5. Indriyasamodhānavaṇṇanā
204. Idāni samādhiṃ bhāvayato vipassanaṃ bhāvayato ca indriyasamodhānaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva upaṭṭhānakosallappabhedaṃ niddisituṃ puthujjano samādhiṃ bhāventotiādimāha .
Tattha puthujjano samādhiṃ bhāventoti nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvento .
Sekkhassa vītarāgassa ca pana lokuttaropi samādhi labbhati .
Āvajjitattāti kasiṇādinimittassa āvajjitattā , kasiṇādiparikammaṃ katvā tattha uppāditanimittattāti vuttaṃ hoti .
Ārammaṇūpaṭṭhānakusaloti tassa uppāditassa nimittasseva upaṭṭhāne kusalo .
Samathanimittūpaṭṭhānakusaloti accāraddhavīriyatādīhi uddhate citte passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgabhāvanāvasena cittopasamanimittassa upaṭṭhāne kusalo .
Paggahanimittūpaṭṭhānakusaloti atisithilavīriyatādīhi līne citte dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgabhāvanāvasena cittapaggahanimittassa upaṭṭhāne kusalo .
Avikkhepūpaṭṭhānakusaloti
M2.145 anuddhatālīnacittassa sampayuttassa samādhissa upaṭṭhāne kusalo .Obhāsūpaṭṭhānakusaloti
V2.133 paññāpayogamandatāya nirassāde citte aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena cittaṃ saṃvejetvā ñāṇobhāsassa upaṭṭhāne kusalo .Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri , apāyadukkhaṃ pañcamaṃ , atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti .
Sampahaṃsanūpaṭṭhānakusaloti upasamasukhānadhigamena nirassāde citte
P3.548 buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cittaṃ pasādento sampahaṃsanassa upaṭṭhāne kusalo .Upekkhūpaṭṭhānakusaloti uddhatādidosavirahite citte niggahapaggahādīsu byāpārābhāvakaraṇena upekkhāya upaṭṭhāne kusalo .
Sekkhoti tisso sikkhā sikkhatīti sekkho .
Ekattūpaṭṭhānakusaloti sakkāyadiṭṭhādīnaṃ pahīnattā nekkhammādino ekattassa upaṭṭhāne kusalo .
Vītarāgoti sabbaso pahīnarāgattā vītarāgo khīṇāsavo .
Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti arahā dhammesu vigatasammohattā tattha tattha asammohañāṇassa upaṭṭhāne kusalo .
Vimuttūpaṭṭhānakusaloti arahattaphalavimuttiyā upaṭṭhāne kusalo .
Vimuttīti hi sabbakilesehi vimuttattā arahattaphalavimutti adhippetā .
205. Vipassanābhāvanāya upaṭṭhānānupaṭṭhānesu aniccatotiādīni niccatotiādīni ca sīlakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni .
Pāṭhato pana ‘‘ āyūhanānupaṭṭhānakusalo vipariṇāmūpaṭṭhānakusalo animittūpaṭṭhānakusalo nimittānupaṭṭhānakusalo appaṇihitūpaṭṭhānakusalo paṇidhianupaṭṭhānakusalo abhinivesānupaṭṭhānakusalo ’’ ti etesu sāmivacanena samāsapadacchedo kātabbo .
Sesesu pana nissakkavacanena pāṭho .
206. Suññatūpaṭṭhānakusaloti panettha suññato upaṭṭhānakusaloti vā suññatāya upaṭṭhānakusaloti vā padacchedo kātabbo .
Yasmā pana nibbidāvirāganirodhapaṭinissaggānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭanānupassanāti imā aṭṭha mahāvipassanā
M2.146 attano sabhāvavisesena visesitā , na ārammaṇavisesena , tasmā imāsaṃ aṭṭhannaṃ ‘‘ aniccato upaṭṭhānakusalo hotī ’’ tiādīni vacanāni viya ‘‘ nibbidāto upaṭṭhānakusalo hotī ’’ tiādīni vacanāni na yujjanti .Tasmā eva imā aṭṭha na yojitā .
Ādīnavānupassanā pana ‘‘ suññatūpaṭṭhānakusalo hoti , abhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī ’’ ti iminā yugalakavacaneneva atthato ‘‘ ādīnavato upaṭṭhānakusalo hoti , ālayābhinivesānupaṭṭhānakusalo hotī ’’ ti yojitāva hotīti sarūpena na yojitā .
Iti purimā ca aṭṭha , ayañca ādīnavānupassanāti
V2.134 aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu imā nava ayojetvā itarā eva nava yojitāti veditabbā .Ñāṇūpaṭṭhānakusaloti sekkho vipassanūpakkilesānaṃ abhāvato vipassanābhāvanāya ñāṇassa upaṭṭhāne kusalo .
Samādhibhāvanāya pana nikantisabbhāvato ñāṇūpaṭṭhāne kusaloti na vutto .
Visaññogūpaṭṭhānakusaloti ‘‘ kāmayogavisaññogo bhavayogavisaññogo diṭṭhiyogavisaññogo avijjāyogavisaññogo ’’ ti ( dī . ni .3.312) catudhā vuttassa visaññogassa upaṭṭhāne
P3.549 kusalo .Saññogānupaṭṭhānakusaloti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogāvijjāyogavasena catudhā vuttassa saññogassa anupaṭṭhāne kusalo .
Nirodhūpaṭṭhānakusaloti ‘‘ puna caparaṃ , bhikkhave , khīṇāsavassa bhikkhuno nibbānaninnaṃ cittaṃ hoti nibbānapoṇaṃ nibbānapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantībhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehī ’’ ti ( a . ni .10.90; paṭi . ma .2.44 atthato samānaṃ ) vuttakhīṇāsavabalavasena nibbānaninnacittattā khīṇāsavova nirodhasaṅkhātassa nibbānassa upaṭṭhāne kusalo .
Ārammaṇūpaṭṭhānakusalavasenātiādīsu kusalan ti ñāṇaṃ .
Ñāṇampi hi kusalapuggalayogato kusalaṃ yathā paṇḍitapuggalayogato ‘‘ paṇḍitā dhammā ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 103).
Tasmā kosallavasenāti attho .
207. Idāni catusaṭṭhiyā ākārehītiādi ñāṇakathāyaṃ ( paṭi . ma .1.107) vuttampi indriyakathāsambandhena idhānetvā vuttaṃ .
Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .
208. Puna
M2.147 samantacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcītiādimāha .Tattha samantacakkhūti sabbaññutaññāṇaṃ .
Paññindriyassa vasenātiādinā pañcannaṃ indriyānaṃ aviyogitaṃ dasseti .
Saddahanto paggaṇhātītiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ ninnapayogakāle vā maggakkhaṇe vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti .
Saddahitattā paggahitan tiādīhi ekekindriyamūlakehi pañcahi catukkehi pañcannaṃ indriyānaṃ nibbattikāle vā phalakāle vā ekarasabhāvaṃ aññamaññapaccayabhāvañca dasseti .
Puna buddhacakkhusambandhena indriyavidhānaṃ vattukāmo yaṃ buddhacakkhūtiādimāha
V2.135 .Tattha buddhacakkhūti indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca .
Buddhañāṇan ti ca idaṃ tadeva dvayaṃ , sesaṃ heṭṭhā vuttatthamevāti .
Indriyasamodhānavaṇṇanā niṭṭhitā .
Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya
Indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .