1. Sutamayañāṇaniddesavaṇṇanā
Vissajjanuddesavaṇṇanā
1. Idāni
V1.51P1.60 yathānikkhittena uddesena saṅgahite dhamme pabhedato dassetuṃ kathaṃ sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇan tiādi niddesavāro āraddho .Tattha yaṃ vuttaṃ ,‘‘ sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇan ’’ ti
M1.56 , taṃ kathaṃ hotīti ?Ayaṃ kathetukamyatāpucchā .
Pañcavidhā hi pucchā – adiṭṭhajotanāpucchā , diṭṭhasaṃsandanāpucchā , vimaticchedanāpucchā , anumatipucchā , kathetukamyatāpucchāti .
Tāsaṃ idaṃ nānattaṃ –
Katamā adiṭṭhajotanā pucchā ?( Mahāni .150; cūḷani . puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ , tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā .
Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā ?( Mahāni .150; cūḷani . puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ , so aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā .
Katamā vimaticchedanā pucchā ?( Mahāni .150; cūḷani . puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12) pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto ‘‘ evaṃ nu kho , nanu kho , kiṃ nu kho , kathaṃ nu kho ’’ ti ?
So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati , ayaṃ vimaticchedanāpucchā .
Katamā anumati pucchā ?
Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati –
‘‘ taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā ’’ ti ?
‘‘ Aniccaṃ , bhante ’’.
‘‘ Yaṃ panāniccaṃ , dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā ’’ ti ?
‘‘ Dukkhaṃ , bhante ’’.
‘‘ Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ , kallaṃ
V1.52 nu taṃ samanupassituṃ ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’ ti ?‘‘ No hetaṃ , bhante ’’ ti ( mahāva .21), ayaṃ anumatipucchā .
Katamā kathetukamyatā pucchā ?
Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati –
‘‘ cattārome
P1.61 , bhikkhave , satipaṭṭhānā .Katame cattāro ’’ ti ( saṃ . ni .5.390)?
Ayaṃ kathetukamyatāpucchāti .
Tāsu ayaṃ therassa kathetukamyatāpucchāti veditabbā .
Idāni samātikuddesāya kathetukamyatāpucchāya ‘‘ ime dhammā abhiññeyyāti sotāvadhānaṃ , taṃpajānanā paññā sutamaye ñāṇan ’’ tiādayo soḷasa vissajjanuddesā .
Tattha ime dhammā abhiññeyyāti ‘‘ desayantassā ’’ ti pāṭhaseso .
Ime dhammā abhijānitabbāti satthuno , aññatarassa vā garuṭṭhāniyassa sabrahmacārissa dhammaṃ desayantassa pubbe vuttanayena sotāvadhānaṃ sutaṃ sotāvadhānaṃ nāma .
Taṃpajānanā paññā
M1.57 tassa sutassa pajānanā pariyāyaparicchindakapaññā sutamaye ñāṇaṃ nāmāti attho .Tassa pajānanā taṃpajānanāti sāmivacanasamāso .
Taṃ pajānanāti vibhattivipallāsavasena upayogavacanaṃ vā .
Abhiññeyyāti ca sabhāvalakkhaṇāvabodhavasena sobhanenākārena jānitabbā .
Pariññeyyāti sāmaññalakkhaṇāvabodhavasena kiccasamāpanavasena ca byāpitvā jānitabbā .
Bhāvetabbāti vaḍḍhetabbā .
Sacchikātabbāti paccakkhaṃ kātabbā .
Duvidhā hi sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ārammaṇasacchikiriyā ca .
Paccanīkasamudācāravasena parihāniyasaṅkhātaṃ hānaṃ bhajantīti hānabhāgiyā .
Tadanudhammatāya satiyā saṇṭhānavasena ṭhānasaṅkhātaṃ ṭhitiṃ bhajantīti ṭhitibhāgiyā .
Uparivisesādhigamavasena visesaṃ bhajantīti visesabhāgiyā .
Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti ariyamaggo nibbedho nāma , nibbidāsahagatānaṃ saññāmanasikārānaṃ samudācāravasena taṃ nibbedhaṃ bhajantīti nibbedhabhāgiyā .
Sabbe saṅkhārāti sabbe sappaccayā dhammā .
Te hi saṅkhatasaṅkhārā nāma .
Paccayehi saṅgamma karīyantīti saṅkhārā , te eva paccayehi saṅgamma katattā saṅkhatāti visesetvā vuttā .
Kammanibbattā tebhūmakarūpārūpadhammā abhisaṅkhatasaṅkhārāti aṭṭhakathāsu ( visuddhi .2.587; vibha . aṭṭha .226 saṅkhārapadaniddesa ) vuttā .
Tepi ‘‘ aniccā va
P1.62 saṅkhārā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.186;2.143; dī . ni .2.221,272) saṅkhatasaṅkhāresu saṅgahaṃ gacchanti .‘‘ Avijjāgato ayaṃ , bhikkhave , purisapuggalo puññañceva saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.51) avijjāpaccayā saṅkhārāva āgatā tebhūmikakusalākusalacetanā
V1.53 abhisaṅkharaṇakasaṅkhārā nāma .‘‘ Yāvatikā abhisaṅkhārassa gati , tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī ’’ tiādīsu āgataṃ kāyikaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ payogābhisaṅkhāro nāma .
‘‘ Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa kho , āvuso visākha , bhikkhuno paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro , tato kāyasaṅkhāro , tato cittasaṅkhāro ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.464) āgatā vitakkavicārā .
Vācaṃ saṅkharontīti vacīsaṅkhārā .
Assāsapassāsā kāyena saṅkharīyantīti
M1.58 kāyasaṅkhārā .Saññā ca vedanā ca cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā .
Idha pana saṅkhatasaṅkhārā adhippetā .
Aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena .
Dukkhāti pīḷanaṭṭhena .
Sabbe dhammāti nibbānampi antokatvā vuttā .
Anattāti avasavattanaṭṭhena .
Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccan tiādīsu ‘‘ dukkhasamudayo dukkhanirodho ’’ ti vattabbe ‘‘ dukkhasamudayaṃ dukkhanirodhan ’’ ti liṅgavipallāso kato .
Yasmā pana buddhādayo ariyā paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccanti .
Yathāha ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , ariyasaccāni … pe … imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni .
Ariyā imāni paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti .
Ariyassa saccānītipi ariyasaccāni .
Yathāha ‘‘ sadevake loke … pe … sadevamanussāya tathāgato ariyo , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1098).
Etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni .
Yathāha ‘‘ imesaṃ kho , bhikkhave , catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ariyoti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1093).
Ariyāni saccānītipi ariyasaccāni .
Ariyānīti avitathāni , avisaṃvādakānīti attho .
Yathāha ‘‘ imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1097).
Saccānīti ko saccaṭṭhoti ce ?
Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ
P1.63 māyāva viparīto , marīcīva visaṃvādako , titthiyānaṃ parikappitaattāva anupalabbhasabhāvo ca na hoti , atha kho bādhanapabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva .Esa aggilakkhaṇaṃ viya lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo .
Yathāha ‘‘ idaṃ dukkhanti , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro .
Apica –
Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ , dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ ;
Bādhakattaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ .
Taṃ
V1.54 vinā nāññato dukkhaṃ , na hoti na ca taṃ tato ;Dukkhahetu niyāmena , iti saccaṃ visattikā .
Nāññā
M1.59 nibbānato santi , santaṃ na ca na taṃ yato ;Santabhāvaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ .
Maggā aññaṃ na niyyānaṃ , aniyyāno na cāpi so ;
Tacchaniyyānabhāvena , iti so saccasammato .
Iti tacchāvipallāsa-bhūtabhāvaṃ catūsvapi ;
Dukkhādīsvavisesena , saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti .
So panāyaṃ sacca saddo anekesu atthesu dissati .
Seyyathidaṃ –
‘‘ saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā ’’ tiādīsu ( dha . pa .224) vācāsacce .
‘‘ Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā ’’ tiādīsu ( jā .2.21.433) viratisacce .
‘‘ Kasmā nu saccāni vadanti nānā , pavādiyāse kusalāvadānā ’’ tiādīsu ( su . ni .891) diṭṭhisacce .
‘‘ Ekañhi
P1.64 saccaṃ na dutīyamatthi , yasmiṃ pajā no vivade pajānan ’’ tiādīsu ( su . ni .890; mahāni .119) paramatthasacce nibbāne ceva magge ca .‘‘ Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalā kati akusalā ’’ tiādīsu ( vibha .216) ariyasacce .
Svāyamidhāpi ariyasacce pavattatīti .
Niddesavārasaṅgahitassa vissajjanuddesassa
Atthavaṇṇanā niṭṭhitā .