Bojjhaṅgakathāvaṇṇanā
17. Idāni
V2.188 saccappaṭivedhasiddhaṃ bojjhaṅgavisesaṃ dassentena kathitāya suttantapubbaṅgamāya bojjhaṅgakathāya apubbatthānuvaṇṇanā .Tattha suttante tāva bojjhaṅgāti bodhiyā , bodhissa vā aṅgāti
P3.600 bojjhaṅgā .Kiṃ vuttaṃ hoti ( saṃ . ni . aṭṭha .3.5.182)– yā hi ayaṃ dhammasāmaggī , yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati , bujjhatīti kilesasantānaniddāya vuṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho ’’ ti ( saṃ . ni .5.378; dī . ni .3.143).
Tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya .
Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati , tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya .
Tenāhu aṭṭhakathācariyā ‘‘ bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā ’’ ti .
Satisambojjhaṅgādīnaṃ attho abhiññeyyaniddese vutto .
Bojjhaṅgatthaniddese bodhāya saṃvattantīti bujjhanatthāya saṃvattanti .
Kassa bujjhanatthāya ?
Maggaphalehi nibbānassa paccavekkhaṇāya katakiccassa bujjhanatthāya , maggena vā kilesaniddāto pabujjhanatthāya phalena pabuddhabhāvatthāyāpīti vuttaṃ hoti .
Balavavipassanāyapi bojjhaṅgā bodhāya saṃvattanti
M2.204 .Tasmā ayaṃ vipassanāmaggaphalabojjhaṅgānaṃ sādhāraṇattho .
Tīsupi hi ṭhānesu bodhāya nibbānapaṭivedhāya saṃvattanti .
Etena bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti .
Bujjhantīti bojjhaṅgātiādīhi pañcahi catukkehi vuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ uppattiṭṭhānaṃ abhiññeyyaniddese vuttaṃ .
Api ca bujjhantīti bojjhaṅgānaṃ sakiccakaraṇe samatthabhāvadassanatthaṃ kattuniddeso
V2.189 .Bujjhanaṭṭhenāti sakiccakaraṇasamatthattepi sati kattuno abhāvadassanatthaṃ bhāvaniddeso .
Bodhentīti bojjhaṅgabhāvanāya bujjhantānaṃ yogīnaṃ payojakattā bojjhaṅgānaṃ hetukattuniddeso .
Bodhanaṭṭhenāti paṭhamaṃ vuttanayeneva payojakahetukattunā bhāvaniddeso .
Etehi bodhiyā aṅgā bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti .
Bodhipakkhiyaṭṭhenāti bujjhanaṭṭhena bodhīti laddhanāmassa yogissa pakkhe bhavattā .
Ayametesaṃ yogino upakārakattaniddeso .
Etehi bodhissa aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hoti .
Buddhilabhanaṭṭhenātiādike chakke buddhilabhanaṭṭhenāti yogāvacarena buddhiyā pāpuṇanaṭṭhena .
Ropanaṭṭhenāti sattānaṃ patiṭṭhāpanaṭṭhena
P3.601 .Pāpanaṭṭhenāti patiṭṭhāpitāya niṭṭhāpanaṭṭhena .
Ime vipassanābojjhaṅgā pati-abhi-saṃ-iti tīhi upasaggehi visesitā maggaphalabojjhaṅgāti vadanti .
Sabbesampi dhammavohārena niddiṭṭhānaṃ bojjhaṅgānaṃ bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ .