhissa paripanthabhāvasādhanena ādīnavaṃ dassento puna assāsādimajjhapariyosānan tiādimāha .Tattha kāyopi cittampi sāraddhā ca hontīti vikkhepasamuṭṭhānarūpānaṃ vasena rūpakāyopi , vikkhepasantativasena cittampi mahatā khobhena khubhitā sadarathā ca honti .
Tato mandatarena iñjitā kampitā , tato mandatarena phanditā calitā honti .
Balavāpi majjhimopi mandopi khobho hotiyeva , na sakkā khobhena na bhavitunti vuttaṃ hoti .
Cittaṃ vikampitattāti cittassa vikampitattā .
Gāthāsu
P2.473 paripuṇṇā abhāvitāti yathā paripuṇṇā hoti , tathā abhāvitā .Iñjitoti kampito .
Phanditoti mandakampito .
Heṭṭhā nīvaraṇānaṃ anantarattā ‘‘ imehi ca pana nīvaraṇehī ’’ ti ( paṭi . ma .1.153) accantasamīpanidassanavacanaṃ
V2.69 kataṃ .Idha pana nigamane nīvaraṇānaṃ santarattā tehi ca pana nīvaraṇehīti parammukhanidassanavacanaṃ kataṃ .
Upakkilesañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .