1. Saccavāravaṇṇanā
39. Puna
V2.205 dhammacakkappavattanasuttantameva pubbaṅgamaṃ katvā kathitāya dhammacakkakathāya apubbatthānuvaṇṇanā .Tattha dukkhavatthukāti ekābhisamayavasena dukkhaṃ vatthu etesanti dukkhavatthukā .
Tadeva dukkhaṃ visesetvā saccavatthukātiādimāha .
Tattha saccaṃ ārammaṇaṃ upatthambho etesanti saccārammaṇā .
Saccaṃ gocaro visayo etesanti saccagocarā .
Saccasaṅgahitāti maggasaccena saṅgahitā .
Saccapariyāpannāti maggasaccāyattā .
Sacce samudāgatāti dukkhaparijānanena dukkhasacce samuppannā .
Tathā tattheva ṭhitā patiṭṭhitā ca .
40. Idāni ‘‘ pavattite ca bhagavatā dhammacakke ’’ ti vuttaṃ dhammacakkaṃ niddisitukāmo dhammacakkan tiādimāha .
Tattha duvidhaṃ dhammacakkaṃ paṭivedhadhammacakkaṃ desanādhammacakkañca .
Paṭivedhadhammacakkaṃ bodhipallaṅke , desanādhammacakkaṃ isipatane .
Dhammañca pavatteti cakkañcāti paṭivedhadhammacakkaṃ vuttaṃ , cakkañca pavatteti dhammañcāti desanādhammacakkaṃ .
Kathaṃ ?
Bhagavā hi bodhipallaṅke nisinno maggakkhaṇe indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammañca pavatteti , soyeva ca dhammo kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkaṃ viyāti
M2.222 cakkañca .Dhammaṃ pavattentoyeva bhagavā taṃ cakkaṃ pavatteti nāma .
Etena dhammoyeva cakkanti kammadhārayasamāsatā vuttā hoti .
Isipatane nisinno bhagavā dhammadesanakkhaṇe veneyyasantāne kilesasattughātāya pavattanato paharaṇacakkasadisaṃ desanācakkañca pavatteti , veneyyasantāne indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgādibhedaṃ dhammacakkañca pavatteti .
Etena dhammo ca cakkañca dhammacakkanti dvandasamāsatā vuttā hoti .
Yasmā pana pavattake sati pavattanā nāma hoti , tasmā sabbatthāpi ‘‘ pavattetī ’’ ti vuttaṃ , pavattanaṭṭhena pana ‘‘ cakkan ’’ ti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ .
Dhammena pavattetīti dhammacakkan tiādīni desanādhammacakkameva sandhāya vuttānīti veditabbāni .
Tattha
P3.617 dhammena pavattetīti yathāsabhāvattā dhammena pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti .Dhammacariyāya pavattetīti veneyyasantāne dhammatthāya pavattaṃ cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti .
Dhamme ṭhitotiādīhi
V2.206 bhagavato dhammabhūtatā dhammassāmitā ca vuttā hoti .Yathāha –
‘‘ so hāvuso , bhagavā jānaṃ jānāti passaṃ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato ’’ ti ( ma . ni .1.203).
Tasmā tehi dhammassa cakkanti dhammacakkanti vuttaṃ hoti .
Ṭhitoti visayībhāvena ṭhito .
Patiṭṭhitoti acalabhāvena patiṭṭhito .
Vasippattoti issarabhāvaṃ patto .
Pāramippattoti koṭippatto .
Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto .
Dhamme patiṭṭhāpentotiādīhi veneyyasantānamapekkhitvā vuttehi pana vacanehi dhammassāmitāya ca dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti .
Dhammaṃ sakkaronto tihaādīhi dhammatthāya cakkanti vuttaṃ hoti .
Yo hi dhammaṃ sakkārādivasena pavatteti , so dhammatthaṃ pavatteti .
Dhammaṃ sakkarontoti yathā kato so dhammo sukato hoti , evameva naṃ karonto .
Dhammaṃ garuṃ karontoti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garuṃ karonto .
Dhammaṃ mānentoti dhammaṃ piyañca bhāvanīyañca katvā viharanto .
Dhammaṃ pūjentoti taṃ apadisitvā desanāpaṭipattipūjāya pūjaṃ karonto .
Dhammaṃ apacāyamānoti tasseva dhammassa sakkāragarukārehi nīcavuttitaṃ karonto .
Dhammaddhajo dhammaketūti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ca ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu
M2.223 ca hutvāti attho .Dhammādhipateyyoti dhammādhipatito āgato bhāvanādhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā .
Taṃ kho pana dhammacakkaṃ appaṭivattiyan ti kenaci nivattetuṃ asakkuṇeyyatāya appaṭihatapavattitā vuttā .
Tasmā so dhammo pavattanaṭṭhena cakkanti vuttaṃ hoti .
Saddhindriyaṃ dhammo , taṃ dhammaṃ pavattetīti veneyyasantāne maggasampayuttasaddhindriyuppādanena taṃ saddhindriyaṃ dhammaṃ pavattetīti attho .
Eseva nayo sesesupi .
Saccāti saccañāṇāni .
Vipassanā ca vijjā ca maggañāṇameva .
Anuppāde ñāṇan ti arahattaphale ñāṇaṃ .
Tampi veneyyasantāne pavattetiyeva , nibbānañca paṭivedhaṃ karonto pavattetiyeva nāma .
Samudayavārādīsu
P3.618 samudayavatthukā nirodhavatthukā maggavatthukāti visesapadaṃ dassetvā saṅkhittā .Etthāpi vuttasadisaṃ paṭhamaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .